رشته هنرهای تجسمی و صنایع دستی: چیست، کجا بخوانیم و درآمد آن

هنرهای تجسمی هنرهایی‌اند که با چشم دیده می‌شوند و شکل، رنگ و فضا را می‌سازند: نقاشی، طراحی، مجسمه‌سازی، چاپ دستی، و در تعریف‌های گسترده‌تر گرافیک و عکاسی. در برابر آن هنرهای نمایشی مثل تئاتر و موسیقی قرار می‌گیرند که در زمان اجرا می‌شوند. در ایران «هنرهای تجسمی» نام یک حوزه است، نه یک رشته دانشگاهی؛ هر کدام از این هنرها رشته جدای خودش را دارد.

صنایع دستی چیست؟

ماده یک قانونی که بهمن ۱۳۹۶ تصویب شد، صنایع دستی ایران را مجموعه‌ای از صنایع هنری و سنتی می‌داند که با محوریت خلاقیت و ذوق و با بهره‌گیری از مواد اولیه در دسترس تولید می‌شوند و فرایند ساختشان، به‌صورت فردی یا گروهی، عمدتا با دست و کمک ابزار انجام می‌گیرد. همین قانون رشته‌ها را در ۱۸ گروه آورده است که سفال و سرامیک، بافته‌ها، چوب، فلز، و طراحی و نقاشی سنتی از آن‌ها هستند.

فرق صنایع دستی با هنرهای تجسمی بیشتر در کاربرد است. اثر تجسمی، مثل یک تابلوی نقاشی یا مجسمه، برای دیدن ساخته می‌شود؛ صنایع دستی، مثل ظرف سفالی، فرش، منبت یا قلمزنی، اغلب کاربردی هم دارد و ریشه در یک سنت محلی. خوشنویسی و نگارگری میان این دو قرار می‌گیرند و هم هنر تجسمی شمرده می‌شوند و هم هنر سنتی. آیین‌نامه همین قانون هم میان صنعتگر، که فنون ساخت را بلد است، و هنرمند صنایع دستی، که با ذوق خود اثر تازه خلق می‌کند، فرق گذاشته است.

در دانشگاه، نقاشی و مجسمه‌سازی آزمون عملی دارند؛ در نقاشی طراحی و در مجسمه‌سازی پروژه عملی ضریب ۱۲ دارد، یعنی بدون آمادگی عملی قبول شدن سخت است. صنایع دستی، فرش و هنر اسلامی آزمون عملی ندارند و بخش بزرگی از ظرفیتشان با سوابق تحصیلی است. دانشگاه آزاد نقاشی را در ۲۱ واحد، فرش را در ۴ و صنایع دستی را در ۳ واحد داشت و مجسمه‌سازی نداشت. در کارشناسی ارشد، مجموعه‌ای برای نقاشی و مجسمه‌سازی و مجموعه‌ای برای صنایع دستی با سه گرایش طراحی، تولید و پژوهش هست.

هنرستان

در هنرستان، شاخه فنی و حرفه‌ای رشته‌های نقاشی، صنایع دستی، صنایع دستی هنر سرامیک و صنایع دستی هنرهای چوبی را دارد و شاخه کاردانش رشته‌هایی مثل سفالگری، منبت، قلمزنی، معرق و نگارگری. برای خوشنویسی و مجسمه‌سازی رشته هنرستانی نیست.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ دوره «نقاش رنگ و روغن» را ۵۸۵ ساعت و حدود ۳۲٫۹ میلیون تومان، «نقاش ایرانی» را ۴۸۸ ساعت و حدود ۲۷٫۵ میلیون، «مینیاتورساز» را ۶۷۰ ساعت و حدود ۳۷٫۷ میلیون و «حجم‌ساز درجه ۱» را ۵۴۴ ساعت و حدود ۳۰٫۶ میلیون تومان داشت. «خوشنویس پیشرفته» ۱۲۰ ساعت و حدود ۱۲ میلیون، «منبت‌کار چوب» ۵۰۰ ساعت و حدود ۳۱٫۴ میلیون و «قلمزن فلز» ۴۳۶ ساعت و حدود ۲۷٫۴ میلیون تومان است. دوره کوتاه «کنده‌کاری روی سفال» ۱۲۰ ساعت و حدود ۷٫۵ میلیون تومان است.

ماده سه همان قانون سه مدرک برای صنعتگر تعیین کرده است: پروانه تولید انفرادی یا کارگاهی، کارت شناسایی صنعتگر و گواهی اصالت. این‌ها را وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی می‌دهد و پایه گرفتن تسهیلات، شرکت در نمایشگاه‌ها و بیمه‌اند. در هشتمین دوره اعطای مهر اصالت ملی، ۱٬۲۶۹ گواهی داده شد.

