آموزش سفالگری: با دست یا چرخ، هزینه کلاس و درآمد سفالگر

آموزش سفالگری چقدر طول می‌کشد؟

استاندارد ملی فنی و حرفه‌ای برای سفالگر با چرخ ۳۷۲ ساعت است: ۷۲ ساعت نظری و ۳۰۰ ساعت عملی. کلاس‌های آموزشگاهی کوتاه‌ترند و ترمی برگزار می‌شوند؛ مثلا یک کافه سفال در تهران در بهار ۱۴۰۴ هر ترم را چهار جلسه سه‌ساعته با حداکثر هفت هنرجو برگزار می‌کرد و برای چرخ سه ترم در نظر گرفته بود. یعنی برای اینکه روی چرخ راحت شوی، چند ماه کلاس و تمرین لازم است و برای اینکه کارت ارزش فروش داشته باشد، خیلی بیشتر.

یک نکته را از اول بدان: تمرین بیرون از کلاس مهم‌تر از تعداد ترم‌هاست. دستی که هفته‌ای سه ساعت گل را لمس کند، دیرتر از دستی که هر روز کار کند راه می‌افتد.

سفالگر کسی است که از گل رس ظرف، گلدان، مجسمه یا کاشی می‌سازد و آن را در کوره می‌پزد تا سخت و ماندگار شود. کار با آماده کردن گل شروع می‌شود و با بیرون آوردن ظرف لعاب‌خورده از کوره تمام می‌شود. میان این دو، چند مرحله هست که هر کدام مهارت جدایی می‌خواهد و در کلاس‌ها هم جدا درس داده می‌شود.

مرحله‌های ساخت یک ظرف سفالی

• آماده کردن گل: ورز دادن گل تا حباب هوا در آن نماند؛ حباب در کوره باعث ترک یا ترکیدن ظرف می‌شود.
• فرم‌دهی: با دست (فتیله، ورقه یا کوبیدن در قالب)، روی چرخ، یا با ریختن دوغاب گل در قالب گچی که در کارگاه‌ها به آن ریخته‌گری می‌گویند.
• خشک کردن و پرداخت: تراشیدن ته ظرف، صاف کردن لبه‌ها و سنباده زدن، تا ظرف بی‌عیب وارد کوره شود.
• پخت اول: ظرف خام یک بار پخته می‌شود و به آن بیسکویت می‌گویند.
• تزئین و لعاب: نقاشی زیر لعاب، کنده‌کاری یا نقش برجسته، بعد لعاب زدن.
• پخت دوم: لعاب در کوره ذوب و شیشه‌ای می‌شود و ظرف آماده استفاده یا فروش است.

سفالگر حرفه‌ای همه این مرحله‌ها را می‌شناسد، اما در بازار کار اغلب در یکی دو مرحله کار می‌کند: یکی پشت چرخ است، یکی قالب می‌ریزد، یکی فقط نقاشی و لعاب می‌زند و یکی کوره را می‌چیند. سفالگری که کارگاه خودش را دارد، علاوه بر همه این‌ها باید عکاسی، قیمت‌گذاری و فروش را هم بلد باشد.

این صفحه درباره خود سفالگر و مسیر یادگیری اوست. اگر می‌خواهی بدانی رشته‌های دانشگاهی و هنرستانی هنرهای تجسمی و صنایع دستی کدام‌اند، صفحه رشته هنرهای تجسمی و صنایع دستی را ببین.

بیشتر آموزشگاه‌ها قیمت کلاس سفالگری را روی سایتشان نمی‌نویسند و می‌گویند تماس بگیرید. ما برنامه و قیمت چند مرکز را که قیمت را منتشر کرده بودند، در ۲۶ مهر ۱۴۰۵ خواندیم:

• یک مرکز هنری دانشگاهی در تهران: ترم چرخ مقدماتی ۴٫۳ میلیون تومان، ترم‌های پیشرفته چرخ و دست ۵٫۱ تا ۵٫۳ میلیون و ترم پیشرفته نقاشی زیر لعاب ۸٫۷ میلیون تومان، با جلسه‌های سه‌ساعته هفتگی و شروع ترم‌ها از ۱۱ مهر ۱۴۰۵.
• یک مدرسه سفال و سرامیک دارای مجوز فنی و حرفه‌ای: دوره قالب‌سازی ۹٫۳ میلیون، ساخت بدنه سرامیکی ۱۵ میلیون و لعاب‌کاری پخت بالا ۲۰ میلیون تومان.
• یک کافه سفال: در بهار ۱۴۰۴ هر ترم چهارجلسه‌ای ۲ تا ۲٫۴ میلیون تومان بود؛ این قیمت مال سال گذشته است و امروز بیشتر است.

کلاس فنی و حرفه‌ای سفالگری

استاندارد ملی «سفالگر با چرخ پایی و برقی» در مراکز دولتی فنی و حرفه‌ای برای کسی که شرایط دارد رایگان است: حداقل ۱۵ سال سن و مدرک سیکل. اما در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد تهران ردیفی برای این استاندارد نیامده است. در همان فهرست، چند استاندارد نزدیک با سقف شهریه آمده‌اند: «نقاش روی سفال» ۳۴۵ ساعت و حدود ۱۹٫۴ میلیون تومان، «کنده‌کار روی سفال» ۱۲۰ ساعت و حدود ۷٫۵ میلیون، «تزئین سفال» ۸۰ ساعت و حدود ۹٫۵ میلیون و «سازنده چینی و سرامیک» ۱۱۳ ساعت و حدود ۷٫۱ میلیون تومان. نسخه آنلاین هر استاندارد ۸۰ درصد حضوری است.

