خلبانی در ایران: شرایط، هزینه و راه استخدام در ۱۴۰۵

خلبانی یعنی هدایت ایمن هواپیما یا بالگرد، از بررسی هواپیما و هوا پیش از پرواز تا فرود: برنامه‌ریزی مسیر، هماهنگی با برج مراقبت و تصمیم درست در شرایط سخت. در ایران دو راه کاملا جدا دارد. خلبانی غیرنظامی، که این صفحه درباره‌ی آن است، با گواهینامه سازمان هواپیمایی کشوری کار می‌کند. خلبانی نظامی مسیر دانشگاه‌های افسری است و قاعده‌های خودش را دارد.

در خلبانی غیرنظامی سه شغل اصلی هست: خلبان هواپیمای مسافربری در ایرلاین‌ها، خلبان بالگرد و مربی پرواز در آموزشگاه‌ها. دو گواهینامه دیگر هم اسم خلبانی دارند ولی راه استخدام در ایرلاین نیستند: گواهینامه هواپیمای فوق سبک، که برای پرواز تفریحی است و مقررات جداگانه دارد، و گواهینامه پهپاد.

بیشتر فهرست‌هایی که با عنوان «شرایط خلبانی» دیده می‌شود، شرط‌های چهار جای مختلف را با هم آورده‌اند. جدا که کنی، معلوم می‌شود کدام شرط واقعا جلوی تو را می‌گیرد.

• سازمان هواپیمایی کشوری، برای گواهینامه: دست‌کم ۱۸ سال برای PPL و CPL و ۲۱ سال برای ATPL، معاینه پزشکی کلاس یک برای خلبانی تجاری، و زبان انگلیسی هوانوردی دست‌کم در سطح ۴ ایکائو.
• آموزشگاه: دیپلم در هر رشته‌ای، قبولی در معاینه پزشکی و برای آقایان کارت پایان خدمت، معافیت غیرپزشکی یا گواهی اشتغال به تحصیل. معافیت پزشکی پذیرفته نمی‌شود و آموزشگاه خلبانی خودش معافیت تحصیلی نمی‌دهد.
• ایرلاین، برای استخدام: سقف سنی (کمک‌خلبان تازه‌کار ۲۷ تا ۳۰ سال)، گواهینامه‌ها و ساعت پرواز، خدمت سربازی تمام‌شده و گاهی قد؛ مثلا هواپیمایی کاسپین در آذر ۱۴۰۴ برای کمک‌خلبان بوئینگ ۷۳۷ دست‌کم ۱۷۰ سانتی‌متر خواست.
• دانشگاه‌های افسری، فقط برای خلبانی نظامی: آقایان ۱۶ تا ۲۰ ساله، قد دست‌کم ۱۶۵ سانتی‌متر، چشم ۱۰/۱۰ بدون عینک و BMI بین ۱۸ و ۲۶.

با عینک می‌شود خلبان شد؟

در خلبانی غیرنظامی، بله. منبع‌های آموزشی و مشاوره‌ای می‌گویند دیدی که با عینک یا لنز به حد استاندارد برسد پذیرفته است و جراحی لیزیک هم بعد از دوره تثبیت قبول است. حد نمره عینک را در متن رسمی پیدا نکردیم و تصمیم با پزشک معتمد سازمان است. شرط «۱۰/۱۰ بدون عینک» که در خیلی از صفحه‌ها آمده، شرط پذیرش خلبانی نظامی است. کوررنگی در هر دو مسیر آزمایش می‌شود.

قد هم همین‌طور است. ۱۶۵ سانتی‌متر را دانشگاه‌های افسری رسما می‌خواهند. آموزشگاه‌ها عددهای مختلفی نوشته‌اند و در صفحه شرایط بزرگ‌ترین آموزشگاهی که خواندیم، قدی نیامده است. پیش از ثبت‌نام، شرط قد را از خود آموزشگاه بپرس.

اول معاینه، بعد شهریه

معاینه پزشکی خلبانی را مرکزهای مورد تایید سازمان هواپیمایی انجام می‌دهند و بدون گواهی آن اجازه پرواز آموزشی نمی‌دهند. پیش از اینکه شهریه‌ای بپردازی، معاینه را بگذران تا اگر مشکلی هست، قبل از هزینه معلوم شود.

Type Rating، یعنی آموزش هواپیمای خاص یک ایرلاین، گران‌ترین بخش پنهان است. هزینه‌اش در هیچ منبع ایرانی اعلام نشده و هیچ فراخوانی نگفته با ایرلاین است یا با خلبان. این را در مرحله استخدام بپرس، همراه طول تعهد خدمتی که ایرلاین می‌خواهد.

اگر هدفت فقط پرواز تفریحی است، گواهینامه فوق سبک ارزان‌تر است؛ یک آموزشگاه هزینه آن را برای ۱۴۰۵ حدود ۴۵۰ میلیون تومان گفته است. ولی با آن نمی‌شود در ایرلاین استخدام شد.

