لوکوموتیوران کیست؟ شرایط استخدام، پایه‌های راهبری قطار و حقوق

آموزش این شغل در آموزشگاه آزاد برگزار نمی‌شود و گواهینامه آن را هم آموزشگاه نمی‌دهد. همه دوره‌ها بعد از قبولی در آزمون و زیر نظر واحد آموزش راه‌آهن یا شرکت کارفرما برگزار می‌شود. در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ مجتمع آموزش شبیه‌ساز راهبری لکوموتیو در کرج پس از پنج سال توقف دوباره به کار افتاد. این مرکز دوره‌های بدو خدمت و دوره‌های ارتقای پایه را برگزار می‌کند و با شبیه‌ساز لکوموتیوهای زیمنس، جی‌ام و آلستوم سناریوهای مختلف راهبری را تمرین می‌دهد.

آموزش با گرفتن پایه تمام نمی‌شود. اداره‌های کل راه‌آهن در طول سال دوره ضمن خدمت می‌گذارند؛ برای نمونه در ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ در راه‌آهن زاگرس دوره‌ای درباره الزامات ایمنی، تحویل و کار با بی‌سیم و اعزام لکوموتیو خاموش برگزار شد. در صنعت ریلی هم مثل هوانوردی، آموزش مستمر بخشی از کار است.

طول دوره تا رسیدن به هر پایه را هیچ منبع رسمی اعلام نکرده است. سایت‌های شغلی از «چند ماه» تا «یک سال و نیم» نوشته‌اند و ما عدد قابل اتکایی پیدا نکردیم. پیش از آزمون، کاری که از دست خودت برمی‌آید آماده شدن برای سوال‌های فیزیک، مکانیک، برق و ریاضی است؛ همان درس‌هایی که در دوره‌های پایه هم دوباره به کار می‌آیند.

لوکوموتیوران کسی است که لکوموتیو را می‌راند؛ یعنی همان واگنی که جلوی قطار است و بقیه واگن‌ها را می‌کشد. در زبان روزمره به او راننده قطار می‌گویند و در متن‌های رسمی راه‌آهن بیشتر «لکوموتیوران» نوشته می‌شود. هر دو نوشتار درست است و به یک شغل اشاره دارد. در مترو به همین کار «راهبر قطار» می‌گویند.

کار لوکوموتیوران با چرخاندن یک دسته یا فشار دادن یک دکمه تمام نمی‌شود. او پیش از حرکت لکوموتیو را بازدید می‌کند، دستور حرکت را از کنترل ترافیک می‌گیرد، سرعت را با محدودیت هر قطعه از خط هماهنگ می‌کند، علائم کنار خط را می‌خواند و با بی‌سیم با ایستگاه‌ها در تماس است. در قطار باری که وزنش به هزاران تن می‌رسد، ترمز گرفتن چند کیلومتر جلوتر از ایستگاه شروع می‌شود و یک اشتباه کوچک در محاسبه یعنی رد شدن از علامت یا آسیب به بار.

کار در یک سفر چه شکلی دارد؟

• پیش از حرکت: تحویل گرفتن لکوموتیو، بررسی ترمز، سوخت، روشنایی و تجهیزات ارتباطی، و امضای دفتر تحویل.
• در مسیر: راندن طبق جدول، رعایت سرعت مجاز، توقف در ایستگاه‌ها، گزارش هر عیب و هر مانع روی خط.
• در شرایط اضطراری: ترمز اضطراری، خبر دادن به کنترل ترافیک و ایستگاه بعدی، و حفظ آرامش مسافران تا رسیدن کمک.
• پس از سفر: تحویل لکوموتیو به همکار یا انبار و ثبت ساعت و مسیر.

در قطارهای بین‌شهری معمولا دو نفر در کابین هستند: لوکوموتیوران اصلی و کمک او. کمک‌لوکوموتیوران همان کسی است که تازه پایه گرفته و کنار باتجربه‌ها کار یاد می‌گیرد. این همراهی بخشی از ایمنی کار است، چون سفرهای طولانی و شبانه تمرکز را کم می‌کند.

