رشته طراحی طلا و جواهر: دانشگاه، طلاسازی و درآمد

این رشته دو کار را با هم یاد می‌دهد: طراحی زیورآلات، یعنی رسیدن از یک ایده به مدلی که بشود ساخت، و ساخت آن با فلز گران‌بها و سنگ. طراح طلا و جواهر امروز بیشتر طرح را در نرم‌افزار سه‌بعدی می‌کشد و از روی آن مدل مومی با پرینتر سه‌بعدی ساخته می‌شود. بعد طلاساز مدل را ریخته‌گری، جوشکاری، پرداخت و مونتاژ می‌کند و نگین‌کار سنگ‌ها را روی آن می‌نشاند. زرگر و فروشنده هم کار را به مشتری می‌رساند.

در ریخته‌گری به روش موم، فلز مذاب در قالبی ریخته می‌شود که از یک مدل مومی ساخته و موم آن ذوب و خارج شده است. به همین دلیل دقت مدل، چه با دست و چه با رایانه، کیفیت کار نهایی را تعیین می‌کند.

شغل طلاسازی چه کاری است؟

طلاساز قطعه را از فلز خام تا شکل نهایی می‌سازد. دوره‌های پایه فنی و حرفه‌ای همین کارها را جدا جدا آموزش می‌دهند: عیارسنجی، ذوب، نوردکاری، فرم‌دهی، جوشکاری، اره‌کاری، سوهان‌کاری و پرداخت. کار با ابزار ریز، ذره‌بین و حرارت انجام می‌شود و یک خطای کوچک می‌تواند طلای گران را هدر بدهد. امروز بخشی از کار با دستگاه‌هایی مثل لیزر، تراش CNC و پرینتر سه‌بعدی انجام می‌شود و فنی و حرفه‌ای برای هر کدام دوره جدا دارد. در آمریکا هم جواهرساز را کسی می‌دانند که جواهر و فلز گران‌بها را طراحی، ساخت، تعمیر یا ارزیابی می‌کند، و آمادگی این کار را آموزش فنی و تجربه کارگاهی می‌دانند، نه حتما مدرک دانشگاهی.

عیار طلا در ایران

طلای ساخته‌شده در بازار ایران ۱۸ عیار است، یعنی ۷۵ درصد طلا با نشان ۷۵۰. در ۱۳۹۱ سازمان ملی استاندارد و دو اتحادیه طلا و جواهر توافق کردند طلای کمتر از ۱۸ عیار قابل استاندارد نیست. طلا مشمول استاندارد اجباری است و آزمایشگاه‌های عیارسنجی باید از سازمان ملی استاندارد پروانه داشته باشند.

در دفترچه کنکور ۱۴۰۵ گروه هنر، رشته «کارشناسی طراحی و ساخت طلا و جواهر» هست، ولی هر ۱۱ کد آن «صرفا با سوابق تحصیلی» بود: ۲۴۸ ظرفیت و هیچ ظرفیتی با آزمون. یعنی برای این رشته رتبه کنکور و آزمون عملی هنر اثری ندارد و پذیرش با نمره‌های دیپلم است؛ همین کدها در دفترچه سوابق تحصیلی هم برای همه دیپلم‌ها آمده است.

• دانشگاه هنر اسلامی تبریز: ۱۵ ظرفیت آقا و ۲۴ ظرفیت خانم، روزانه
• دانشگاه نیشابور: ۱۵ ظرفیت روزانه و ۳ ظرفیت نوبت دوم، مختلط
• سهمیه بومی سیستان و بلوچستان و کرمانشاه در همین دو دانشگاه: ۱۱ ظرفیت
• سه موسسه غیرانتفاعی در اصفهان، تهران و یزد: هر کدام ۶۰ ظرفیت، روی هم ۱۸۰

پس از ۲۴۸ ظرفیت فقط ۵۷ ظرفیت در دانشگاه دولتی و بی‌شهریه بود. دانشگاه هنر اصفهان، دانشگاه هنر تهران، الزهرا، پیام نور و دانشگاه آزاد در ۱۴۰۵ این رشته را نداشتند.

