متصدی ترافیک در راه‌آهن: کار پشت پانل ایستگاه، راه رسیدن به کنترلر و حقوق

طبقه‌بندی مشاغل راه‌آهن برای کاردان سیر و حرکت سه دوره نام برده است: دوره تکنیسین ترافیک، دوره سیستم‌های علائم و ارتباطات الکتریکی و دوره تعرفه‌ها و کنوانسیون‌های حمل و نقل داخلی و بین‌المللی. این دوره‌ها را خود راه‌آهن و مرکز آموزش‌های تخصصی ریلی برگزار می‌کنند و ورود به آن‌ها به استخدام بستگی دارد.

آنچه پیش از استخدام از دست خودتان برمی‌آید: خواندن متن مقررات عمومی سیر و حرکت، تمرین درس‌های آزمون تخصصی و تقویت مهارت کار با رایانه. رشته‌های دانشگاهی که به این کار نزدیک‌اند، مثل حمل و نقل ریلی، در صفحه گروه عملیات راه‌آهن توضیح داده شده‌اند.

در راه‌آهن، «ترافیک» یعنی جریان قطارها روی خط: کدام قطار حالا راه بیفتد، کدام صبر کند و در خط یک‌خطه کدام ایستگاه محل تلاقی دو قطار باشد. متصدی ترافیک کسی است که این تصمیم‌ها را در یک ایستگاه اجرا می‌کند. مقررات عمومی سیر و حرکت راه‌آهن او را چنین تعریف کرده است: در ایستگاه‌های تشکیلاتی، تمام یا بخشی از وظایف فنی رئیس ایستگاه به مسئول و متصدی ترافیک سپرده می‌شود و آن‌ها این کار را در هر کشیک انجام می‌دهند.

کار او پشت میز است، نه روی خط. محل کارش اتاقی است که در ایستگاه به آن «پانل» یا دفتر ترافیک می‌گویند. ابزار اصلی‌اش تلفن ایستگاه، بی‌سیم، پانل علائم الکتریکی و چند دفتر رسمی است: دفتر کشیک، دفتر تلفنگرام‌ها، دفتر راه آزاد زوج و فرد، دفتر خرابی علائم و گراف دستی. هر تصمیم با ساعت دقیقش در یکی از همین دفترها نوشته می‌شود.

سه عنوانی که با هم اشتباه می‌شوند

• متصدی ترافیک: در ایستگاه کار می‌کند و قبول و اعزام قطار در همان ایستگاه با اوست.
• مسئول ترافیک: در ایستگاه‌های بزرگ‌تر بالادست متصدی است. هر دو با هم مسئولیت مشترک دارند و متصدی دستور مسئول ترافیک را اجرا می‌کند.
• کنترلر ترافیک: در ایستگاه نیست؛ در مرکز کنترل منطقه می‌نشیند، حرکت همه قطارهای چند ده ایستگاه را می‌پاید و نمودار سیر یا گراف آن‌ها را می‌کشد.

در طبقه‌بندی رسمی مشاغل راه‌آهن، کار ترافیک ایستگاه زیر عنوان کاردان سیر و حرکت آمده است: قبول و اعزام قطار، موجودی بار، تلاقی و کنترل ترافیک. همین طبقه‌بندی برای برنامه‌ریزی حرکت کل شبکه عنوان کارشناس سیر و حرکت را دارد. این شغل را با کنترل ترافیک خیابان یا کار در عملیات راهسازی اشتباه نگیرید؛ آن‌ها کار پلیس و پیمانکاران جاده‌اند و هیچ ربطی به قطار ندارند.

کنترل ترافیک مرکزی: در مرکز راه‌آهن، برنامه حمل بار و مسافر کل شبکه ریلی را هماهنگ می‌کند و بر سیر ایمن همه قطارها نظارت دارد.

کنترل ترافیک منطقه: هر اداره کل راه‌آهن یک مرکز کنترل دارد. مسئول کنترل، کنترلرها، آمارگرها و کارشناس‌ها آنجا کار می‌کنند و با همه ایستگاه‌های منطقه تماس دائم تلفنی یا بی‌سیم دارند. در هر کشیک دست‌کم یک کنترلر سر کار است و جلوی هر کنترلر کروکی همه ایستگاه‌ها، طول خط‌ها و شیب‌ها هست. دو کنترلر دیگر هم کنار کنترلر سیر و حرکت کار می‌کنند: کنترلر نیروی کشش که حواسش به لکوموتیو، واگن و جرثقیل است و کنترلر راهبری قطار که ساعت کار لکوموتیوران‌ها را می‌پاید.