برای شناخت رشته‌های دانشگاهی و کل شغل‌های این صنعت، صفحه رشته راه آهن را ببینید. این صفحه فقط درباره خود راننده قطار است.

سن. در آزمون ۱۴۰۱ برای لوکوموتیوران، متولدان اول فروردین ۱۳۷۳ به بعد با کارت پایان خدمت و متولدان ۱۳۷۵ به بعد با معافیت دائم غیرپزشکی می‌توانستند ثبت‌نام کنند؛ یعنی حدود ۲۸ و ۲۶ سال. سابقه کار ریلی تا ۴ سال و برای خانواده شهدا تا ۵ سال به این سقف اضافه می‌شد. این عددها در هر فراخوان دوباره تعیین می‌شود، اما سقف حدود ۲۸ سال در فراخوان‌های ۱۳۸۹، ۱۳۹۶ و ۱۴۰۱ ثابت مانده است.

مدرک. برای راننده قطار دیپلم کافی نیست. فراخوان ۱۳۹۶ کاردانی و بالاتر در برق (همه گرایش‌ها)، مکانیک (خودرو، ماشین ابزار، ساخت و تولید)، کامپیوتر، ریاضی، فیزیک، صنایع و عمران خواسته بود. پس اگر هنوز رشته نخوانده‌ای و به این شغل فکر می‌کنی، کاردانی برق یا مکانیک در یک دانشگاه فنی و حرفه‌ای یا علمی کاربردی راه کوتاه‌تری است.

بومی بودن. آزمون ۱۴۰۱ فقط داوطلب بومی پذیرفت و بیشترین فاصله سکونت تا شهر انتخابی را ۷۰ کیلومتر گذاشت. یعنی هر کس برای ناحیه‌ای رقابت می‌کند که در آن زندگی می‌کند و نمی‌تواند برای شهر دوری که ظرفیت بیشتری دارد ثبت‌نام کند.

سلامت. بینایی، شنوایی و سلامت روان در طب کار سنجیده می‌شود. فراخوان ۱۳۹۶ دید ۹ دهم بدون عینک و ۱۰ دهم با عینک و قد ۱۶۵ تا ۱۹۰ سانتی‌متر را شرط کرده بود. فراخوان ۱۴۰۱ فقط نوشت شرایط جسمی «برابر استانداردهای مورد نظر شرکت» است. کوررنگی و ضعف شنوایی معمولا در همین مرحله کار را تمام می‌کند، پس پیش از هزینه کردن برای آمادگی آزمون، یک معاینه چشم و گوش بده.

جنسیت و سربازی. آزمون ۱۴۰۱ فقط مردان را پذیرفت و کارت پایان خدمت یا معافیت دائم لازم بود. درباره زنان پایین‌تر در بخش سوال‌ها توضیح داده‌ایم.

مترو کارفرمای جداگانه‌ای است. هر شهر شرکت بهره‌برداری خودش را دارد و جذب راهبر را خودش انجام می‌دهد. در شهریور ۱۴۰۳ مدیرعامل متروی تهران اعلام کرد جذب راهبران تازه شروع شده، گروه اول در گزینش تخصصی است و عده‌ای به طب کار معرفی شده‌اند. هدف آن جذب، رساندن راهبر به قطارهای تازه‌ای بود که مترو خریده است. روند کار شبیه راه‌آهن است: آزمون ورودی، مصاحبه، معاینه پزشکی، دوره نظری و عملی، و گرفتن گواهینامه پس از راندن مسافت معینی با قطار.

آخرین آگهی عمومی راهبری متروی تهران که متنش را پیدا کردیم به خرداد ۱۳۸۹ برمی‌گردد: فوق دیپلم برق، کامپیوتر یا مکانیک، حداکثر ۲۸ سال، سلامت کامل بینایی و شنوایی، و حداقل ۵ سال سکونت در استان تهران برای ساکنان آن. جذب‌های بعدی بیشتر از راه پیمانکار یا فراخوان‌های کوتاه انجام شده است. اگر به مترو فکر می‌کنی، سایت شرکت بهره‌برداری متروی شهر خودت و خبرگزاری‌های شهری را دنبال کن.