چون پذیرش با سوابق تحصیلی است، نمره‌های پایه یازدهم و دوازدهم نقش اصلی را دارند و هر کسی که نمره بهتری دارد زودتر جا می‌گیرد. پیش از انتخاب، شرط خوابگاه را هم ببینید: دانشگاه هنر اسلامی تبریز برای این رشته خوابگاه نداشت، نیشابور خوابگاه با ظرفیت محدود داشت و موسسه تهران دانشجو را به خوابگاه‌های خودگردان معرفی می‌کرد.

هنرستان، کاردانی و ارشد

در هنرستان دو رشته کاردانش هست: «طلا و جواهرسازی» و «طراحی طلا و جواهر»، از پایه دهم. در فهرست کاردانی بدون آزمون ۱۴۰۴ دانشگاه ملی مهارت، دانشکده دختران دکتر شریعتی تهران ۳۵ ظرفیت «کاردانی پیوسته طراحی و ساخت طلا و جواهر» داشت. در کارشناسی ارشد، «طراحی طلا و جواهر» یکی از گرایش‌های مجموعه طراحی صنعتی است.

در مهر ۱۴۰۵ دسته طراحی لباس و طلا و جواهر یک سایت بزرگ کاریابی و جستجوی طلاساز، جواهرساز، زرگر و طلافروشی روی هم ۸۹ آگهی داشت که فقط ۱۷ تا به طلا و جواهر مربوط بود: ۷ آگهی طراح و مدل‌ساز، ۴ آگهی ساخت و تولید مثل جواهرساز و طلاساز، ۳ آگهی فروشنده و ۳ آگهی کارهای دیگر در همین کسب‌وکارها. ۱۳ آگهی در تهران بود.

این عدد کم است چون کارگاه‌ها و طلافروشی‌ها بیشتر از راه آشنا، استادکار و بازار استخدام می‌کنند، نه آگهی. پس آگهی‌ها تصویر کامل بازار نیستند، ولی نشان می‌دهند طراح امروز چه باید بلد باشد: ۷ آگهی Matrix یا MatrixGold، ۶ آگهی Rhino و ۳ آگهی ZBrush خواسته بودند و ۶ آگهی گفته بودند نمونه کار لازم است. MatrixGold نرم‌افزار تخصصی طراحی جواهر است که روی Rhino کار می‌کند.

یک کارفرما نوشته بود طراح باید «مدل‌های قابل تولید» طراحی کند؛ یعنی طرح زیبا کافی نیست و طراح باید بداند قطعه در کارگاه چطور ریخته و ساخته می‌شود. به همین دلیل کسی که هم طراحی و هم کار کارگاهی بلد است، شانس بیشتری دارد.

گزارش‌های معتبر حقوق طراحان طلا و جواهر را با طراحان لباس در یک گروه آورده‌اند. بر پایه همین گزارش‌ها، میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۶ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۳ تا ۳۵ میلیون می‌گرفتند. عددی جدا برای طلاساز و جواهرساز منتشر نشده است.

آگهی‌ها بازه‌های پراکنده‌تری داشتند. سه آگهی طراح در تهران ۳۰ تا ۵۰، ۵۰ تا ۱۰۰ و ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان پیشنهاد کرده بودند و هر سه تسلط کامل به نرم‌افزار و سابقه خواسته بودند؛ یک آگهی طراح در کرمانشاه ۱۵ تا ۲۵ میلیون. تنها آگهی جواهرساز ماهر در تهران ۵۰ تا ۶۰ میلیون پیشنهاد کرده بود و یک آگهی فروشنده طلا ۲۵ تا ۳۰ میلیون. با این تعداد کم آگهی، این‌ها نمونه‌اند نه میانه بازار؛ فاصله زیاد آن‌ها نشان می‌دهد درآمد در این کار بیشتر از هر چیز به مهارت و سابقه بستگی دارد.

درآمد طلاسازی برای صاحب کارگاه

کسی که کارگاه یا مغازه خودش را دارد، از اجرت ساخت و سود فروش درآمد دارد، نه از قیمت خود طلا. مالیات بر ارزش افزوده هم فقط روی اجرت ساخت، سود و حق‌العمل گرفته می‌شود و از ۱۴۰۴، ۱۰ درصد است؛ پیش از آن ۹ درصد بود.