پیک موتوری: درآمد واقعی، شرایط ثبت‌نام و هزینه‌های کار

هیچ اپلیکیشن یا کارفرمایی در آگهی‌ها گواهی دوره نخواسته بود. با این حال در جدول رسمی شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵، استانداردی با عنوان «پیک» ۹۶ ساعت و حدود ۷٫۲ میلیون تومان حضوری آمده است. برای کسی که می‌خواهد موتورش را خودش سرپا نگه دارد، دوره «تعمیرکار موتورسیکلت» ۲۸۰ ساعت و حدود ۲۶٫۶ میلیون تومان است و دوره «راننده امدادگر» ۱۱۰ ساعت و حدود ۱۱٫۳ میلیون تومان.

مسیر یادگیری زیر از گواهینامه و رانندگی ایمن شروع می‌شود، به لجستیک شهری و زنجیره سرد می‌رسد و برای کسی که می‌خواهد جلوتر برود، به مدیریت ناوگان و راه‌اندازی یک کسب‌وکار کوچک ختم می‌شود.

پیک موتوری کسی است که بار سبک را با موتورسیکلت از یک نقطه شهر به نقطه دیگر می‌برد: غذای رستوران، سفارش فروشگاه اینترنتی، دارو، مدارک اداری، قطعه یدکی یا نمونه کار. کار ساده به نظر می‌رسد، ولی سه شکل کاملا متفاوت دارد و درآمد، بیمه و آزادی تو به این بستگی دارد که کدام را انتخاب کنی.

۱. پیک اپلیکیشن

در اسنپ‌باکس، اسنپ‌فود، الوپیک، میاره یا تپسی‌باکس ثبت‌نام می‌کنی، با موتور خودت هر وقت خواستی آنلاین می‌شوی و به ازای هر سفارش کرایه می‌گیری. این بزرگ‌ترین بخش کار است: یک اپلیکیشن غذا در گزارش سالانه خود نوشته در ۱۴۰۴، ۲۴۷ هزار و ۷۵۳ پیک فعال داشته که ۸۵ درصد بیشتر از سال قبل بود. در همان سال تعداد مشتری‌های فعالش حدود ۲ درصد کم شد؛ یعنی سفارش بین تعداد خیلی بیشتری پیک تقسیم شد.

۲. پیک حقوق‌بگیر

رستوران، فست‌فود، داروخانه، فروشگاه یا شرکت پخش تو را با حقوق ماهانه یا روزانه استخدام می‌کند. بیشتر آگهی‌های استخدام پیک موتوری از همین نوع‌اند. معمولا ساعت کار مشخص است و گاهی غذا و بیمه هم می‌دهند، ولی در بیشتر آگهی‌ها موتور باید مال خودت باشد.

۳. پیک دفتری

دفترهای پیک موتوری که سال‌ها کار اصلی این صنف بودند، حالا سهم کوچکی دارند. رئیس صنف پیک‌های موتوری تهران در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفته فقط حدود چهار تا پنج هزار نفر در قالب دفترهای زیر پوشش این صنف در تهران کار می‌کنند.

کار پیک موتوری برای خیلی‌ها کار دوم یا موقت است: دانشجو، کسی که بین دو شغل است یا کسی که درآمد بیشتری می‌خواهد. اما کسی که تمام‌وقت پیک است، روزی ده ساعت یا بیشتر در ترافیک، گرما و سرما می‌راند و درآمدش با تعداد سفارش بالا و پایین می‌رود.

گروه رانندگان و پیک‌ها در گزارش‌های معتبر حقوق ۳۴۴ نفر بود و تفکیک سابقه نداشت. میانه دریافتی آن‌ها در پایان ۱۴۰۴ در تهران ۳۰، در شهرهای بزرگ ۲۸ و در شهرهای کوچک ۲۹ میلیون تومان بود و رضایت شغلی همین گروه ۲٫۸ از ۵ ثبت شده که از پایین‌ترین‌هاست. آگهی‌های ۱۴۰۵ کمی بالاتر از این عدد پیشنهاد می‌دهند، چون هم سال تازه‌تر است و هم بیشتر آگهی‌ها موتور شخصی می‌خواهند.

