رشته راه آهن چیست؟ سه رشته ریلی کنکور، شغل‌های راه آهن و درآمد

در جدول رشته‌های دفترچه کنکور ریاضی ۱۴۰۵ نام «مهندسی راه آهن» و «مهندسی بهره برداری راه آهن» هنوز آمده، ولی هیچ دانشگاهی زیر این دو نام دانشجو نمی‌گیرد. ظرفیت‌ها زیر سه رشته است که هر کدام یک بخش از راه‌آهن را درس می‌دهد:

• مهندسی حمل و نقل ریلی: بهره‌برداری؛ برنامه حرکت قطارها، ظرفیت خط، ایستگاه‌ها، ایمنی و اقتصاد حمل. نزدیک‌ترین رشته به شغل‌های عملیاتی این گروه.
• مهندسی خط و سازه‌های ریلی: ساخت و نگهداری ریل، پل، تونل و زیرسازی؛ شاخه‌ای از عمران که بیشتر در پروژه‌های ساخت راه‌آهن و مترو کار پیدا می‌کند.
• مهندسی ماشین‌های ریلی: لکوموتیو، واگن و قطار شهری؛ طراحی، تعمیر و نگهداری ناوگان، نزدیک به مکانیک.

کنکور ۱۴۰۵ برای این سه رشته ۲۹۶ ظرفیت در ۱۷ کد داشت: ۸۷ ظرفیت با آزمون و ۲۰۹ ظرفیت فقط با سوابق تحصیلی. سهم هر رشته: حمل و نقل ریلی ۱۵۸، ماشین‌های ریلی ۷۹ و خط و سازه‌های ریلی ۵۹ ظرفیت. ظرفیت‌های با آزمون در دانشگاه علم و صنعت ایران و دانشگاه اصفهان بود و ظرفیت‌های سوابق تحصیلی بیشتر در پیام نور (تبریز، تهران شمال، مشهد، اهواز)، دانشگاه صنعتی کرمانشاه، یک موسسه غیرانتفاعی در شیراز و جهاد دانشگاهی کرمانشاه. دانشگاه آزاد هم خط و سازه‌های ریلی را در تهران جنوب و شهرری و حمل و نقل ریلی را در شیراز دارد.

دختران هم می‌توانند مهندسی راه آهن بخوانند

در علم و صنعت ظرفیت روزانه هر رشته جدا برای زن و مرد آمده است: حمل و نقل ریلی ۸ زن و ۹ مرد، خط و سازه‌های ریلی و ماشین‌های ریلی هر کدام ۵ زن و ۱۲ مرد. یعنی رشته مهندسی راه آهن برای دختران باز است، هرچند بعضی شغل‌های عملیاتی، مثل آزمون‌های رانندگی قطار، تا امروز فقط آقا گرفته‌اند.

دانشکده مهندسی راه‌آهن علم و صنعت در ۱۳۷۶ با ۱۰۰ دانشجوی کارشناسی شروع کرد و قدیمی‌ترین مرکز این رشته‌هاست. در ارشد ۱۴۰۵ این گرایش‌ها هست: راه آهن برقی در مجموعه برق، حمل و نقل ریلی و ایمنی در راه آهن در مجموعه مهندسی صنایع، خطوط راه آهن در مجموعه عمران و ماشین‌های ریلی در مجموعه مکانیک. کنترل و علائم، یعنی سیستم‌های فرمان و ایمنی حرکت قطار، هم در ارشد علم و صنعت درس داده می‌شود.

یک خبر تازه برای دانش‌آموزان: در ۱۲ تیر ۱۴۰۵ کمیته کاردانش با همکاری راه‌آهن دو رشته تازه هنرستانی را تصویب کرد، «حمل‌ونقل ریلی، بهره‌برداری قطار و ایستگاه» و «الکترونیک، ارتباطات و علائم الکتریکی». این دو رشته هنوز باید مراحل قانونی و اجرایی را بگذرانند و در مهر ۱۴۰۵ ثبت‌نام آن‌ها را ندیدیم.

راننده قطار، متصدی ترافیک و سوزنبان را با آزمون‌های بزرگ و گاه‌به‌گاه می‌گیرند. آخرین آزمون سراسری که پیدا کردیم، ثبت‌نامش تا ۹ اسفند ۱۴۰۱ بود و نتیجه معاینات پزشکی آن در مهر ۱۴۰۲ اعلام شد. آن آزمون را راه‌آهن جمهوری اسلامی مستقیم برگزار نکرد؛ یک شرکت مهندسی خصوصی با همکاری دانشگاه شهید بهشتی، برای خدماتی که در خطوط شبکه ریلی کشور انجام می‌دهد، نیرو می‌گرفت. برای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ فراخوان تازه‌ای پیدا نکردیم.

شرط‌های آن آزمون

• فقط آقایان و فقط داوطلبان بومی؛ حداکثر ۷۰ کیلومتر فاصله سکونت تا شهر انتخابی.
• برای لکوموتیوران و متصدی ترافیک، متولدان ۱۳۷۳ به بعد با کارت پایان خدمت؛ سابقه کار ریلی تا ۴ سال به سقف سن اضافه می‌شد.
• آزمون کتبی تا ۱۲۰ سوال در ریاضی و آمار، مکانیک، برق و الکترونیک و فیزیک، بعد مصاحبه تخصصی، ارزیابی روان‌شناختی، معاینات طب کار و دوره آموزشی.
• هزینه ثبت‌نام ۲۰۰ هزار تومان.

