سوزنبان کیست؟ کار در ایستگاه راه‌آهن، مسیر تا رئیس ایستگاه و حقوق

طبقه‌بندی رسمی مشاغل راه‌آهن برای این رشته دوره‌های مشخصی نام برده است: دوره سوزنبان، دوره مانور، دوره تکنیسین ترافیک، کار با پانل‌های فرماندهی و محلی علائم الکتریکی، سیستم‌های ارتباطی و حمل کالاهای خطرناک. یک نمونه زمان‌بندی هم منتشر شده است: در ۱۳۹۶ دوره ارتقای سوزنبان به مانورچی برای ۳۱ نفر ۱۲۰ ساعت طول کشید، ۴۸ ساعت تئوری و ۷۲ ساعت عملی، تا جای نیروهای بازنشسته پر شود.

این دوره‌ها را آموزشگاه‌های آزاد برگزار نمی‌کنند و گواهی آن‌ها فقط در خود سیستم ریلی اعتبار دارد. کاری که بیرون از راه‌آهن از دست شما برمی‌آید آماده شدن برای آزمون ورودی است: ریاضی و فیزیک دبیرستان، مبانی برق و مکانیک و آشنایی با کامپیوتر.

برای فهمیدن این شغل اول باید «سوزن» را شناخت. سوزن یا دوراهی، دستگاهی در خط آهن است که دو تکه ریل باریک و متحرک دارد. وقتی این دو تکه جابه‌جا می‌شوند، چرخ‌های قطار به جای ادامه روی همان خط، به خط کناری می‌روند. هر ایستگاه چند خط دارد: خطی برای عبور، خطی برای توقف قطار مسافری، خطی برای واگن‌های باری و خطوطی برای چیدن و جدا کردن واگن‌ها. سوزن‌ها این خط‌ها را به هم وصل می‌کنند.

سوزنبان کسی است که این سوزن‌ها را می‌چرخاند، قفل می‌کند و سالم نگه می‌دارد. در مقررات عمومی سیر و حرکت راه‌آهن، که آخرین ویرایش منتشرشده آن مال ۱۳۹۲ است، تعریف این شغل یک جمله است: مسئول مراقبت از سلامت دستگاه سوزن و تنظیم مسیر خطوط. یعنی دو کار اصلی دارد: سوزن را سالم و تمیز نگه دارد و هر قطار را به همان خطی بفرستد که مسئول ایستگاه تعیین کرده است.

این کلمه از کجا آمده؟

«سوزنبان» معادل فارسی switchman است و ریشه دقیقش روشن نیست. یک حدس رایج آن را از «سو» به معنی جهت، «زن» از زدن و پسوند «بان» به معنی نگهبان می‌داند. آنچه مسلم است، این کلمه از همان سال‌های راه‌آهن سراسری به کار رفته و در آیین‌نامه علامات چاپ ۱۳۲۰ هم آمده است. اسم انیمیشن ایرانی «سوزنبان» و داستان معروف خوان خوزه آرئولا هم از همین شغل گرفته شده، و برای همین بخشی از جستجوهای این کلمه درباره فیلم و داستان است.

آیا سوزن‌ها هنوز دستی‌اند؟

نه همه‌جا. در بخش بزرگی از شبکه ریلی ایران سوزن‌ها برقی شده‌اند و مسیر قطار از پانل فرماندهی دفتر ترافیک ایستگاه چیده می‌شود. در این ایستگاه‌ها کار سوزنبان کمتر چرخاندن اهرم است و بیشتر بازدید، کنترل قطار هنگام ورود و خروج و آماده بودن برای وقتی که علائم الکتریکی از کار بیفتد. در ایستگاه‌های کوچک‌تر، ایستگاه‌های باری و محوطه‌های مانور هنوز سوزن دستی و کلید و پرچم کار اصلی را انجام می‌دهند.

• نیم ساعت پیش از کشیک در محل کار حاضر می‌شود و خودش را به مسئول وقت ایستگاه معرفی می‌کند.
• بازدید: همه سوزن‌هایی را که به او سپرده‌اند می‌بیند و مطمئن می‌شود واگن‌های ایستاده با ترمز دستی و کفش خط از هر دو طرف مهار شده‌اند. اگر ایرادی ببیند، گزارش می‌دهد و بعد کشیک را تحویل می‌گیرد.
• وسایل همراه: کلید سوزن، پرچم یا چراغ سبز و قرمز، سوت و باتری اضافه برای چراغ.
• امضای دفتر سوزنبانی: پیش از ورود هر قطار، به دستور مسئول ایستگاه دفتر را امضا می‌کند؛ یعنی خط مقصد آزاد است و سوزن‌های مسیر قفل‌اند. برای رفتن سر سوزن هم باید از داخل همان خط برود تا مطمئن شود چیزی روی خط نیست.
• ورود قطار: در روز با پرچم سبز و در شب با چراغ سبز قطار را به ایستگاه راه می‌دهد. وقتی علامت انتهای قطار از روی سوزن رد شد، با تلفن یا بی‌سیم به مسئول ترافیک خبر می‌دهد.
• تحویل کشیک: تا نفر بعدی نیامده و کشیک را تحویل نگرفته، حق ترک محل را ندارد.