خلبان از سایت کاریابی استخدام نمی‌شود؛ ایرلاین‌ها فراخوان خودشان را می‌دهند. بیشتر فراخوان‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خلبان باتجربه می‌خواستند: کمک‌خلبان حداکثر ۴۰ ساله با ۵۰۰ ساعت پرواز روی همان نوع هواپیما یا ۱٬۵۰۰ ساعت جت، و کاپیتان حداکثر ۵۵ ساله با ۴٬۰۰۰ ساعت؛ مثل فراخوان جی‌اسکای که تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵ باز است. برای کسی که تازه CPL گرفته، فقط دو در باز دیدیم:

• هواپیمایی آوا (صفحه همکاری، به‌روز تیر ۱۴۰۵): کمک‌خلبان بدون Type Rating با CPL، ATPL تئوری، MCC و گواهی چندموتوره، زبان سطح ۴ و حداکثر ۲۷ سال.
• هواپیمایی کارون (شهریور ۱۴۰۵): «خلبان دوم» تازه‌کار برای بوئینگ ۷۳۷ و فوکر ۱۰۰ با آزمون کتبی؛ CPL، معاینه کلاس یک، MCC و Frozen ATPL؛ با دیپلم ۲۰ تا ۳۰ سال و با کارشناسی تا ۳۴ سال.

آقایان در همه این فراخوان‌ها باید کارت پایان خدمت یا معافیت غیرپزشکی داشته باشند و بیشترشان سکونت در شهر پایگاه را شرط کرده‌اند. هیچ‌کدام نگفته‌اند حقوق چقدر است، Type Rating را چه کسی می‌پردازد و تعهد خدمت چند سال است.

تصویر کلی بازار هم همین را نشان می‌دهد: بازار خلبانی ایران دو تکه است. در پایین، طبق برآوردهای ۱۳۹۸، هزار و چهارصد تا دو هزار دارنده گواهینامه منتظر صندلی کمک‌خلبانی بودند، چون ایرلاین‌ها ساعت پرواز می‌خواهند. در بالا، خلبان‌های باتجربه به ایرلاین‌های منطقه می‌روند؛ گزارشی در اردیبهشت ۱۴۰۳ از رفتن ۱۱۱ خلبان از دو ایرلاین خبر داد. ناوگان فعال کشور هم کوچک است و همین، تعداد صندلی‌های خالی را محدود نگه می‌دارد.

جواب کوتاه: برای ۱۴۰۵ عدد قابل اتکایی وجود ندارد. هیچ ایرلاینی حقوق خلبان را اعلام نمی‌کند، همه فراخوان‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ «حقوق توافقی» نوشته‌اند و گزارش‌های حقوق و دستمزدی که برای شغل‌های دیگر به آن‌ها تکیه می‌کنیم، خلبانی را پوشش نمی‌دهند. برای همین عددی را به‌عنوان حقوق خلبان در ایران نگذاشته‌ایم و فقط عددهای منتشرشده را با تاریخشان آورده‌ایم.

درآمد خلبانی در ایران به چه چیزی بستگی دارد؟

بخش بزرگی از درآمد خلبان به ساعت پرواز در ماه بسته است، پس اندازه ناوگان ایرلاین و تعداد پروازهایش مستقیم روی حقوق اثر دارد. کاپیتان بیشتر از کمک‌خلبان می‌گیرد. گزارش‌های ۱۴۰۳ و اسفند ۱۴۰۴ دریافتی خلبان‌ها را حدود هزار دلار در ماه گفته‌اند، در حالی که ایرلاین‌های منطقه چند برابر این می‌پردازند؛ همین، دلیل اصلی رفتن خلبان‌های باتجربه است.

در خلبانی غیرنظامی، خانم‌ها و آقایان با همان شرط‌ها آموزش می‌بینند، همان آزمون را می‌دهند و همان گواهینامه را می‌گیرند. دانشگاه علمی‌کاربردی خانم‌ها را در رشته خلبانی می‌پذیرد و یک آموزشگاه نوشته است که قیمت دوره برای خانم‌ها و آقایان فرقی ندارد. در نسخه‌ای که سایت‌های کاریابی از فراخوان‌های ۱۴۰۵ آساجت، جی‌اسکای و کارون و فراخوان خلبان یکم رایمون منتشر کرده‌اند، جنسیت «آقا و خانم» آمده است.

استخدام خلبان زن هنوز کم است. اولین زن ایرانی که کاپیتان هواپیمای مسافربری شد شهرزاد شمس بود و دومی، نشاط جهانداری، در مرداد ۱۳۹۸ در ۲۹ سالگی کاپیتان شد؛ او حدود پنج سال کمک‌خلبان بود. آمار رسمی تعداد خلبان‌های زن منتشر نشده و برآوردی غیررسمی در ۱۴۰۳ حدود ۲۰ نفر بود.

مسیر نظامی برای خانم‌ها بسته است: دانشگاه‌های افسری ارتش از داوطلبان زن پذیرش ندارند. بعضی صفحه‌ها برای خانم‌ها قد ۱۶۰ سانتی‌متر نوشته‌اند و بعضی ۱۶۵؛ این عدد را از خود آموزشگاه بپرس.