یک فراخوان قدیمی‌تر در ۱۳۹۶ شرط‌های بدنی را صریح نوشته بود: قد ۱۶۵ تا ۱۹۰ سانتی‌متر برای لکوموتیوران و متصدی ترافیک، دید چشم نه دهم بدون عینک و ده دهم با عینک، و مدرک کاردانی یا بالاتر در برق، مکانیک، کامپیوتر، ریاضی، فیزیک، صنایع یا عمران. همان آگهی نوشته بود ورود به دوره آموزشی هیچ تعهدی برای استخدام ایجاد نمی‌کند. این شرط‌ها قدیمی‌اند؛ فراخوان بعدی را با دقت بخوانید.

راهبر مترو

مترو هر شهر راهبر قطارش را جدا می‌گیرد. آخرین فراخوان راهبری متروی تهران که پیدا کردیم قدیمی بود و فوق دیپلم برق، کامپیوتر یا مکانیک، حداکثر ۲۸ سال سن و سلامت کامل بینایی و شنوایی می‌خواست. فراخوان‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ مترو شیراز و اصفهان بیشتر برای نیروی تعمیر و نگهداری قطار بودند.

برای فارغ‌التحصیل حمل و نقل ریلی، نزدیک‌ترین آگهی‌ها کارشناس عملیات و کارشناس بازرگانی حمل ریلی در شرکت‌های حمل بین‌المللی بودند؛ کاری که بیشتر هماهنگی بار، واگن و مسیر است. فارغ‌التحصیل خط و سازه در کارگاه‌های مترو و راه‌سازی کار پیدا می‌کند و فارغ‌التحصیل ماشین‌های ریلی در شرکت‌های تعمیر لکوموتیو و واگن. همه ۳۶ آگهی جز سه آگهی مشهد در تهران بودند.

شبکه ریلی کشور حدود ۱۵ هزار و ۳۰۰ کیلومتر است: ۱۱ هزار و ۷۲۸ کیلومتر خط اصلی و ۳ هزار و ۳۷۲ کیلومتر خط فرعی. یک کارشناس حمل‌ونقل در اسفند ۱۴۰۳ از آمار راه‌آهن گفت ۹۹۸ لکوموتیو داریم که فقط حدود نیمی آماده کارند، ۳۰ هزار و ۳۰۰ واگن باری و ۲ هزار و ۲۰۰ واگن مسافری، و همه واگن‌ها در اختیار بخش غیردولتی است: ۱۰ شرکت مالک واگن مسافری و ۳۳ شرکت مالک واگن باری.

مدیرعامل راه‌آهن در خرداد ۱۴۰۵ گفت سهم راه‌آهن از حمل بار کشور حدود ۱۰ درصد است و در برنامه هفتم باید به ۳۰ درصد برسد؛ ولی در چهار برنامه توسعه گذشته از ۱۰ درصد بالاتر نرفته است. هدف حمل بار ۱۴۰۴، ۵۴ میلیون تن بود و در ۱۴۰۴ حدود ۲۹۰ کیلومتر ریل‌گذاری شد که ۲۷۶ درصد بیشتر از ۱۴۰۳ بود. خط چابهار به زاهدان قرار بود مهر یا آبان ۱۴۰۵ افتتاح شود و تملک زمین رشت به آستارا تمام شده است.

مترو، بزرگ‌ترین کارفرمای تازه

متروی تهران در ۱۴۰۴ به ۳۱۰ کیلومتر و ۱۶۲ ایستگاه رسید و قرارداد ساخت ۲۰۷ کیلومتر خط تازه برای رسیدن به ۵۱۷ کیلومتر و ۳۰۴ ایستگاه بسته شده است. برای مهندس خط و سازه و ماشین‌های ریلی، پروژه‌های مترو در کلان‌شهرها پیوسته‌تر از خطوط بین‌شهری کار ایجاد می‌کنند.

چرا ایمنی در این کار مهم است

در ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ قطار مشهد به یزد نزدیک طبس از ریل خارج شد و ۲۲ مسافر جان باختند. مدیرعامل وقت راه‌آهن گفت راننده سرعت غیرمجاز داشته و رئیس کمیسیون بررسی گفت سامانه کنترل سرعت در آن مسیر نبوده است. این حادثه نشان می‌دهد چرا رانندگی قطار تمرکز طولانی می‌خواهد و چرا رشته کنترل و علائم برای آینده این صنعت مهم است.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق برای شغل‌های ریلی عدد جداگانه ندارند. نزدیک‌ترین گروهی که دارند، کارشناسان انبار و لجستیک است؛ ولی لکوموتیوران و کنترل‌کننده حرکت قطار کار دیگری می‌کنند و از راه آزمون شرکت‌های ریلی استخدام می‌شوند. برای همین کادر حقوق این صفحه خالی است.

حقوق شغل‌های عملیاتی مثل رانندگی قطار به کارفرما بستگی دارد: شرکت راه‌آهن، پیمانکاران خدمات ریلی یا شرکت‌های بهره‌برداری مترو. هیچ‌کدام از آگهی‌هایی که خواندیم حقوق رانندگی قطار نداشت، پس عدد معتبری برای آن نداریم و عددهای شبکه‌های اجتماعی را منبع حساب نکردیم. در فراخوان‌ها هم معمولا فقط شرط‌ها می‌آید، نه حقوق.