شمارش آگهی‌ها در ۲۹ مهر ۱۴۰۵

در بزرگ‌ترین سایت کاریابی کشور ۹۹۰ آگهی زنده را با جستجوی «لکوموتیوران»، «راننده قطار»، «راهبر قطار»، «راه آهن» و «مترو» بیرون کشیدیم و عنوان‌ها را خواندیم. هیچ آگهی راننده قطار یا راهبر مترو در میان آنها نبود. جستجوی «لکوموتیوران» هیچ نتیجه‌ای نداشت و هشت نتیجه «راننده قطار» همه راننده خودرو بودند؛ سه تای آنها راننده ترانسفر یک شرکت قطار مسافری. در دیوار هم ۶۲ آگهی این جستجوها در تهران، مشهد و اصفهان را خواندیم و هیچ‌کدام راهبری قطار نبود.

نتیجه روشن است: این شغل با آگهی پیدا نمی‌شود. اگر آگهی‌ای دیدی که برای «استخدام راننده قطار» پول دوره یا پیش‌پرداخت می‌خواهد، با احتیاط برخورد کن. راه رسمی همیشه آزمون اعلام‌شده شرکت راه‌آهن، شرکت‌های خصوصی حمل ریلی یا متروی شهرهاست.

برای حقوق راننده قطار در ایران عدد معتبر و تازه‌ای منتشر نشده است. نظرسنجی بزرگ حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای راننده قطار یا راهبر مترو ندارد. نزدیک‌ترین گروه آن «راننده و پیک» است که راننده خودرو و پیک موتوری را می‌سنجد و به این شغل ربطی ندارد، پس عدد آن را این‌جا نمی‌آوریم. عددهایی هم که برخی سایت‌ها برای ۱۴۰۵ نوشته‌اند منبع ندارد.

حقوق لوکوموتیوران راه‌آهن دو بخش دارد: حقوق ثابت و کیلومتراژ، یعنی مبلغی که بر پایه مسافت راندن قطار یا لکوموتیو حساب می‌شود. به همین دلیل دریافتی دو لوکوموتیوران هم‌پایه بسته به تعداد سفرهای ماه فرق می‌کند. پایه کاری، سابقه، اضافه‌کار و کار شبانه هم عدد را جابه‌جا می‌کند. در ۵ مهر ۱۴۰۴ لوکوموتیوران‌های چند استان جلوی وزارت راه و شهرسازی جمع شدند و خواستار همسان شدن دستمزد با سختی و مسئولیت کار، اجرای قانون مشاغل سخت و زیان‌آور، پرداخت به‌موقع اضافه‌کار و امنیت قراردادها شدند.

حقوق راننده مترو تنها جایی است که یک مسئول رسمی عدد گفته است. در بهمن ۱۴۰۱ قائم‌مقام عملیات متروی تهران گفت راهبران بدون اضافه‌کار ۹ تا ۱۰ میلیون تومان می‌گیرند، با اضافه‌کار زیاد، سختی کار و سابقه تا ۲۵ میلیون تومان، و راهبران سال آخر پیش از بازنشستگی حدود ۲۸ تا ۳۰ میلیون تومان. حداقل دستمزد قانونی کارگر مجرد در آن سال حدود ۵٫۶۸ میلیون تومان بود. یعنی حقوق بدون اضافه‌کار یک راهبر کمتر از دو برابر حداقل قانونی بود و بخش بزرگ دریافتی از اضافه‌کار می‌آمد.

این عدد مال سه سال و نیم پیش است و نمی‌شود آن را با تورم به امروز رساند. خود راهبران در خرداد ۱۴۰۳ گفتند ضریب پایه مزدشان پایین است، شهرداری از ۱۴۰۱ سقف حقوق گذاشته و بسیاری از آنها ۲۹ روز از ماه را سر کار هستند تا هزینه زندگی را تامین کنند.