حقوق پیک حقوق‌بگیر چطور حساب می‌شود؟

در آگهی‌های دیوار سه الگو تکرار می‌شد: حقوق ثابت ماهانه، مزد روزانه یا ساعتی، و ترکیب «ثابت به‌علاوه کرایه هر سرویس». ۹۶ آگهی صریحا کرایه یا «حق فیش» هر سفارش را جدا از حقوق ثابت پرداخت می‌کردند؛ مثلا یک رستوران در تهران برای هر شیفت ۳۰۰ هزار تومان ثابت به‌علاوه کرایه هر مسیر می‌داد و یک پیتزافروشی در مشهد ساعتی ۸۰ هزار تومان به‌علاوه حق فیش ۳۲ تا ۲۰۰ هزار تومانی. در ۸۶ آگهی که مزد ساعتی داشتند، میانه آن ۱۳۰ هزار تومان بود؛ پس کسی که روزی هشت ساعت در دو شیفت ظهر و شب کار کند، پیش از کرایه‌ها حدود یک میلیون تومان مزد روزانه می‌گیرد. شیوه پرداخت در این آگهی‌ها ۲۰۸ آگهی ماهانه، ۹۷ روزانه، ۶۷ ساعتی و ۲۵ درصدی بود.

درآمد پیک موتوری به چه چیزی بستگی دارد؟

• ساعت و زمان کار: ظهر و شب، ساعت‌های غذا، بیشترین سفارش را دارد؛ ساعت کاری رایج در آگهی‌های رستوران‌ها از ظهر تا ۲۳ یا شیفت جدا برای ظهر و شب بود.
• شهر و محله: کرایه‌ها و تعداد سفارش در تهران و کلان‌شهرها بیشتر است، ولی تعداد پیک هم بیشتر است.
• موتور خودت یا کارفرما: وقتی موتور مال توست، بنزین و تعمیر هم معمولا با توست؛ فقط بعضی آگهی‌ها هزینه بنزین را می‌دادند.
• اپلیکیشن یا حقوق ثابت: اپلیکیشن آزادی بیشتری دارد، حقوق ثابت ثبات بیشتری. در ماه‌های کم‌سفارش، فرق این دو خودش را نشان می‌دهد.

عددهای ۵۰ و ۶۰ میلیونی که در تبلیغ‌ها و بعضی سایت‌ها برای درآمد پیک نوشته می‌شود، معمولا جمع کرایه‌ها با ساعت کار خیلی زیاد است و هزینه‌ها از آن کم نشده است.

هیچ‌کدام از اپلیکیشن‌ها میانه درآمد پیک‌هایشان را منتشر نکرده‌اند. عددهایی که در گزارش‌های سالانه برای درآمد ماهانه رانندگان آمده، مال رانندگان خودرو است، نه پیک موتوری. پس به جای یک عدد کلی، باید بدانی درآمد چطور ساخته می‌شود: کرایه هر سفارش، منهای کمیسیون، منهای هزینه‌های خودت.

کمیسیون اپلیکیشن‌ها

• میاره: در صفحه ثبت‌نام خودش نوشته از درآمد پیک کمیسیونی برنمی‌دارد.
• تپسی‌باکس: بر پایه آنچه منتشر شده، ۲۰ درصد کرایه به‌علاوه حدود ۱٫۵ درصد عوارض شهرداری.
• الوپیک: مدیرعامل این شرکت پیش‌تر کمیسیون را ۲۰ درصد هر سفر گفته بود.
• اسنپ‌باکس و اسنپ‌فود: رقم رسمی برای پیک موتوری پیدا نشد؛ یک گزارش شهریور ۱۴۰۵ کمیسیون اپلیکیشن‌ها را معمولا ۱۰ تا ۲۰ درصد درآمد پیک نوشته است.

یک روز کار با اپلیکیشن

پیکی که در تیر ۱۴۰۵ با یک روزنامه گفت‌وگو کرده بود، درآمد روزش را با حدود ده سرویس نزدیک ۱٫۵ میلیون تومان گفته است. صنف پیک‌های تهران هم درآمد روزانه یک پیک را حدود ۱ میلیون تومان می‌داند و می‌گوید بخش بزرگی از آن صرف بنزین، استهلاک موتور و کمیسیون می‌شود. با این حساب، درآمد خالص به ساعت کار، ماه و شهر بستگی دارد و هیچ عدد ثابتی را نمی‌شود قول داد.

وقتی اینترنت قطع است

کار پیک اپلیکیشن کاملا به اینترنت بسته است. در قطعی اینترنت دی ۱۴۰۴ درخواست‌ها در یکی از بزرگ‌ترین اپلیکیشن‌ها ۸۰ درصد کم شد و در جنگ ۳۹ روزه‌ای که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ شروع شد، تراکنش‌های یک اپلیکیشن غذا ۴۰ تا ۶۰ درصد افت کرد. در همین ماه‌ها خیلی از کسانی که کارشان را از دست داده بودند به پیکی رو آوردند، در حالی که سفارش‌ها کم شده بود؛ یعنی سهم هر پیک کمتر شد. برای همین بهتر است پیکی را با یک کارفرمای ثابت یا یک درآمد دیگر کنار هم داشته باشی.

