خلبان هلیکوپتر: شرایط، هزینه آموزش و بازار کار در ایران ۱۴۰۵

جمع ساعت‌ها در همان برنامه این است: PPL(H) حدود ۳۳۵ ساعت و CPL(H) حدود ۵۲۵ ساعت، که بیشترش کلاس است و پرواز سهم کمتری دارد. ولی هزینه اصلی همان ساعت‌های پرواز است. خلبان هواپیمایی که CPL هواپیما دارد، لازم نیست از صفر شروع کند: دوره تبدیل CPL(A) به CPL(H) با ۲۲۵ ساعت تئوری، ۴۰ ساعت تئوری تایپ و ۷۵ ساعت پرواز، حداکثر ۱۸ ماه طول می‌کشد و جمعش ۳۴۰ ساعت است.

خلبان هلیکوپتر غیرنظامی بیشتر روزهایش را منتظر ماموریت می‌گذراند، نه در یک برنامه پروازی ثابت. هلیکوپتر جایی به کار می‌آید که هواپیما نمی‌تواند فرود بیاید: سکوی نفتی وسط خلیج فارس، دامنه کوه، جاده‌ای که تصادف آن را بسته، یا پد کوچک کنار یک بیمارستان. برای همین کار این شغل به نوع ماموریت بستگی دارد، نه به مسیر.

پنج نوع ماموریت که در ایران مجوز دارد

• اورژانس هوایی: انتقال بیمار و مصدوم، و انتقال قلب و عضو اهدایی بین شهرها. در ۳۰ مهر ۱۴۰۵، ۵۲ بالگرد در این چرخه کار می‌کرد.
• امداد و نجات: جستجو در کوه و برف، رساندن امدادگر و بار به جای صعب‌العبور، و گاهی اطفای حریق.
• پرواز دریایی: جابه‌جایی کارکنان و بار به سکوها و جزیره‌های نفتی. سازمان هواپیمایی کشوری برای عملیات دریایی بالگرد دستورالعمل جدا دارد.
• کار هوایی: پرواز برای لرزه‌نگاری و بررسی خط‌های انتقال و پروژه‌های صنعتی، که آن هم دستورالعمل خودش را دارد.
• مسافر و بار: پروازهای اختصاصی و دولتی و حمل بار آویزان زیر بالگرد. مجوز بهره‌برداری شرکت‌های بالگردی مسافر و بار هر ۱۲ ماه تمدید می‌شود.

روز کاری یک خلبان بالگرد

کار با بررسی هواشناسی و وضع بالگرد شروع می‌شود و با برنامه‌ریزی سوخت و وزن ادامه پیدا می‌کند، چون بالگرد به وزن حساس است. بعد نوبت آماده‌باش است: خلبان در پایگاه می‌ماند تا تماس ماموریت برسد. در ماموریت، بیشتر پرواز در ارتفاع کم است و خلبان باید مدام سیم برق، دکل، درخت و تپه را بپاید. بعد از فرود، گزارش پرواز و ساعت‌ها ثبت می‌شود.

• سن: دست کم ۲۰ سال. این مرکز حداکثر سن برای ثبت‌نام اعلام نکرده است.
• مدرک: دست کم دیپلم. رشته دانشگاهی شرط نیست و خلبانی هلیکوپتر غیرنظامی کنکور ندارد.
• سربازی برای آقایان: کارت پایان خدمت یا معافیت غیرپزشکی. معافیت پزشکی در این فهرست پذیرفته نیست.
• تاییدیه پزشکی هوایی: از مرکز یا پزشک معتمد سازمان هواپیمایی کشوری، پیش از هر کلاس و پروازی.

کدام کلاس معاینه؟

سازمان هواپیمایی کشوری نظام گواهینامه را از قاعده‌های اروپایی گرفته است. در این نظام برای گواهینامه شخصی PPL معاینه کلاس دو کافی است و برای گواهینامه تجاری CPL معاینه کلاس یک لازم است. کسی که می‌خواهد خلبانی را شغل خود کند، بهتر است از اول معاینه کلاس یک بدهد تا اگر مشکلی هست پیش از پرداخت شهریه معلوم شود.

عینک، قد و وزن

عینک در خلبانی غیرنظامی رد شدن نیست و تصمیم با پزشک معتمد سازمان است؛ شرط بینایی ۱۰ از ۱۰ بدون عینک مال دانشگاه‌های نظامی است. یک آموزشگاه در خرداد ۱۴۰۵ نوشته حداقل قد «معمولاً حدود ۱۶۵ سانتی‌متر» و حداکثر وزن «حدود ۱۰۰ کیلوگرم» است. این دو عدد قاعده رسمی سازمان نیست؛ بیشتر به جای نشستن در کابین و حد وزن بالگرد آموزشی برمی‌گردد. کوررنگی در معاینه بررسی می‌شود.

زبان

همه گواهینامه‌ها آزمون مهارت زبان انگلیسی هوانوردی (LPR) می‌خواهند. همان مرکز برای آن یک دوره ۴۰ ساعته دارد. مکالمه با برج و خواندن کتابچه بالگرد به انگلیسی است.

