آموزش جواهرسازی: ترتیب مهارت‌ها، هزینه دوره‌ها و درآمد جواهرساز

دوره‌های این مسیر به ترتیب: طلاسازی مقدماتی و گوهرشناسی؛ نگین‌گذاری مقدماتی، ریخته‌گری و تعمیر طلا و جواهر؛ نگین‌گذاری پیشرفته، کارشناسی طلا و جواهر، مدیریت تیم و روش‌های تدریس. برای هر سطح، نام دوره‌ها کلی است؛ آموزشگاه‌ها هر کدام اسم خودشان را روی آن می‌گذارند.

جواهرسازی ساختن زیوری است که فلز و سنگ را با هم دارد: انگشتر تک‌نگین، سرویس با ردیف نگین، گوشواره چنگی یا آویز فیروزه. جواهرساز پایه‌ای می‌سازد که سنگ را نگه دارد، سنگ را در آن می‌نشاند و قطعه را تمیز و آماده فروش تحویل می‌دهد. قطعه‌ای که فقط از فلز است کار اصلی طلاساز است؛ جواهرساز از جایی وارد می‌شود که پای نگین وسط باشد.

فنی و حرفه‌ای هم همین مرز را کشیده است. در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آن، استانداردهای «جواهر سازی و گوهر نشانی» جدا از ده مهارت فلزکاری پایه آمده‌اند: ساخت پایه دستی برای سنگ‌های گرد، مارکیز، باگت و چند شکل دیگر، ساخت پایه با موم و رزین، ساخت یراق و الحاقات جواهر، و چهار روش نشاندن سنگ به نام ریلی، کاسه‌ای، قلم‌خور و چنگی.

جواهرساز در کارگاه چه می‌کند؟

• ساخت پایه: کاسه، چنگ یا ریل را با اره، سوهان و لحیم می‌سازد یا روی مدل مومی آماده می‌کند.
• نشاندن نگین: جای سنگ را با فرز باز می‌کند، سنگ را می‌گذارد و لبه فلز یا چنگ‌ها را روی آن می‌خواباند.
• سنگ روی موم: در کارگاه‌های تولید، سنگ‌های ریز پیش از ریخته‌گری روی مدل مومی گذاشته می‌شوند؛ ۱۰ آگهی از ۳۳ آگهی این صفحه کار با موم خواسته بودند.
• تمام‌کاری: جای سنگ را تمیز می‌کند، قطعه را پرداخت می‌کند و ایراد نشستن سنگ را پیش از تحویل می‌گیرد.

جواهرساز با دو جنس کار می‌کند. نقره ارزان‌تر است و بیشتر کارگاه‌های کوچک، گالری‌های دست‌ساز و کار فیروزه و عقیق با آن است. طلا گران است و خطا در آن هزینه دارد، پس کارگاه‌های طلا معمولا نیروی باتجربه می‌خواهند. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵، ۱۵ آگهی از ۳۳ آگهی مال کارگاه یا گالری نقره بود.

یک آموزشگاه آزاد در تهران دوره جامع جواهرسازی را ۴۵ جلسه اعلام کرده است: نیمه‌خصوصی ۱۴٫۵ و خصوصی ۳۱٫۹ میلیون تومان، با ۳۰ درصد تخفیف. همین آموزشگاه نوشته ابزار تمرین را خودش می‌دهد و تمرین با نقره و برنج است. یک مرکز آموزش هنر دانشگاهی در تهران دوره مقدماتی را ۷ میلیون و ۵۷۰ هزار تومان (۶ میلیون با تخفیف) و پیشرفته را ۸ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان گذاشته است؛ جلسه‌ها هفته‌ای یک بار و سه تا چهار ساعت‌اند.

این عددها را با جدول بالا یکی نگیر. ۱۶۸ میلیون جمع نه استاندارد فنی و حرفه‌ای است که هر کدام آزمون جدا دارند؛ کلاس آزاد معمولا بخشی از همین سرفصل‌ها را در ساعت کمتر درس می‌دهد. برای مقایسه از آموزشگاه بپرس: چند ساعت کار عملی؟ چند روش نشاندن نگین؟ آیا سنگ و فلز تمرین در شهریه است؟ آزمون فنی و حرفه‌ای جداست یا نه؟

راه سوم شاگردی است. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵، شش کارگاه و گالری نقره در تهران و مشهد گفته بودند نیروی بی‌سابقه را آموزش می‌دهند و یکی از آن‌ها ۷٫۵ تا ۱۵ میلیون تومان حقوق پیشنهاد کرده بود. شاگردی شهریه ندارد، ولی بیشتر یک ایستگاه کار را یاد می‌دهد و همه روش‌های نشاندن نگین را پوشش نمی‌دهد.

در کلاس، ابزار را آموزشگاه می‌دهد. ولی کسی که می‌خواهد در خانه تمرین کند یا بعدها سفارش بگیرد، باید یک میز کار حداقلی بچیند. قیمت‌های زیر از فروشگاه‌های ابزار طلاسازی در مهر ۱۴۰۵ است:

• میز کار جواهرسازی MDF: ۲۳٫۷ میلیون تومان؛ میز حرفه‌ای مجهز ۳۷ میلیون.
• موتور آویز یا فرز آویز: از ۱۲ میلیون برای مدل‌های ساده تا ۴۶ میلیون برای مدل ترک ۲۰۰ وات. جای نگین را با همین دستگاه باز می‌کنند.
• ذره‌بین هدبندی: ۵٫۴ تا ۷٫۵ میلیون. بدون بزرگ‌نمایی، نگین ریز را نمی‌شود درست نشاند.
• کمان اره: حدود ۲٫۸ میلیون.
• مشته نگین‌نشانی: حدود ۳۰۰ هزار تومان؛ گیره چوبی که انگشتر را هنگام کار نگه می‌دارد.
• گیره انگشتری گوی: ۸٫۷ میلیون؛ برای کار حرفه‌ای‌تر و می‌شود بعدا خرید.

