ماشین آلات سنگین: انواع دستگاه‌ها، گواهینامه ویژه و درآمد اپراتور

طبق آیین‌نامه راهنمایی و رانندگی، برای راندن ماشین‌آلات راهسازی، ساختمانی و جابه‌جایی بار سنگین «گواهینامه ویژه» لازم است. این گواهینامه یکی است ولی برای هر دستگاه یک کد جدا روی آن ثبت می‌شود؛ کسی که فقط کد لیفتراک دارد، با لودر بدون گواهینامه حساب می‌شود.

• سن: ۲۰ سال تمام. در متن قدیمی آیین‌نامه ۲۳ سال بود.
• مراحل: معاینه پزشکی و آزمایش‌ها، دوره نظری و عملی در آموزشگاه رانندگی، و آزمون آیین‌نامه و عملی.
• اعتبار: ۱۰ سال.
• جاده: اگر دستگاه سریع‌تر از ۳۰ کیلومتر در ساعت باشد و در شهر یا جاده عمومی براند، گواهینامه پایه یک هم لازم است.

هزینه گواهینامه ماشین آلات سنگین در ۱۴۰۵

نرخ رسمی منتشرشده‌ای پیدا نکردیم. مجله‌های خودرو در ۱۴۰۵ هزینه کل را معمولا بین ۸ تا ۱۳ میلیون تومان نوشته‌اند و آن را این‌طور شکسته‌اند: آموزش نظری و عملی ۶ تا ۱۲ میلیون تومان، معاینه پزشکی حدود ۳۶۰ هزار تومان، تست عدم اعتیاد و تعیین گروه خونی هر کدام ۵۰۰ هزار تومان، و صدور گواهینامه ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تومان. یکی از همین مجله‌ها هزینه کد لیفتراک را ۶ تا ۸ میلیون و کد جرثقیل را ۱۰ تا ۱۳ میلیون تومان نوشته است. این‌ها نرخ بازار است و از آموزشگاهی به آموزشگاه دیگر فرق می‌کند.

کارت پایان خدمت دیگر شرط گرفتن گواهینامه ویژه نیست، ولی آقایان زیر ۵۰ سال باید وضعیت نظام وظیفه‌شان معلوم باشد. اعتبار ۱۰ ساله است و برای افراد بالای ۷۰ سال هر ۵ سال تمدید می‌شود. کدهای دیگری هم روی همین گواهینامه هست، مثل ۳۷ برای تراکتور، ۴۷ برای دامپر، ۵۴ برای دامپتراک و ۵۵ برای ریچ استاکر.

گواهینامه لیفتراک و جرثقیل در کارگاه

آیین‌نامه ایمنی لیفتراک وزارت کار می‌گوید راننده لیفتراک باید آموزش دیده باشد و گواهینامه ویژه لیفتراک داشته باشد، حتی وقتی فقط داخل انبار کار می‌کند. سوار کردن آدم روی لیفتراک ممنوع است و دستگاه باید هر سال بازرسی فنی شود. برای جرثقیل، آیین‌نامه حفاظتی وزارت کار فقط به رانندگان مجاز، بازرسان و تعمیرکاران، و کارگرانی که دست‌کم دو هفته زیر نظر یک راننده خبره کار کرده باشند اجازه راندن می‌دهد و اجازه سلامت جسمانی هم می‌خواهد. در معدن هم آیین‌نامه ایمنی معادن مصوب ۱۳۹۱ گواهینامه ویژه را برای کار با بیل مکانیکی، لودر و بولدوزر الزامی می‌داند.

در فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ دوره‌ای برای رانندگی این دستگاه‌ها نیست؛ تنها دوره مرتبط، مکانیک ماشین‌آلات سنگین راهسازی است که ۷۲۰ ساعت است و کار دیگری است.

همه آگهی‌های گروه رانندگی یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ و آگهی‌هایی که با کلمه‌هایی مثل لیفتراک، جرثقیل، بیل مکانیکی و ماشین‌آلات سنگین پیدا شد خوانده شد؛ آگهی‌های مکانیک، سرپرست و فروش این دستگاه‌ها جدا شد. ۸۹ آگهی اپراتور ماند و ۷۱ تایش لیفتراک بود.

یعنی سایت‌های کاریابی بیشتر جای استخدام راننده لیفتراک‌اند. بیل مکانیکی، لودر، گریدر و جرثقیل بیشتر از راه پیمانکارها، صاحبان دستگاه و آشنایی استخدام می‌کنند؛ در کل کشور فقط ۴ آگهی بیل مکانیکی پیدا شد. تقریبا همه آگهی‌ها فقط آقا می‌خواستند و ۵۶ آگهی کارت پایان خدمت.

