شغل رانندگی: گواهینامه پایه یک، شرایط کار و درآمد رانندگان

رانندگی حرفه‌ای با رانندگی روزمره یک فرق اصلی دارد: راننده با جابه‌جا کردن بار یا مسافر پول درمی‌آورد و قانون برای این کار شرط‌های بیشتری گذاشته است. گواهینامه باید متناسب با وزن خودرو یا تعداد مسافر باشد، راننده بین‌شهری کارت هوشمند می‌خواهد و همه رانندگان حمل بار و مسافر باید بیمه شوند.

این کار چند شکل رایج دارد. پیک موتوری و راننده پخش در شهر کار می‌کنند و بیشتر آگهی‌های کار مال آن‌هاست. راننده تاکسی و تاکسی اینترنتی مسافر شهری جابه‌جا می‌کند. راننده اتوبوس و مینی‌بوس سرویس شرکت‌ها یا خطوط بین‌شهری را می‌راند. راننده کامیون و تریلی بار را در جاده‌های کشور یا حتی تا کشورهای همسایه می‌برد؛ کاری با درآمد بالاتر و دوری طولانی از خانه.

بیشتر راننده‌های کامیون صاحب خودروی خودشان هستند. به گفته سازمان راهداری، حدود ۷۵ درصد کامیون‌ها مال رانندگانشان است. یعنی رانندگی کامیون بیشتر یک کسب‌وکار است تا یک استخدام، و همین توضیح می‌دهد چرا این کار کمتر در سایت‌های کاریابی دیده می‌شود.

کارت هوشمند راننده

سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای برای رانندگان بار و مسافر بین‌شهری کارت هوشمند صادر می‌کند و بدون آن بارنامه یا صورت وضعیت مسافر صادر نمی‌شود. آخرین شرط‌های رسمی که پیدا کردیم مال ۱۳۹۳ است: حداقل سن ۲۳ سال برای کار با پایه دوم و ۲۵ سال برای پایه یکم، حداکثر ۵۵ سال برای صدور اول و ۶۹ سال برای تمدید، و مدرک سیکل برای رانندگان بین‌شهری. راننده تازه اتوبوس بین‌شهری سال اول را به‌عنوان راننده دوم کار می‌کند. شرط‌های امروز را پیش از اقدام از سامانه کارت هوشمند سازمان راهداری بپرسید.

بیمه رانندگان

طبق قانون بیمه اجتماعی رانندگان حمل‌ونقل بار و مسافر، مصوب ۱۳۷۹، همه رانندگان شهری و بین‌شهری زیر پوشش تأمین اجتماعی هستند ولی حق بیمه را خودشان می‌پردازند، دست‌کم هر سه ماه یک بار؛ دفترچه کار راننده بدون این پرداخت صادر یا تمدید نمی‌شود. رانندگی تا تیر ۱۴۰۴ جزو مشاغل سخت و زیان‌آور شناخته نشده بود. در آگهی‌ها هم ۱۳۹ آگهی از ۵۰۱ آگهی به بیمه اشاره کرده بودند؛ راننده استخدامی را کارفرما بیمه می‌کند.

هزینه گواهینامه

رئیس انجمن آموزشگاه‌های رانندگی در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفت هر ساعت آموزش عملی ۶۰۰ هزار تومان است و گرفتن گواهینامه روی هم حدود ۱۵ میلیون تومان هزینه دارد. تعرفه رسمی جدا برای پایه دوم و یکم پیدا نکردیم.

همه آگهی‌های دسته راننده، مسئول توزیع و پیک موتوری یک سایت بزرگ کاریابی، به‌اضافه جستجوی «پایه یک» و «تریلی»، در مهر ۱۴۰۵ روی هم ۶۳۸ آگهی بود. ۵۰۱ آگهی رانندگی یکی‌یکی خوانده شد؛ راننده لیفتراک، لودر و تراکتور جزو گروه ماشین‌آلات سنگین است و کنار گذاشته شد. نتیجه: ۱۷۸ آگهی پخش و توزیع با نیسان و وانت، ۱۵۳ آگهی «راننده» عمومی، ۸۷ آگهی پیک موتوری، ۴۸ آگهی راننده مدیرعامل و تشریفات، ۲۹ آگهی کامیون و تریلی و ۶ آگهی سرویس و اتوبوس.

کارفرماها بیشتر شرکت‌های پخش و تولیدی‌اند: کالای مصرفی ۱۰۸ آگهی، تولیدی ۸۴، بازرگانی ۴۵، حمل‌ونقل ۳۳ و دارو ۲۲ آگهی. ۳۰۲ آگهی در تهران بود. ۴۳۸ آگهی فقط آقا می‌خواستند و فقط ۲ آگهی فقط خانم؛ این کار در ایران هنوز تقریبا تماما مردانه است.

