راننده اتوبوس: حقوق شهری و برون‌شهری، شرایط استخدام و ساعت کار

گرفتن پایه یک و دوره‌ها چقدر هزینه دارد؟

رئیس هیئت مدیره کانون آموزشگاه‌های رانندگی در اردیبهشت ۱۴۰۵ هزینه هر ساعت آموزش عملی را ۶۰۰ هزار تومان و هزینه یک گواهینامه را در مجموع حدود ۱۵ میلیون تومان گفت؛ تعرفه رسمی جدا برای پایه یک منتشر نشده است. فنی و حرفه‌ای هم استاندارد «راننده اتوبوس برونشهری» را با ۵۴ ساعت دارد که شهریه حضوری آن در آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵ حدود ۴٫۷ میلیون تومان است.

بیمه راننده اتوبوس

رانندگان برون‌شهری اتوبوس و کامیون در ۱۴۰۵ بر پایه ۱٫۶۵ برابر حداقل دستمزد بیمه می‌شوند و نرخ کل ۲۷ درصد است که دولت بخشی از آن را می‌دهد؛ این ضریب برای رانندگان شهری ۱٫۱ و برای مینی‌بوس ۱٫۳۵ است. رانندگی هنوز در فهرست رسمی مشاغل سخت و زیان‌آور نیامده است، پس بازنشستگی زودتر را از پیش حساب نکن.

گزارش‌های معتبر حقوق برای راننده اتوبوس گروه جداگانه ندارند. نزدیک‌ترین گروه، رانندگان و پیک‌ها با ۳۴۴ پاسخ‌دهنده است که راننده شخصی، موزع و پیک موتوری را هم دربر دارد. این گروه در پایان ۱۴۰۴ در تهران میانه ۳۰ میلیون تومان دریافت کرده و رضایت شغلی خود را ۲٫۸ از ۵ گذاشته است. راننده اتوبوس گواهینامه سخت‌تری دارد و آگهی‌هایش کمی بالاتر از این میانه پیشنهاد می‌دهند.

درآمد راننده اتوبوس به چه چیزی بستگی دارد؟

• تعداد نوبت: در خطوط شهری خصوصی پول برای هر نوبت حساب می‌شود. راننده‌ای که دو نوبت در روز می‌رود، تقریبا دو برابر یک‌نوبته می‌گیرد و خسته‌تر است.
• نیم‌راه‌های سرویس: در سرویس کارخانه و دانشگاه، شمار رفت و برگشت‌ها و روزهای کاری (اغلب ۲۶ روز) رقم ماه را می‌سازد. سرویس اضافه در روز تعطیل جدا حساب می‌شود.
• مسیر و شهر: سرویس شب یک کارخانه بزرگ یا مسیر طولانی تا شهرک صنعتی بیشتر می‌پردازد. نیمی از آگهی‌ها در تهران بود.
• بیمه: فقط ۴ آگهی از ۱۹ آگهی کارفرما بیمه را «دارد» زده بودند. حقوق بدون بیمه یعنی خود راننده باید بیمه رانندگان را بپردازد.
• مالکیت اتوبوس: کسی که اتوبوس خودش را دارد، با کارفرما قرارداد سرویس می‌بندد و رقمش چند برابر است، اما سوخت، تعمیر و قسط هم با خود اوست.

شرکت واحد اتوبوسرانی تهران چند راننده دارد و چند تا کم دارد؟

مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران در مرداد ۱۴۰۴ گفت حدود ۳۴۰۰ تا ۳۵۰۰ اتوبوس فعال و ۴۷۰۰ تا ۵۰۰۰ راننده رسمی و قراردادی دارند، در حالی که برای ناوگان مطلوب دست‌کم ۷۰۰۰ راننده لازم است. به گفته او در ۱۴۰۳ نزدیک ۸۰۰ نفر جذب شدند و برای ۱۴۰۴ مجوز جذب حدود ۳۰۰۰ نفر درخواست شد. تا آن زمان کمبود را رانندگان فعلی با اضافه‌کاری و کار در روزهای تعطیل پر می‌کنند. شهرداری هدف ۷۵۰۰ اتوبوس فعال را در برنامه دارد و در آذر ۱۴۰۴ از ۵۲۸۰ اتوبوس موجود، ۳۲۰۰ دستگاه فعال بود.

شرکت واحد چطور راننده استخدام می‌کند؟

فراخوان فروردین ۱۴۰۴ شرکت واحد تهران از طریق شرکت‌های تأمین نیروی طرف قرارداد بود، نه استخدام مستقیم. شرط‌ها: گواهینامه پایه یک معتبر، حداکثر ۴۰ سال، دیپلم، سکونت در استان تهران و کار نکردن در شرکت‌های خصوصی زیر نظر اتوبوسرانی. پذیرفته‌شده‌ها بعد از گزینش و آموزش برای قرارداد معرفی می‌شوند. این شرکت رانندگانش را «راهبر» می‌نامد، چون نگهداری روزانه اتوبوس هم با آن‌هاست.