یک مزیت واقعی اپلیکیشن‌ها پرداخت سریع است: میاره تسویه را یک تا چهار روز بعد انجام می‌دهد و اسنپ‌باکس از تسویه روزانه و سهمیه بنزین برای پیک‌ها نوشته است.

پیکی که با موتور خودش کار می‌کند، در واقع یک کسب‌وکار کوچک دارد. این هزینه‌ها را قبل از هر تصمیمی حساب کن:

• بنزین: سهمیه ماهانه موتورسیکلت در ۱۴۰۵، ۴۵ لیتر است: ۲۵ لیتر با نرخ ۱٬۵۰۰ تومان و ۲۰ لیتر با نرخ ۳٬۰۰۰ تومان، که جمعا ۹۷٬۵۰۰ تومان می‌شود. هر لیتر بیشتر از آن ۱۰ هزار تومان است. پیکی که روزی حدود ۱۰۰ کیلومتر براند، به حدود ۹۰ لیتر در ماه نیاز دارد: ۴۵ لیتر سهمیه به‌علاوه ۴۵ لیتر آزاد که ۴۵۰ هزار تومان می‌شود؛ جمعا حدود ۵۵۰ هزار تومان در ماه. طبق اعلام شرکت پخش فراورده‌های نفتی، ناوگان فعال در اپلیکیشن‌ها تا ۳۰۰ لیتر سهمیه اضافه با همان نرخ ۱۰ هزار تومانی می‌گیرد، ولی صنف پیک‌های تهران در شهریور ۱۴۰۵ گفته هنوز سهمیه اضافه‌ای به پیک‌ها نرسیده است.
• بیمه شخص ثالث: در ۱۴۰۵ بین حدود ۱٫۹ تا ۲٫۷ میلیون تومان در سال است و برای یک موتور تک‌سیلندر معمولی، حدود ۲٫۳ میلیون تومان. بیمه بدنه هم معمولا خود بار را پوشش نمی‌دهد.
• تعمیر و استهلاک: روغن، لنت، زنجیر و لاستیک موتوری که روزی ده ساعت کار می‌کند زود به زود عوض می‌شود. بعضی پیک‌ها هر ماه مبلغی را هم برای جریمه کنار می‌گذارند.
• جریمه و توقیف: در ۱۴۰۵ جریمه نداشتن کلاه ایمنی ۱۵۰ هزار تومان، نداشتن یا ناخوانا بودن پلاک ۴۰۰ هزار تومان و نداشتن بیمه شخص ثالث ۱۵۰ هزار تومان است. توقیف موتور یعنی چند روز بی‌کاری.
• خسارت سفارش: در بعضی رستوران‌ها، غذای برگشتی یا آسیب‌دیده به حساب پیک گذاشته می‌شود. پیش از شروع کار، این را با کارفرما روشن کن.
• بیمه تامین اجتماعی: پیک اپلیکیشن کارمند شرکت نیست و اگر بخواهد بیمه شود، باید خودش به‌صورت خویش‌فرما حق بیمه بدهد؛ کامل‌ترین پوشش در ۱۴۰۵ حدود ۳ میلیون تومان در ماه است.

این هزینه‌ها برای پیک حقوق‌بگیر کمتر است، به شرطی که کارفرما بیمه کند و هزینه بنزین را بدهد. در آگهی‌های دیوار فقط ۴۰ آگهی از ۵۱۶ آگهی بنزین یا هزینه سوخت را نام برده بودند.

آگهی‌های سایت کاریابی

از ۸۸ آگهی، ۶۱ آگهی در شهر تهران بود. رستوران و کترینگ با ۱۵ آگهی، حمل‌ونقل با ۱۱، تولیدی با ۸ و تجهیزات پزشکی با ۷ آگهی بیشترین کارفرماها بودند. ۶۵ آگهی، یعنی ۷۴ درصد، سقف سنی گذاشته بود. ۴۳ آگهی (۴۹ درصد) گواهینامه را نام برده بود، ۳۱ آگهی (۳۵ درصد) کارت پایان خدمت می‌خواست، ۲۹ آگهی (۳۳ درصد) از بیمه نوشته بود و ۲۱ آگهی (۲۴ درصد) صریحا نوشته بود پیک باید موتور خودش را داشته باشد. بیشتر آگهی‌ها تمام‌وقت بودند و ۱۹ آگهی پاره‌وقت را هم می‌پذیرفتند. پرتکرارترین مزایا پاداش، بیمه تکمیلی و پورسانت بود و ۱۳ آگهی آشنایی با مسیرها یا کار با مسیریاب را خواسته بود.