شرط‌های رایج

• خودرو یا موتور شخصی: ۱۱۳ آگهی، بیشتر برای پیک و پخش، راننده‌ای می‌خواستند که خودش خودرو داشته باشد.
• گواهینامه: ۹۰ آگهی پایه دو، ۲۵ آگهی پایه یک، ۲۵ آگهی گواهینامه موتور و ۱۹ آگهی کارت هوشمند خواسته بودند.
• پیشینه: ۶۸ آگهی گواهی عدم سوءپیشینه و ۳۴ آگهی عدم اعتیاد می‌خواستند؛ ۲۰۱ آگهی سابقه کار.
• سفر: ۵۶ آگهی از کار در شهرستان‌ها یا مسیرهای بین‌شهری گفته بودند و ۳۲ آگهی پورسانت داشتند.

فقط ۲۹ آگهی کامیون و تریلی بود. این کم بودن عجیب نیست: بیشتر کامیون‌ها مال رانندگانشان است و بار را از پایانه‌ها، باربری‌ها و سامانه‌های اعلام بار پیدا می‌کنند، نه از آگهی استخدام.

جاده بخش بزرگ بار کشور را جابه‌جا می‌کند؛ آخرین عدد رسمی که پیدا کردیم، ۹۳٫۵ درصد، مال ۱۳۹۴ است. در آذر ۱۴۰۴ حدود ۴۸۴ هزار کامیون و کشنده فعال بود که ۶۹٬۴۶۴ تای آن‌ها بیش از ۴۱ سال عمر داشتند. برنامه هفتم توسعه نوسازی ۱۱۰ هزار خودرو را در پنج سال هدف گذاشته و در ۱۴۰۴، ۱۳٬۲۶۲ خودروی باری تازه تحویل شد.

کسی که می‌خواهد کامیون بخرد، باید این دو طرف را بداند. یک کامیون متوسط به گفته انجمن کامیون‌داران حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیارد تومان قیمت دارد و همان مقام در مهر ۱۴۰۵ گفت رانندگان در بندرعباس ۳۵ تا ۴۰ روز و در شهرهای کوچک ۷ تا ۱۰ روز منتظر بار می‌مانند. یعنی کامیون کم نیست، بار کم است. در مقابل، پلیس راهور کاهش فاصله پایه‌ها را به کمبود راننده حمل‌ونقل عمومی نسبت داده است. این دو حرف با هم جور نیست و هر کدام بخشی از بازار را می‌بیند.

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ برای هر نوع راننده حرفه‌ای، مثل راننده کامیون، کامیونت، وانت، اتوبوس بین‌شهری، مینی‌بوس و سواری کرایه، یک دوره ۵۴ ساعته با شهریه حدود ۴٫۷ میلیون تومان دارد. دوره «راننده حمل بین‌المللی» ۶۳ ساعت و ۶٫۵ میلیون و «حمل بار خطرناک» ۲۴ ساعت و ۴٫۵ میلیون تومان است. این دوره‌ها جای گواهینامه را نمی‌گیرند؛ گواهینامه را آموزشگاه رانندگی و پلیس راهور می‌دهند.

برای کار با کامیون، شناخت مکانیک خودروی سنگین هم مهم است: کامیونی که در جاده بماند، راننده را روزها بیکار می‌کند. فنی و حرفه‌ای دوره کامل مکانیک خودروهای سنگین را هم دارد، ولی برای رانندگی، یک دوره مقدماتی عیب‌یابی کافی است.

رانندگی در خارج از ایران

گواهینامه ایرانی برای رانندگی حرفه‌ای در کشورهای دیگر کافی نیست. در اتحادیه اروپا راننده حرفه‌ای علاوه بر گواهینامه، گواهی «کد ۹۵» را می‌خواهد: ۱۴۰ یا ۲۸۰ ساعت آموزش اولیه و هر ۵ سال ۳۵ ساعت آموزش دوباره. هر کشور شرط‌های خودش را دارد.

گزارش‌های معتبر حقوق، رانندگان و پیک‌ها را در یک گروه گزارش می‌کنند. میانه دریافتی ماهانه این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان بود و نیمه میانی آن‌ها ۲۴ تا ۳۶ میلیون می‌گرفتند. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۱ و نیمه میانی ۳۳ تا ۵۳ میلیون تومان است. این گروه بیشتر پیک و راننده شهری است؛ درآمد راننده کامیون که صاحب خودرو است، به کرایه بار، سوخت، تعمیر و روزهای انتظار بستگی دارد و با حقوق ماهانه قابل مقایسه نیست.

از ۵۰۱ آگهی، ۱۸۲ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۵ تا ۴۵ میلیون تومان بود. پخش و توزیع ۳۵ تا ۴۷، پیک موتوری ۳۵ تا ۴۵، کامیون ۳۵ تا ۴۵، راننده مدیرعامل ۳۵ تا ۴۲٫۵ و راننده عمومی ۳۰ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند. در آگهی‌هایی که راننده باید خودرو یا موتور خودش را بیاورد، بخشی از این مبلغ صرف سوخت و استهلاک خودرو می‌شود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

گواهینامه بالاتر، کارت هوشمند و سابقه بدون تصادف، کارهای پردرآمدتر مثل حمل یخچالی، حمل بین‌المللی و حمل بار خطرناک را باز می‌کند. رانندگانی که صاحب خودرو هستند، با نگهداری خوب از آن و پیدا کردن بار برگشتی، روزهای خالی را کم می‌کنند؛ مهم‌ترین عامل درآمد همین روزهای پر است.