حقوق راننده اتوبوس واحد چگونه حساب می‌شود؟

رقم رسمی و قابل استناد برای حقوق رانندگان شرکت واحد تهران در ۱۴۰۵ منتشر نشده است. آنچه پیداست ساختار پرداخت است: راننده قراردادی حقوق ماهانه بر پایه قانون کار می‌گیرد و اضافه‌کاری و نوبت تعطیل، که به گفته خود شرکت زیاد است، رقم ماه را بالا می‌برد. در شرکت‌های خصوصی خطوط، پرداخت روزانه یا برای هر نوبت رایج‌تر است. یک شرکت در شیراز برای خطوط ۱۱۱ و ۱۲۴ هر نوبت ۱٬۴۵۰ هزار تومان با تسویه هفتگی و دست‌کم ۷۰ میلیون در ماه پیشنهاد داده بود. یک خط خصوصی در شرق تهران ساعت کار را ۶ تا ۱۸ با «درآمد نقدی» نوشته بود و خطی در تبریز تسویه روزانه داشت.

یک نکته را مدیران خود اتوبوسرانی هم گفته‌اند: کار برون‌شهری برای دارنده پایه یک پول بیشتری دارد و برای همین بسیاری از رانندگان خطوط شهری را رها می‌کنند. شرکت واحد تهران در فروردین ۱۴۰۳ از طرحی به نام «کارت شهری» گفت که دارنده پایه دو بعد از دوره ویژه و سه سال سابقه بتواند اتوبوس شهری براند؛ اجرای سراسری آن هنوز اعلام نشده است.

کارت BIS در آگهی‌های تهران چیست؟

سه آگهی خطوط تهران «کارت BIS» یا کارت هوشمند رانندگان خطوط را شرط گذاشته بودند. این کارت مجوز رانندگی در خطوطی است که زیر نظر اتوبوسرانی شهر کار می‌کنند و بدون آن خطوط خصوصی هم راننده را نمی‌گیرند. در شیراز همین شرط با عنوان «مجوز اتوبوسرانی» آمده بود.

هر سفر با «صورت وضعیت» شروع می‌شود؛ برگه‌ای که شرکت مسافربری در ترمینال برای اتوبوس صادر می‌کند. شرکت فقط وقتی اجازه صدور دارد که راننده قاعده ساعت کار و استراحت را رعایت کرده باشد. برای همین تعداد سفرهای ماه، و در نتیجه درآمد، به ساعت‌های مجاز رانندگی گره خورده است.

یک سفر چقدر پول می‌سازد؟

اتوبوس بین‌شهری معمولی ۴۴ صندلی دارد. بعد از افزایش ۲۱ درصدی نرخ همه ناوگان مسافری از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، بلیت معمولی تهران به آمل حدود ۴۴۰ هزار، تهران به ساری حدود ۶۵۵ هزار و تهران به قوچان حدود یک میلیون تومان اعلام شد. اتوبوس پر در مسیر تهران به ساری یعنی حدود ۲۹ میلیون تومان فروش بلیت. از این رقم سهم ترمینال و شرکت، سوخت، عوارض، دستمزد راننده و کمک‌راننده، لاستیک و تعمیر کم می‌شود و همه سفرها هم پر نیستند. سهم راننده از این پول در هیچ منبع قابل استنادی ثبت نشده و از شرکتی به شرکت دیگر فرق دارد؛ پیش از شروع، آن را روی کاغذ از کارفرما بگیر.

راننده‌ای که اتوبوس می‌خرد

خرید اتوبوس برای کار مستقل سرمایه بزرگی می‌خواهد. در مرداد و شهریور ۱۴۰۵ قیمت یک اسکانیای مدل ۱۴۰۴ حدود ۹۰ میلیارد تومان و یک مارال کارکرده مدل ۱۳۹۷ بین ۲۵ تا ۳۰ میلیارد تومان گزارش شد. صاحبان اتوبوس می‌گویند لاستیک، قطعه، بیمه و دستمزد کمک‌راننده هم‌زمان گران شده و بلیت نمی‌تواند هم‌پای آن بالا برود، چون مسافر اتوبوس بیشتر کارگر، دانشجو و خانواده‌هایی‌اند که سفر ضروری دارند. در کشور هم به گفته رئیس سازمان راهداری در آذر ۱۴۰۴ حدود هفت تا هشت هزار اتوبوس کمبود است.