ایستگاه: رئیس ایستگاه یا مسئول وقت ایستگاه، و زیر نظر او مسئول و متصدی ترافیک. متصدی قبول، اعزام، تلاقی، سبقت و توزیع واگن را فقط با اجازه کنترل انجام می‌دهد.

اجرا: سوزنبان مسیر را می‌چیند، مانورچی واگن‌ها را جابه‌جا می‌کند و لکوموتیوران و رئیس قطار با پروانه‌ای که از متصدی گرفته‌اند حرکت می‌کنند.

اگر دستور کنترل خلاف مقررات باشد

متصدی ترافیک موظف است دستور کنترل را اجرا کند، اما نه کورکورانه. اگر دستوری را خلاف مقررات یا دستورالعمل فنی بداند، باید آن را به کنترل تذکر دهد و منتظر دستور بعدی بماند. اگر کنترل باز هم اصرار کند، متصدی از رئیس اداره سیر و حرکت منطقه دستور تلفنگرامی می‌خواهد تا مسئولیت کار مکتوب شود. این قاعده نشان می‌دهد چرا در این شغل دانستن مقررات از سرعت کار مهم‌تر است.

نکته تاریخ: نقل‌ها از متن ۱۳۹۲ مقررات عمومی سیر و حرکت است. راه‌آهن متن تازه‌ای در ۱۴۰۵ ابلاغ کرده و دوره‌های بازآموزی آن از مهر ۱۴۰۵ برگزار می‌شود؛ ممکن است شماره ماده‌ها در متن تازه فرق کند.

• تقاضا: متصدی ایستگاه فرستنده اول از کنترل اجازه می‌گیرد، بعد با تلفنگرام از ایستگاه بعدی می‌پرسد آیا می‌تواند قطار را به طرف او بفرستد. این پیام یک شماره رمز فرد دارد.
• موافقت: متصدی ایستگاه گیرنده هم از کنترل اجازه می‌گیرد، مطمئن می‌شود خطی آزاد برای پذیرش دارد و پاسخ می‌دهد «منعی ندارد». این پاسخ شماره رمز زوج دارد.
• اعلام حرکت: وقتی آخرین واگن از ایستگاه بیرون رفت، فرستنده ساعت حرکت را با پیام فرد خبر می‌دهد.
• اعلام ورود: وقتی قطار کامل و با علامت انتهایی به ایستگاه بعدی رسید، گیرنده ورود را با پیام زوج خبر می‌دهد. تا این پیام نیاید، قطار بعدی وارد همان بلاک نمی‌شود.

شماره‌های فرد در صفحه راست دفتر راه آزاد و شماره‌های زوج در صفحه چپ نوشته می‌شوند و ساعت دقیق هر پیام هم کنارش ثبت می‌شود. قطار فقط وقتی حق خروج دارد که پروانه راه آزاد از دست مسئول وقت ایستگاه، از راه رئیس قطار، به لکوموتیوران رسیده باشد. پروانه دو نسخه دارد: نسخه اول با لکوموتیوران می‌رود و نسخه دوم در ایستگاه بایگانی می‌شود. برای قطار عبوری که در ایستگاه توقف ندارد، پروانه مستقیم به خود لکوموتیوران داده می‌شود.

رنگ فرم‌ها معنا دارد

قطار زوج قطاری است که با بالا رفتن کیلومتر خط حرکت می‌کند و قطار فرد در جهت عکس. جواز راه آزاد زوج آبی و جواز فرد سفید است. برگ احتیاط زرد است: هر جا قطار باید سرعتش را کم کند یا با احتیاط برود، روی این برگ نوشته می‌شود و خدمه قطار پیش از حرکت آن را امضا می‌کنند. در راه‌آهن دوخطه هم همین روش اجرا می‌شود، با این فرق که برای هر مسیر دفتر جدای راه آزاد نگه داشته می‌شود.