کارفرماهای غیرنظامی

• اورژانس هوایی: رئیس سازمان اورژانس کشور در تیر ۱۴۰۵ گفت خدمات بالگردی «عمدتاً از طریق خرید خدمت از سایر دستگاه‌ها» تامین می‌شود و بخشی از بالگردها مال وزارت بهداشت و یک شرکت بالگردی اورژانس هوایی است. یعنی خلبان اورژانس معمولا کارمند شرکت بالگردی است، نه خود اورژانس.
• شرکت‌های بالگردی: شرکت هلیکوپتری ایران هم مرکز آموزش دارد و هم پایگاه‌های امدادی را می‌چرخاند؛ در ۱۴۰۱ یک بل ۲۱۲ را برای اورژانس هوایی در بستک مستقر کرد. شرکت هلیکوپتری نوید از ۱۳۷۴ برای پرواز خشکی و دریا مجوز دارد، از ۲۰۰۳ میلادی برای شرکت نفت فلات قاره به جزیره‌ها پرواز کرده و از ۱۳۸۶ متعلق به جمعیت هلال احمر است و بالگردهای آن را اداره می‌کند.
• نفت و صنعت: پرواز به سکوها و جزیره‌های نفتی و کارهای لرزه‌نگاری، که هر دو دستورالعمل جدا در سازمان هواپیمایی کشوری دارند.

چرا آگهی نمی‌بینید؟

در ۴ آبان ۱۴۰۵ جستجوی «خلبان»، «بالگرد» و «هلیکوپتر» در یک سایت کاریابی بزرگ فقط یک آگهی خلبان پهپاد و چهار آگهی فنی یک شرکت اورژانس هوایی آورد. در سایت آگهی محلی تهران هم «هلیکوپتر» فقط هلیکوپتر کنترلی و اسباب‌بازی بود. بازار کوچک است و صندلی‌ها کم‌اند. وزارت راه در دی ۱۳۹۳ گفته بود بیشتر خلبانان هلیکوپتر غیرنظامی بازنشسته‌های بخش نظامی‌اند و همین دلیل راه‌اندازی اولین مرکز آموزش غیرنظامی بالگرد بود. کسی که تازه CPL(H) گرفته، اول باید ساعت پرواز و تایپ جمع کند؛ همان مرکز آموزش برای این مرحله دوره مربی پرواز (AFI) هم دارد.

بخش بزرگی از بالگردهای کشور مال نیروهای نظامی و انتظامی است. رئیس اورژانس هوایی استان تهران در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ گفت از بالگردهایی که برای امداد در دسترس‌اند، «بخش قابل‌توجهی» متعلق به ارتش، سپاه و نیروی انتظامی است و در ماموریت‌های امدادی همکاری می‌کنند. خلبان این بالگردها از راه دانشگاه‌های افسری تربیت می‌شود، نه با گواهینامه سازمان هواپیمایی کشوری.

شرط‌های راه نظامی

• رشته «خلبانی بالگرد» در فراخوان دانشگاه‌های افسری ارتش آمده و حداقل معدل کل آن ۱۴ است.
• پذیرش فقط از آقایان است و بینایی باید ۱۰ از ۱۰ بدون عینک باشد.
• آموزش و حقوق در این راه با خود نیروست و تعهد خدمت دارد؛ شرایط هر سال در فراخوان همان سال اعلام می‌شود.

این دو راه به هم وصل‌اند: خلبان نظامی بعد از بازنشستگی می‌تواند با گواهینامه غیرنظامی در شرکت‌های بالگردی پرواز کند، و این همان چیزی است که در دهه ۱۳۹۰ بیشتر صندلی‌های غیرنظامی را پر کرده بود. ولی کسی که امروز از صفر شروع می‌کند، باید یکی را انتخاب کند. شرط سن، جنسیت و چشم در راه غیرنظامی بازتر است و هزینه‌اش با خود فرد.

برای حقوق خلبان هلیکوپتر در ایران عدد قابل اتکایی پیدا نکردیم و عددی نساخته‌ایم. گزارش‌های حقوق و دستمزدی که برای شغل‌های دیگر به آن‌ها تکیه می‌کنیم، گروهی برای خلبان ندارند. در آبان ۱۴۰۵ هیچ آگهی خلبان بالگردی با حقوق منتشر نشده بود و تنها مقاله‌ای که عنوانش حقوق خلبان هلیکوپتر در ایران است، هیچ عددی نمی‌دهد. عدد شغل دیگری را هم جای آن نمی‌گذاریم، چون کار و بازارش فرق دارد.

درآمد خلبان هلیکوپتر به چه چیزی بستگی دارد؟

• نوع ماموریت: پرواز دریایی و اورژانس آماده‌باش طولانی و شیفت دارد و دوری از خانه را با خود می‌آورد.
• تایپ و ساعت پرواز: خلبانی که تایپ بالگرد بزرگ‌تر و ساعت بیشتر دارد، کاپیتان می‌شود و خلبان تازه دوم یا مربی است.
• کارفرما: شرکت بالگردی خصوصی، شرکت وابسته به دستگاه دولتی یا نیروی نظامی، هر کدام نظام پرداخت خودش را دارد.

هزینه پرواز بالگرد هم بالاست: رئیس اورژانس هوایی تهران در مرداد ۱۴۰۵ هزینه هر ساعت پرواز بالگرد اورژانس را حدود ۴۰۰ میلیون تومان گفت. این عدد هزینه کل پرواز است، نه سهم خلبان.