آموزش مخراج کاری: روش‌های نشاندن نگین، شهریه دوره‌ها و بازار کار

در سطح اول گوهرشناسی، نگین‌گذاری مقدماتی و طلاسازی مقدماتی؛ در سطح دوم نگین‌گذاری پاوه و میکروستینگ و تعمیر طلا و جواهر؛ در سطح سوم راه‌اندازی یک کسب‌وکار کوچک و رهبری و مدیریت تیم. هر آموزشگاه اسم خودش را روی این دوره‌ها می‌گذارد؛ سرفصل را با این فهرست مقایسه کن. طلاسازی مقدماتی برای این در مسیر آمده که مخراج کاری که پایه را بشناسد، کمتر آن را خراب می‌کند و تعمیر را هم بهتر انجام می‌دهد.

مخراج کاری همان نگین‌نشانی است: نشاندن سنگ روی قطعه‌ای از طلا، نقره یا پلاتین، به شکلی که سنگ محکم بماند، صاف بنشیند و از زاویه درست نور بگیرد. در انگلیسی به این کار stone setting و به کسی که آن را انجام می‌دهد stone setter می‌گویند. وقتی فروشنده می‌گوید «این انگشتر مخراج کاری شده است»، یعنی نگین‌ها را دست یک مخراج کار با فلز خود قطعه قفل کرده و سنگ با چسب روی فلز نمانده است.

«نگین مخراج کاری» به خود سنگ‌هایی گفته می‌شود که برای نشاندن آماده شده‌اند: برلیان، یاقوت و زمرد در کار گران، و زیرکن و موزانیت در کار ارزان‌تر. زیرکن سنگ مصنوعی ارزانی است که در طلای سبک و نیم‌ست‌ها زیاد دیده می‌شود. فرق قیمت سنگ‌ها مستقیم روی کار تو اثر دارد: روی زیرکن می‌شود تمرین کرد و اشتباه کرد، روی برلیان مشتری نه.

مخراج کار در زنجیره ساخت جواهر بعد از ساخت پایه و پیش از پرداخت آخر وارد می‌شود. قطعه را از طلاساز یا ریخته‌گر می‌گیرد، جای هر سنگ را با فرز و قلم باز می‌کند، سنگ را در جایش می‌گذارد و لبه فلز را روی آن می‌خواباند. بعد قطعه برای پرداخت و آبکاری می‌رود. در کارگاه‌های بزرگ مخراج کار فقط همین کار را انجام می‌دهد؛ در کارگاه کوچک معمولا سفت کردن نگین لق و عوض کردن سنگ شکسته هم به او سپرده می‌شود.

این کار دو شاخه دارد که بازار و حقوق جدایی دارند:

• مخراج روی فلز: کار سنتی پشت میز با گیره، لوپ و قلم. سنگ روی قطعه آماده نشانده می‌شود و دست ماهر و سال‌ها تمرین می‌خواهد.
• سنگ روی موم یا رزین: سنگ پیش از ریخته‌گری روی مدل مومی یا مدلی که پرینتر سه‌بعدی از رزین چاپ کرده نشانده می‌شود و همراه آن ریخته‌گری می‌شود. یادگیری آن سریع‌تر است و بیشتر آگهی‌های شروع کار از همین نوع‌اند.

کسی که امروز آموزش مخراج کاری را شروع می‌کند، دو در پیش رو دارد. در اول کار سنگ روی موم است. هنرجو با یک ابزار گرم‌شونده یا سوزن جای سنگ را در موم باز می‌کند و سنگ را می‌گذارد. این مهارت را بعضی کارگاه‌ها در چند روز یا یک هفته به آدم تازه‌کار یاد می‌دهند، چون خطای آن ارزان است: اگر سنگ کج بنشیند، فقط یک مدل مومی خراب شده است. هفت آگهی از ۱۲ آگهی آبان ۱۴۰۵ همین کار را خواسته بودند.

در دوم مخراج روی فلز است. اینجا قطعه طلا آماده است و هر خطا یعنی پایه خراب، سنگ شکسته یا قطعه‌ای که باید از اول ساخته شود. یادگیری این کار با برنج و نقره شروع می‌شود و طلا را معمولا آخر از همه به دست هنرجو می‌دهند. سه آموزشگاهی که سرفصل منتشر کرده‌اند، همه با کاسه‌ای یا قلم‌خور شروع می‌کنند و به ریلی، چنگی و سنگ‌های درشت می‌رسند.