سیستم CTC محور تهران تا جنوب در آبان ۱۳۹۵ با مرکزی در ایستگاه اهواز راه افتاد و قراردادش حدود ۸۳ میلیون یورو بود. در ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ هم دو ایستگاه سالار و شادمهر به سیستم علائم الکتریکی و CTC وصل شدند و فرمانشان از مرکز کنترل اداره کل راه‌آهن شرق صادر می‌شود.

این تغییر برای کسی که می‌خواهد متصدی ترافیک شود دو معنا دارد. اول، در محورهای CTC بخشی از کار قبول و اعزام از ایستگاه به اتاق کنترل منطقه رفته و آنجا به نیروی آشنا با پانل و نرم‌افزار نیاز است. دوم، روش تلفنی راه آزاد از بین نرفته است: هر وقت علائم الکتریکی خراب شود، ایستگاه به همان دفترها و جوازهای کاغذی برمی‌گردد. برای همین طبقه‌بندی رسمی مشاغل راه‌آهن از کاردان سیر و حرکت هم تسلط بر مقررات و روش دستی را خواسته و هم شناخت کامل سیستم‌های CTC و RC را.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های سالانه حقوق که دریافتی واقعی را می‌سنجند، گروهی برای کار ترافیک ریلی ندارند. نزدیک‌ترین گروهشان انبارداری و لجستیک است که کار اداری و انبار است، نه کشیک شبانه‌روزی زیر مقررات سیر و حرکت. عدد یک شغل دیگر را هم به جای حقوق متصدی ترافیک نمی‌گذاریم. آگهی هم کمکی نکرد: در ۷ آبان ۱۴۰۵ در یک سایت بزرگ کاریابی با شش جستجو، از متصدی ترافیک تا دیسپچر، ۱۰۳ آگهی پیدا شد و هیچ‌کدام متصدی یا کنترلر ترافیک ریلی نبود. فقط ۲ آگهی کار سیر و حرکت ریلی بود، هر دو از یک شرکت پیمانکار خط و بدون عدد حقوق از طرف خود کارفرما. در یک سایت آگهی محلی هم ۹۶ آگهی تهران، مشهد و اصفهان را خواندیم و هیچ‌کدام به راه‌آهن ربط نداشت.

یک گزارش از کارکنان

در فروردین ۱۴۰۲ گروهی از کارکنان سیر و حرکت قطارهای مسافری گفتند شرکت‌های پیمانکار به آن‌ها حداقل حقوق می‌دهند، پایه سنوات را در حقوق سال بعد حساب نمی‌کنند و مرخصی‌ها را آخر سال صفر می‌کنند. این گفته خود کارکنان است و درباره همه ایستگاه‌ها و همه کارفرماها نیست، اما نشان می‌دهد نوع قرارداد چقدر در دریافتی مهم است.

چه چیزهایی دریافتی متصدی ترافیک را بالا می‌برد؟

• کارفرما: استخدام در خود راه‌آهن یا شرکت‌های تابع آن، با کار در شرکت پیمانکار در قرارداد، بیمه و زمان پرداخت فرق دارد.
• نوبت‌کاری: ایستگاه باید شبانه‌روز کسی را پشت پانل داشته باشد. طبق ماده ۵۶ قانون کار مصوب ۱۳۶۹، نوبت صبح و عصر ۱۰ درصد، نوبت صبح و عصر و شب ۱۵ درصد و نوبت صبح و شب یا عصر و شب ۲۲٫۵ درصد به مزد اضافه می‌کند.
• کار شب و اضافه‌کار: طبق ماده ۵۸، هر ساعت کار بین ۲۲ تا ۶ صبح ۳۵ درصد و طبق ماده ۵۹ هر ساعت اضافه‌کار ۴۰ درصد بیشتر از مزد عادی همان ساعت حساب می‌شود.
• پله شغلی: مسئول ترافیک، مسئول وقت ایستگاه و کنترلر منطقه گروه شغلی بالاتری دارند و کارشناس سیر و حرکت مدرک کارشناسی می‌خواهد.

این درصدها فقط وقتی به کار می‌آیند که کارفرما تابع قانون کار باشد؛ پیش از امضای قرارداد بپرسید نوبت‌کاری و کار شب چطور حساب می‌شود.