جمع ارزان‌ترین گزینه‌ها، یعنی میز، موتور آویز ساده، ذره‌بین، کمان اره و مشته، حدود ۴۴ میلیون تومان است. شعله، نورد، فرز و قلم‌های مصرفی جدا حساب می‌شوند. فلز تمرین هم خرج جداست: یک فروشگاه ابزار در مهر ۱۴۰۵ شمش ۲۰ گرمی نقره را ۱۰٫۵ میلیون تومان می‌فروخت. برای همین بیشتر هنرجوها اول روی مس و برنج تمرین می‌کنند و نقره را برای قطعه‌هایی نگه می‌دارند که قرار است فروخته شوند.

یک راه کم‌خرج‌تر هم در آگهی‌ها دیده می‌شود: یک کارگاه در مشهد نوشته بود پس از یک هفته آموزش در کارگاه، دستگاه و کار نشاندن سنگ روی موم را برای انجام در خانه می‌دهد. این کار ساعت مشخص و بیمه نداشت.

آگهی‌ها در چهار شهر بودند: تهران ۱۴، مشهد ۱۱، تبریز ۷ و اصفهان ۱؛ شیراز در این جستجو آگهی کار نگین یا نقره نداشت. در تهران بیشتر کارگاه‌های طلا آگهی داده بودند و در مشهد و تبریز کارگاه‌های نقره. ۱۱ آگهی فقط خانم، ۸ آگهی فقط آقا و ۱۴ آگهی هر دو را می‌پذیرفت؛ کار با موم و نشاندن سنگ ریز بیشتر به خانم‌ها سپرده شده بود.

کارگاه‌ها از تازه‌وارد چه می‌خواهند؟

• سن: ۷ آگهی سقف سن داشتند، بیشتر زیر ۳۰ سال و در دو آگهی ۱۸ تا ۲۴ یا ۲۵ سال.
• اعتماد: ۳ آگهی وثیقه، معرف صنفی یا گواهی عدم سوء پیشینه خواسته بودند. کارگاهی که سنگ و فلز گران دست شاگرد می‌دهد، اول دنبال آدم مطمئن است.
• دوره دیده بودن: هیچ آگهی گواهی فنی و حرفه‌ای را شرط نکرده بود، ولی یک کارگاه نقره در مشهد گفته بود اولویت با کسی است که دوره آموزشگاه دیده و یک کارگاه در تبریز «حتما آموزش دیده و دارای سابقه» خواسته بود.
• چشم سالم: کارگاهی که کار سنگ روی موم را به خانه می‌داد نوشته بود «به چشمان قوی نیاز داریم».

یک آگهی کارآموز در گالری نقره تهران چیزی بیشتر از ساختن خواسته بود: تسلط به اینستاگرام، تولید محتوا و پاسخ به مشتری، با حقوق پایه و درصد فروش. گالری‌های دست‌ساز کوچک معمولا یک نفر را هم برای ساختن و هم برای فروش می‌خواهند.

دو بازار جدا دیده می‌شود. کارگاه‌های نقره در مشهد و تبریز برای کار تمام‌وقت ۱۵ تا ۲۰ میلیون تومان پیشنهاد کرده بودند و بیشترشان بیمه نداشتند. کارگاه‌های طلا در تهران برای کار نگین چند برابر این عدد را نوشته بودند: کارگاهی در خیابان فردوسی برای مخراجکار ماهر و باتجربه ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان با بیمه، عیدی و سنوات پیشنهاد کرده بود و کارگاهی دیگر برای سنگ‌کار و مومکار خانم حداقل ۳۵ میلیون با بیمه.

این فاصله از کجا می‌آید؟ نشاندن نگین روی طلا خطای کمی را تحمل می‌کند و کارگاه برای کسی که سنگ نمی‌شکند و پایه را خراب نمی‌کند پول بیشتری می‌دهد. پس مسیر معمول این است: شروع در کارگاه نقره یا کار موم با حقوق نزدیک یا کمتر از حداقل قانونی، و رسیدن به کار نگین طلا پس از چند سال سابقه.

چرا عدد حقوق دریافتی نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای جواهرساز یا نگین‌کار عدد جدایی منتشر نکرده‌اند. نزدیک‌ترین گروهشان طراحان طلا و لباس‌اند که کارشان طراحی است، نه کار پشت میز. چون عدد گروه دیگری را به جای حقوق جواهرساز نمی‌گذاریم، بالا فقط حقوق پیشنهادی آگهی‌ها آمده است. حقوق پیشنهادی همان پولی نیست که در پایان ماه دریافت می‌شود.

درآمد جواهرسازی برای کسی که کار مستقل دارد از اجرت ساخت و نشاندن سنگ است. منبع قابل اتکایی برای اجرت هر سنگ یا درآمد ماهانه جواهرساز مستقل پیدا نکردیم و عددی نمی‌آوریم.