چشم سوزنبان روی قطار هم هست

سوزنبان فقط سوزن را نمی‌پاید. هنگام ورود و خروج قطار باید ببیند علامت انتهای قطار و ضربه‌گیرهای واگن آخر سر جایشان باشند، بار واگن‌ها جابه‌جا نشده باشد و سر محور یا یاتاقانی داغ نکرده باشد. اگر عیبی ببیند که ممکن است به سانحه برسد، با علامت قطار را نگه می‌دارد؛ در غیر این صورت عیب را فورا به مسئول وقت ایستگاه گزارش می‌دهد.

قاعده‌ای که هیچ استثنایی ندارد

وقتی سوزنبان برای خطی امضا داد، تغییر مسیر سوزن‌های آن خط ممنوع است، حتی اگر راننده لکوموتیو یا هر کس دیگری بخواهد. تغییر فقط با برگ تغییر مسیری انجام می‌شود که مسئول وقت ایستگاه می‌نویسد. سوزن را هم فقط وقتی می‌شود چرخاند که آخرین چرخ قطار از روی آن رد شده باشد. این قاعده‌ها نشان می‌دهد این کار بیش از هر چیز دقت و پایبندی به دستور می‌خواهد.

دید چشم و رنگ: فراخوان ۱۳۹۶ دید نه دهم بدون عینک و ده دهم با عینک خواسته بود. طبقه‌بندی رسمی رشته بهره‌بردار ایستگاه، که سوزنبانی هم زیر آن است، حداقل ۷ از ۱۰ بدون عینک و ۱۰ از ۱۰ با عینک را شرط کرده است. آزمون کوررنگی هم سخت‌گیر است: با اشتباه در ۴ صفحه از ۲۸ صفحه، داوطلب رد می‌شود. دلیلش روشن است؛ سوزنبان باید سبز و قرمز و زرد علامت‌ها را در شب و مه بی‌خطا تشخیص دهد. آزمون شنوایی و معاینات طب کار هم بخشی از کار است.

چه کسانی می‌توانند شرکت کنند: فراخوان‌های ۱۳۹۶ و ۱۴۰۱ فقط آقایان را پذیرفتند و در ۱۴۰۱ فقط داوطلبان بومی، یعنی ساکن حداکثر ۷۰ کیلومتری شهر انتخابی. سابقه کار در سیر و حرکت یا تعمیر ناوگان تا ۴ سال به سقف سن اضافه می‌کرد. این شرط‌ها مال فراخوان‌های گذشته‌اند؛ فراخوان بعدی ممکن است عددهای دیگری داشته باشد.

دوره پس از قبولی: قبولی در آزمون پایان کار نیست. در مهر و آبان ۱۳۹۶ یک دوره بدو خدمت سوزنبانی برای ۳۱ نفر در ایستگاه طبس برگزار شد: ۲۴۰ ساعت در ۴۰ روز، برای نیروی سیر و حرکت ادارات کل تهران، قم، یزد، خراسان و شرق. کسانی که آزمون پایان دوره را قبول می‌شدند، اول به کارآموزی و بعد به نواحی مربوطه فرستاده می‌شدند. همان فراخوان ۱۳۹۶ صریح نوشته بود ورود به دوره آموزشی تعهدی برای استخدام ایجاد نمی‌کند.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟ گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای سوزنبان یا کارکنان ایستگاه راه‌آهن گروه جداگانه‌ای ندارند. نزدیک‌ترین گروهشان انبارداری و لجستیک است، اما کار انباردار پشت میز و در انبار است و کار سوزنبان روی خط، شبانه‌روزی و زیر مقررات سیر و حرکت. عدد آن گروه برای این شغل گمراه‌کننده است، پس آن را نمی‌آوریم. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم هیچ آگهی سوزنبانی نبود و دو آگهی دفتری سیر و حرکت هم حقوقی اعلام نکرده بودند. عددهایی که در برخی سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی برای فیش حقوقی سوزنبان دست‌به‌دست می‌شود منبع و تاریخ روشن ندارد.

چه چیزی دریافتی را جابه‌جا می‌کند:

• کارفرما: نیروی رسمی و پیمانی راه‌آهن با آیین‌نامه خود راه‌آهن حقوق می‌گیرد و نیروی شرکت پیمانکار با قرارداد همان شرکت. در شرکت‌های پیمانکار، پایه حقوق معمولا به حداقل قانونی نزدیک است.
• نوبت‌کاری: طبق ماده ۵۶ قانون کار، کار نوبتی صبح و عصر ۱۰ درصد، صبح و عصر و شب ۱۵ درصد و صبح و شب یا عصر و شب ۲۲٫۵ درصد به مزد اضافه می‌کند.
• شب‌کاری و اضافه‌کار: طبق ماده ۵۸ قانون کار، هر ساعت کار شب ۳۵ درصد و طبق ماده ۵۹، هر ساعت اضافه‌کار ۴۰ درصد بیشتر از مزد عادی حساب می‌شود. در شغلی که ایستگاه باید شبانه‌روز باز باشد، این دو بخش مهمی از دریافتی است.
• پله شغلی: مانورچی، متصدی ترافیک و رئیس ایستگاه هر کدام گروه شغلی بالاتری دارند.