آگهی‌ها غیر از گواهینامه چه می‌خواستند؟

در متن همین ۸۹ آگهی، ۳۷ آگهی از کار در انبار گفته بودند، ۱۸ آگهی سقف سن گذاشته بودند و ۱۶ آگهی کار شیفتی داشتند. ۱۳ آگهی سرویس رفت‌وآمد یا غذا داده بودند، ۱۲ آگهی از بیمه نام برده بودند و ۴ آگهی خوابگاه داشتند. بیشتر آگهی‌ها هم از کارخانه‌ها بودند و فقط ۴ آگهی از معدن. پس اگر در شهری بدون کارخانه یا انبار بزرگ زندگی می‌کنی، کار لیفتراک در سایت‌های کاریابی کمتر پیدا می‌شود و باید سراغ پیمانکارها رفت.

گزارش‌های معتبر حقوق، اپراتورها را جدا نمی‌شمارند و نزدیک‌ترین گروهشان کارگر ماهر و تعمیرکار است. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند.

حقوق در آگهی‌ها

۳۵ آگهی اپراتور عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۰ و ۴۰ میلیون تومان بود؛ لیفتراک و لودر هم همین بازه را داشتند. آگهی‌های بیل مکانیکی و جرثقیل که عدد داشتند فقط ۲ تا بودند و بالاتر، حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون. کار شیفتی، اضافه‌کار و کار در معدن و پروژه‌های دور معمولا پول بیشتری دارد.

درآمد بیل مکانیکی برای صاحب دستگاه

«درآمد بیل مکانیکی» معمولا درآمد صاحب دستگاه است، نه راننده. صاحب دستگاه بیل را ساعتی یا شیفتی کرایه می‌دهد و از کرایه باید سوخت، روغن و فیلتر، تعمیر و لاستیک یا زنجیر، حقوق راننده، بیمه، حمل دستگاه و استهلاکش را کم کند. نرخ رسمی کرایه منتشر نمی‌شود و با اندازه دستگاه، نوع کار، شهر و مدت قرارداد فرق می‌کند؛ پیش از خرید، از چند پیمانکار همان شهر نرخ و تعداد روزهای کار سال را بپرس.

بله، و برای همین قواعد سفت دارد. در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا، ۹۵٪ اپراتورهای ماشین‌آلات راهسازی پیامد یک اشتباه را «بسیار جدی» می‌دانند و همه هر روز بیرون و در هر هوایی کار می‌کنند. در ایران آمار جدایی برای حادثه‌های این دستگاه‌ها منتشر نمی‌شود؛ پزشکی قانونی در ۱۴۰۲، ۲٬۱۱۵ مرگ در حوادث کار را ثبت کرد و سقوط از ارتفاع و برخورد اجسام سنگین از علت‌های اصلی بود. این عدد در ۱۳۹۸، ۱٬۶۵۵ بود و هر سال بالا رفته است؛ در شش ماه اول ۱۴۰۳ هم ۱٬۰۷۷ مرگ ثبت شد.

کمربند، کلاه و کفش ایمنی، بازرسی سالانه دستگاه، بار نزدن بیش از ظرفیت و دور نگه داشتن دیگران از شعاع کار، چیزهایی است که آیین‌نامه‌های وزارت کار از اپراتور و کارفرما می‌خواهند.

قواعد ایمنی لیفتراک و جرثقیل

• لیفتراک: آیین‌نامه ایمنی لیفتراک بستن کمربند ایمنی را هنگام رانندگی الزامی می‌داند، سوار کردن کارگر یا هر کس دیگری را روی لیفتراک ممنوع می‌کند و تاییدیه بازرسی فنی سالانه از مرکزی مورد تایید وزارت کار می‌خواهد. مسئولیت رعایت این قواعد با کارفرماست.
• جرثقیل: آیین‌نامه حفاظتی جابه‌جایی بار می‌گوید دستگاه دست‌کم هر ۱۲ ماه یک بار باید به‌دست متخصص بازرسی شود و بعد گواهی اجازه کار بگیرد. راننده نباید بگذارد کسی روی بار سوار شود یا از قلاب آویزان شود، و دخانیات و خوردن هنگام کار ممنوع است.
• معدن: گواهینامه ویژه برای بیل مکانیکی، لودر، بولدوزر و لوکوموتیو و دستگاه‌های مشابه الزامی است.

این قواعد فقط کاغذ نیستند: وقتی حادثه‌ای پیش بیاید، اولین سوال این است که راننده گواهینامه همان کد را داشته و دستگاه بازرسی شده بوده یا نه.