قانون بیمه ۱۳۸۸ صنعتگران تمام‌وقت دارای کد را بیمه می‌کند و ۲۰ درصد حق بیمه را دولت و ۷ درصد را خود بیمه‌شده می‌پردازد. لایحه تازه بیمه هنرمندان صنایع دستی در شهریور ۱۴۰۵ به صحن مجلس رفت؛ خبری از تصویب نهایی آن پیدا نکردیم. هنرمندان تجسمی هم می‌توانند عضو صندوق اعتباری هنر شوند که در ۱۴۰۴ حدود ۱۰۰ هزار عضو داشت.

بازار صنایع دستی

به گفته مسئولان، بیش از ۶۰۰ هزار نفر در ایران در صنایع دستی فعال‌اند. صادرات رسمی آن در ۱۴۰۳، ۲۲۳ میلیون دلار بود و همان مسئول گفت به همین اندازه هم صادرات چمدانی هست؛ در ۱۰ ماه اول ۱۴۰۴ صادرات رسمی ۱۶۳ میلیون دلار بود. ۵۶ شهر و ۳۵ روستا هم در فهرست ملی صنایع دستی ثبت شده‌اند و شهرهایی مثل یزد، دزفول و کاشان عنوان شهر جهانی صنایع دستی را گرفته‌اند.

کار هنری کمتر از راه آگهی پیدا می‌شود و بیشتر از راه نمونه کار و آشنایی. هنرمند تجسمی معمولا با شرکت در نمایشگاه‌های گروهی، همکاری با گالری‌ها، فروش در بازارچه‌ها و صفحه‌های اجتماعی و پذیرفتن سفارش کارش را جا می‌اندازد. صنعتگر صنایع دستی هم بیشتر در کارگاه یک استادکار شروع می‌کند، بعد پروانه تولید می‌گیرد و در نمایشگاه‌های استانی و ملی شرکت می‌کند؛ جایی که فروشنده‌ها و صادرکننده‌ها دنبال تولیدکننده‌اند.

فروش آنلاین این راه را کوتاه‌تر کرده است. بازارهای آنلاین کالاهای محلی و دست‌ساز، مثل باسلام که در گزارش ۱۴۰۱ خود از بیش از ۱۱۰ هزار غرفه‌دار گفته بود، به صنعتگر شهرهای کوچک اجازه می‌دهند بدون مغازه به مشتری سراسر کشور بفروشد. عکس خوب از کار، توضیح روشن درباره مواد و روش ساخت، و پاسخ سریع به پیام‌ها همان‌قدر مهم است که کیفیت خود اثر.

تدریس هم برای بسیاری از هنرمندان ستون درآمد است؛ از کلاس خصوصی و آموزشگاه تا کارگاه هنر کودکان. دو آگهی از چند آگهی هنری مهر ۱۴۰۵ برای مربی سفال و مربی هنر کودکان بود.

بیشتر هنرمندان تجسمی و صنعتگران حقوق‌بگیر نیستند؛ از فروش اثر، سفارش، آموزش و کار آزاد درآمد دارند.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق فقط حقوق کارمندان را می‌سنجند و گروهی برای هنرمند و صنعتگر ندارند، چون بیشتر آن‌ها کارمند نیستند. نزدیک‌ترین گروه حقوق‌بگیر، طراحان گرافیک، کار دیگری می‌کنند و کارمند شرکت‌اند؛ عدد آن‌ها درباره درآمد یک نقاش یا سفالگر چیزی نمی‌گوید. برای همین کادر حقوق این صفحه خالی است و به‌جای آن، پیشنهاد آگهی‌های خود این کار را می‌آوریم.

آگهی‌های هنری که حقوق نوشته بودند، بیشتر بین ۱۲ تا ۳۰ میلیون تومان بودند و فقط کار در فروش آنلاین صنایع دستی به ۳۰ تا ۴۰ میلیون می‌رسید. درآمد هنرمند مستقل به قیمت اثر، تعداد سفارش و راه فروش، از نمایشگاه و گالری تا فروش آنلاین، بستگی دارد و عدد قابل اتکایی برای آن منتشر نشده است.

چطور هنرمندان درآمد می‌سازند؟

بیشتر هنرمندان چند منبع درآمد را با هم دارند: ساخت و فروش اثر، سفارش برای ساختمان، هتل یا مجموعه‌دار، تدریس در آموزشگاه و کارگاه خصوصی، و فروش در بازارهای آنلاین صنایع دستی و نمایشگاه‌ها. صادرات هم برای صنعتگران راه مهمی است؛ صادرات رسمی صنایع دستی در ۱۴۰۳ به ۲۲۳ میلیون دلار رسید.