کدام برای شروع بهتر است؟

اگر می‌خواهی زود وارد کارگاه شوی، کار روی موم راه کوتاه‌تری است. ولی حقوق آن در شهرهایی جز تهران پایین است و بخشی از آن کار در خانه و کارمزدی است. اگر دنبال حقوق بالاتر و کار ماندگارتری، مخراج روی فلز را جدی یاد بگیر. کارگاه‌هایی که برای مخراجکار ماهر طلا ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان پیشنهاد داده‌اند، همه کار روی فلز می‌خواستند. یک راه میانه هم هست: کار موم را برای درآمد اول بگیر و هم‌زمان کاسه‌ای و چنگی را روی نقره تمرین کن. تعمیر و سفت کردن نگین هم فقط با مهارت کار روی فلز ممکن است و بعدها درآمد جداگانه‌ای می‌آورد.

برای تمرین، برنج و نقره و زیرکن کافی است. بیست گرم نقره و یک بسته زیرکن ریز، صدها بار تمرین کاسه و چنگ را ممکن می‌کند. طلا را وقتی بردار که بتوانی ده سنگ پشت هم را بدون لق ماندن یا خط افتادن روی فلز بنشانی.

مخراج کار ابزار زیادی لازم ندارد، ولی همان چند ابزار باید خوب باشند. قیمت‌های زیر را در ۱۳ آبان ۱۴۰۵ از یک فروشگاه ابزار طلاسازی و یک سایت مقایسه قیمت خواندیم:

• موتور آویز: فرز آویز برای باز کردن جای سنگ؛ مدل پرکاربرد آن از حدود ۱۲ میلیون تومان.
• گیره گوی انگشتری: گیره‌ای که روی پایه گرد می‌چرخد و قطعه را در هر زاویه نگه می‌دارد؛ ست کوچک ۷٫۵ و ست بزرگ ۸٫۷ میلیون تومان.
• ذره‌بین هدبندی: لوپی که روی سر بسته می‌شود و هر دو دست را آزاد می‌گذارد؛ ۵٫۴ تا ۷٫۵ میلیون تومان.
• ترمولاک: خمیری که با گرما نرم می‌شود و قطعه‌های کوچک را روی گیره ثابت نگه می‌دارد؛ ۱٫۸ میلیون تومان.
• دسته قلم و دسته گوارسه: قلم برای تراشیدن جای سنگ و بلند کردن دانه فلز، گوارسه برای گرد کردن سر دانه‌ها؛ دسته قلم ۱٫۲ میلیون و دسته گوارسه ۰٫۶ میلیون تومان.

جمع این شش قلم حدود ۲۸٫۵ میلیون تومان می‌شود. قلم‌ها، سرفرزها و سنگ تمرین جدا حساب می‌شوند. برای پاوه و میکروستینگ میکروسکوپ استریو هم لازم است؛ ارزان‌ترین مدل دوچشمی ۲۰ برابر در سایت مقایسه قیمت از ۱۰٫۶ میلیون تومان بود و مدل‌های حرفه‌ای‌تر ۵۰ میلیون تومان به بالا. با میکروسکوپ ارزان، جمع به حدود ۳۹ میلیون می‌رسد.

لازم نیست همه را روز اول بخری. آموزشگاه‌ها ابزار تمرین را در کلاس می‌دهند و کارگاه‌ها ابزار کار را. بیشتر مخراج کارها اول ذره‌بین و دسته قلم خودشان را می‌خرند، چون این دو به دست و چشم هر کس عادت می‌کنند.

بقیه نتیجه‌ها ربطی به جواهر نداشتند: حدود سی آگهی سنگ‌کاری ساختمان و نما، دو آگهی سنگ‌زنی فلز در کارخانه، یک آگهی تراش سنگ قیمتی و پنج آگهی نگین زدن روی پارچه، کفش و لباس. در یک سایت کاریابی بزرگ دیگر هم همان روز هیچ آگهی با کلمه «مخراج» پیدا نشد. یعنی بازار این کار کوچک است و بیشتر آن دهان‌به‌دهان و در خود بازار طلا جابه‌جا می‌شود.