سال اول: راننده دوم

طبق دستورالعمل کارت هوشمند، کسی که تازه سراغ اتوبوس بین‌شهری می‌آید سال اول فقط به عنوان راننده دوم کار می‌کند. این سال یعنی درآمد کمتر و یادگرفتن مسیرها کنار یک راننده باتجربه. در آگهی‌های جویای کار هم رانندگان برون‌شهری بیشتر «سابقه» و «مدارک کامل» را جلو گذاشته بودند.

• سقف شبانه‌روز: رئیس سازمان راهداری در اسفند ۱۳۹۴ گفت راننده اتوبوس جاده‌ای در ۲۴ ساعت بیشتر از ۹ ساعت اجازه رانندگی ندارد. مسیری که بیش از ۹ ساعت طول بکشد باید با دو راننده برود.
• استراحت در راه: طبق ابلاغیه تیر ۱۳۹۹، به ازای هر ۳ ساعت رانندگی ۱۵ دقیقه و به ازای هر ۴٫۵ ساعت رانندگی ۳۰ دقیقه استراحت لازم است.
• یک روز در هفته: همان ابلاغیه یک شبانه‌روز رانندگی در هفته را ممنوع کرده است.
• دفترچه ثبت ساعت: پلیس برای رانندگان مسافری دفترچه مدت کار صادر می‌کند و ساعت رانندگی و جابه‌جایی راننده‌ها در پاسگاه‌ها در آن ثبت می‌شود. بدون آن راننده اتوبوس بین‌شهری حق کار ندارد.
• سامانه سپهتن: دستگاهی روی اتوبوس که حرکت و توقف را ثبت می‌کند. پلیس راه از ۱۴ اسفند ۱۴۰۳ به اتوبوس بدون سپهتن فعال خدمت نمی‌دهد و قرار شد تا پایان ۱۴۰۴ روی همه اتوبوس‌ها فعال شود.

رانندگان می‌گویند تخلف در ساعت کار با توقیف دفترچه از یک تا شش ماه همراه است و این مدت را بخشنامه‌های داخلی تعیین می‌کنند، نه حکم دادگاه؛ در مهر ۱۴۰۵ گروهی از آن‌ها خواستار بازنگری این رویه شدند. تصادف هم هزینه سنگینی دارد: در مهر ۱۴۰۵ کمیسیون رسیدگی به تخلفات کارت فعالیت دو راننده اتوبوس را پس از سانحه برای دو سال لغو کرد. راننده شهری این دفترچه را ندارد، اما نوبت‌های دوتایی و اضافه‌کاری او را به همان اندازه خسته می‌کند.

کمی آگهی خودش یک یافته است: راننده اتوبوس بیشتر از راه آشنا، ترمینال و فراخوان شرکت‌های اتوبوسرانی کار پیدا می‌کند تا آگهی. از ۱۹ آگهی کارفرما، ۵ آگهی کارت پایان خدمت یا معافیت خواسته بودند، ۷ آگهی کارت هوشمند، دفترچه یا مجوز خطوط را شرط گذاشته بودند و ۲ آگهی گفته بودند بازنشسته هم بپذیرند. در فیلد جنسیت ۹ آگهی «آقا» و ۸ آگهی «فرقی نمی‌کند» زده بودند. اغلب سرویس‌ها راننده نزدیک مبدا مسیر می‌خواستند، چون اتوبوس شب پیش راننده می‌ماند.

برای مینی‌بوس آگهی بیشتر بود: ۱۹ آگهی کارفرما با گواهینامه پایه دو، بیشتر برای سرویس ادارات، بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها. این همان پله‌ای است که خیلی از رانندگان اتوبوس از آن شروع کرده‌اند.

تهران تجربه کوتاهی دارد. در پاییز ۱۳۸۶ پانزده زن برای خطوط تندرو آموزش دیدند و پشت فرمان نشستند، اما تا ۱۳۸۹ حدود ۳۰ راننده زن کنار گذاشته شدند. در اردیبهشت ۱۴۰۴ شهردار تهران گفت با به‌کارگیری زنان دارنده پایه یک در خطوط تندرو مخالفتی ندارد و برنامه جذب آن‌ها را دارد و یکی از اعضای شورای شهر هم خواستار برداشتن این محدودیت شد. شهرهایی مثل مشهد و بیرجند پیش‌تر زنان را در حمل‌ونقل عمومی به کار گرفته‌اند.

در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ یک شرکت مسافربری در اصفهان مشخصا راننده زن پایه یک برای کار برون‌شهری می‌خواست و یک تور یک‌روزه بانوان در تهران راننده زن را ترجیح داده بود. راه برای زنان همان راه مردان است: پایه دو، پایه یک در ۲۵ سالگی، کارت هوشمند. کار تور و سرویس دختران و بانوان جایی است که تقاضای راننده زن در آن بیشتر دیده می‌شود.