آگهی‌های دیوار

۵۱۶ آگهی کارفرما خوانده شد: تهران ۸۶، کرج ۷۴، مشهد ۷۳، شیراز ۶۸، اصفهان ۶۴، قم ۵۳، اهواز ۵۳ و تبریز ۴۵ آگهی. ۲۲۴ آگهی، یعنی ۴۳ درصد، از رستوران، فست‌فود یا کافه بود و ۳۴ درصد آگهی‌ها غذا می‌دادند. ۸۶ آگهی (۱۷ درصد) بیمه داشت، ۲۰۴ آگهی (۴۰ درصد) صریحا بیمه نداشت و بقیه چیزی ننوشته بودند. ۹۷ آگهی (۱۹ درصد) مزد را روزانه می‌داد. و ۸۶ آگهی در واقع دعوت به ثبت‌نام در یک اپلیکیشن یا نماینده آن بود. ۲۴۷ آگهی آقا خواسته بود و ۲۲۷ آگهی شرط جنسیت نداشت؛ ولی چون زنان در ایران گواهینامه موتور نمی‌گیرند، این کار عملا مردانه است. ۱۲۸ آگهی (۲۵ درصد) موتور شخصی می‌خواست، ۸۰ آگهی پاره‌وقت یا نیمه‌وقت بود، حدود ۳۳ آگهی جای خواب می‌داد، و ۳۳ آگهی از ضامن، سفته یا مدرک ضمانت نوشته بودند؛ بیشترشان آن را شرط کرده بودند و چند نماینده اپلیکیشن صریحا نوشته بودند ضامن لازم نیست.

یک فرق مهم: در دیوار فقط ۱۵ آگهی کارت پایان خدمت را شرط کرده بود، ولی در سایت کاریابی که بیشتر شرکت‌ها آگهی می‌دهند، حدود یک‌سوم آگهی‌ها آن را می‌خواستند.

موتورسواری پرخطرترین شکل رفت‌وآمد در شهر است و پیک موتوری هر روز ساعت‌ها در آن است. یک بررسی پژوهشی نشان داده از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰، ۴۲ هزار و ۶۸۵ موتورسوار در تصادف جان خود را از دست داده‌اند؛ ۹۵٫۶ درصدشان مرد بودند، ۵۳٫۶ درصد زیر ۳۰ سال و ۵۴٫۶ درصد بر اثر ضربه به سر فوت کرده بودند. در تهران هم ۳۹ درصد کشته‌های تصادف در سال ۱۴۰۱ موتورسوار بودند. آمار جداگانه‌ای برای پیک‌ها منتشر نشده است.

کار پیک موتوری جزو مشاغل سخت است؟

رانندگی موتور در فهرست مشاغل سخت و زیان‌آور نیست. پیک اپلیکیشن هم کارمند شرکت به حساب نمی‌آید و بیمه کارفرما ندارد. آیین‌نامه بیمه رانندگان پلتفرم‌ها که در ۱۴۰۳ تصویب شده بود هیچ‌وقت اجرا نشد و در فروردین ۱۴۰۵ قرار شد بیمه این رانندگان اختیاری و به‌صورت خویش‌فرما باشد. مهم‌ترین خواسته صنف پیک‌های موتوری تهران هم در اردیبهشت ۱۴۰۵ همین بیمه تامین اجتماعی بوده است. پیکی که برای یک شرکت یا رستوران کار می‌کند، طبق قانون کار باید بیمه شود.

چیزهایی که قانون می‌خواهد

• گواهینامه: موتورسواری بدون گواهینامه تخلف ساده نیست و می‌تواند به توقیف موتور، معرفی به دادگاه و در بار اول تا دو ماه حبس یا جزای نقدی برسد. گواهینامه خودرو برای موتور کافی نیست.
• بیمه شخص ثالث: بدون آن، هزینه تصادف به گردن خودت است.
• کلاه ایمنی: بیش از نیمی از مرگ‌های موتورسواران از ضربه به سر است؛ کلاه استاندارد ارزان‌ترین بیمه جان است.

آخرین آماری که رئیس پلیس داده، مال آذر ۱۴۰۲ است: از حدود ۱۲٫۵ میلیون موتورسوار، حدود ۶٫۸ میلیون نفر گواهینامه موتور نداشتند. پیک بدون گواهینامه در تصادف هیچ پشتوانه قانونی ندارد.