شرط‌هایی که در آگهی‌ها آمده بود

• سابقه: ۴ آگهی آدم بی‌سابقه را آموزش می‌دادند؛ یکی از آن‌ها یک هفته آموزش بدون حقوق داشت. یک آگهی دست‌کم دو سال سابقه خواسته بود.
• سن: ۳ آگهی سقف سن گذاشته بودند: زیر ۴۰، زیر ۳۰ و ۱۵ تا ۳۰ سال.
• کار در خانه: ۲ آگهی در مشهد، هر دو برای سنگ روی موم، دستگاه می‌دادند تا کار در خانه انجام شود.
• مدرک: هیچ‌کدام از ۱۲ آگهی مدرک آموزشی نخواسته بودند. معیار کارفرما آزمون عملی است؛ یک آگهی صریحا نوشته بود یک روز برای امتحان بیا.
• شرط‌های دیگر: یک آگهی پایان خدمت سربازی خواسته بود و یک آگهی نوشته بود اتباع پذیرفته نمی‌شوند.

کارگاه‌های تهران بیشتر در خیابان فردوسی، میدان ولیعصر، سنگلج و اطراف بازار بودند. آگهی‌های بیمه‌دار همه از کارگاه‌های بزرگ‌تر تهران بود؛ کارگاه‌های نقره و کار در خانه در مشهد بیمه نداشتند یا درباره آن چیزی ننوشته بودند.

عددها سه طبقه دارند. پایین‌ترین طبقه کار موم و نقره در مشهد است: ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان، بیشتر بدون بیمه. طبقه میانه کار موم و شاگردی در اصفهان و تهران است: از حداقل قانونی تا ۳۵ میلیون. طبقه بالا مخراج کار ماهر روی طلا در تهران است: ۴۰ تا ۱۰۰ میلیون با بیمه. یکی از کارگاه‌های این طبقه علاوه بر پایه ۵۰ میلیونی، برای هر ساعت اضافه‌کاری ۲۴۰ هزار تومان می‌داد و دو سال سابقه می‌خواست.

کارمزد هر سنگ چطور حساب می‌شود؟

یک آگهی کار در خانه در مشهد برای هر سنگ روی موم ۷۰ تومان می‌داد و نوشته بود اگر روزی ۶٬۰۰۰ سنگ بنشانی، در ماه ۱۰ میلیون تومان و بیشتر درآمد داری. حساب ساده آن روزی ۴۲۰ هزار تومان است، برای چهار ساعت کار. این عدد فقط با سنگ‌های خیلی ریز و ارزان و سرعت بالا معنا دارد و بیمه و سابقه کار هم ندارد. در کار گران‌تر، مزد مخراج کار بخشی از «اجرت» است که مشتری می‌پردازد: اجرت یک جواهر از قیمت سنگ، اجرت ساخت پایه، اجرت مخراجی و آبکاری جمع می‌شود و معمولا به شکل مبلغی برای هر گرم طلا روی فاکتور می‌آید. هرچه سنگ گران‌تر، ریزتر یا پرتعدادتر باشد، سهم اجرت مخراجی بیشتر است.

شاگرد چقدر از مزد سهم می‌برد؟

مخراج کار تازه‌کاری که زیر دست یک استادکار کار می‌کند، معمولا درصد کمی از مزد کار را می‌گیرد و بقیه به استادکار یا کارگاه می‌رسد. عدد روشنی برای این درصد منتشر نشده است. چیزی که آگهی‌ها نشان می‌دهند این است که فاصله حقوق شاگرد و استادکار در این کار زیاد است: از ۱۵ میلیون شاگرد ساده تا ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون مخراجکار ماهر.

چرا عدد حقوق دریافتی نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای مخراج کار و کار پشت میز جواهر رده جدایی ندارند. نزدیک‌ترین رده آن‌ها طراحی طلا و جواهر است که کاری دیگر با حقوقی دیگر است. به همین دلیل اینجا فقط پیشنهاد آگهی‌ها را آورده‌ایم و آن را حقوق دریافتی نمی‌نامیم.