مدرک سفالگری به چه کاری می‌آید؟

آموزشگاه‌ها از «مدرک معتبر و قابل ترجمه» زیاد می‌گویند. برای فروختن کار یا تدریس در یک کافه، کسی مدرک نمی‌پرسد و نمونه‌کار مهم است. مدرک فنی و حرفه‌ای جای دیگری به کار می‌آید: برای گرفتن مجوز صنایع دستی و کارت صنعتگری، که راه بیمه و وام را باز می‌کند. مدرک ترجمه‌شده هم مجوز کار در کشور دیگر نیست.

پیش از ثبت‌نام بپرس هر جلسه چند ساعت است، گل و لعاب و پخت در کوره در شهریه هست یا جدا حساب می‌شود، و کلاس چند نفر است.

سفال و سرامیک در قانون حمایت از صنایع دستی مصوب ۱۳۹۶ جزو صنایع دستی آمده است. برای کار کردن در خانه یا کارگاه، چهار کاغذ متفاوت هست که با هم اشتباه گرفته می‌شوند:

• مجوز مشاغل خانگی: از درگاه ملی مجوزها گرفته می‌شود و «سفالگری» یکی از عنوان‌های آن است. با آن در خانه کار می‌کنی و کاربری خانه عوض نمی‌شود.
• پروانه تولید انفرادی صنایع دستی: مهارت تو را در یک رشته مشخص تایید می‌کند و ممکن است بازدید از محل کار داشته باشد.
• کارت شناسایی صنعتگری: از اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی استان گرفته می‌شود. در بعضی استان‌ها پیش‌نیاز مجوز خانگی است.
• پروانه تولید کارگاهی: برای کارگاه مستقل، جدا از کار در خانه.

بیمه و وام صنایع دستی

صنعتگری که پروانه تولید یا کارت صنعتگری دارد، می‌تواند در صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر بیمه شود؛ به گفته اداره صنایع دستی یکی از استان‌ها، دولت دو برابر سهم بیمه‌شده را می‌پردازد و مستمری پیری بعد از ۱۵ سال پرداخت و ۶۵ سال سن است. سقف وام انفرادی صنایع دستی هم به گفته معاونت صنایع دستی در خرداد ۱۴۰۵ از ۲۰۰ میلیون تومان سال قبل به ۴۰۰ میلیون تومان رسیده است. داشتن مدرک فنی و حرفه‌ای مرتبط، این پرونده‌ها را آسان‌تر می‌کند.

سفال را کجا می‌فروشند؟

سفالگرهای مستقل معمولا از چند راه با هم می‌فروشند: سفارش مستقیم آشنایان و مشتری‌های همیشگی، بازارچه‌ها و نمایشگاه‌های صنایع دستی، صفحه فروش در شبکه‌های اجتماعی و بازارهای آنلاین کالای دست‌ساز، و فروشگاه‌های هدیه و دکوراسیون. لالجین همدان که در گزارش‌ها حدود هزار تا هزار و دویست کارگاه سفالگری برایش آمده، نشان می‌دهد سفال در ایران بازار قدیمی دارد؛ همان گزارش‌ها از کمبود مواد اولیه و ورود سفال ارزان‌قیمت هم گفته‌اند. پس رقابت با ظرف ارزان کارخانه‌ای، با قیمت پایین نیست؛ با طرح، کیفیت و داستان کار خودت است.

بازار استخدام سفالگر کوچک است. در یک سایت آگهی محلی، آگهی‌های استخدام با جست‌وجوی سفالگر، سفالگری، سفال و مربی سفال را در هشت شهر خواندیم؛ بیشتر نتیجه‌ها آگهی‌های ساختمانی بودند و فقط ۱۸ آگهی واقعا برای کارگاه سفال و سرامیک بود: تهران ۸، کرج ۵، تبریز ۲ و مشهد، اصفهان و قم هر کدام یک. در یک سایت کاریابی بزرگ هم فقط دو آگهی مربی سفال، یک آگهی نقاش روی سرامیک و ماگ و یک آگهی مدیر تولید کارگاه سرامیک پیدا شد.

کارگاه‌های تولیدی، نه سفالگر چرخ

بیشتر این آگهی‌ها را کارگاه‌هایی داده بودند که ماگ، ظرف و اشیای تزئینی را با قالب تولید می‌کنند. کار خواسته‌شده ریخته‌گری دوغاب در قالب گچی، پرداخت و سنباده، چیدن کوره و نقاشی یا طلاکاری روی ظرف بود. فقط یک کارگاه در قم سفالگر چرخ خواسته بود. یک آگهی هم از سفالگرهایی که کوره خودشان را دارند، خواسته بود لوگوی یک برند را روی ظرف‌های بیسکویت حک کنند و لعاب بزنند؛ یعنی کار سفارشی و قطعه‌ای.

شرط‌ها: سن، جنسیت، تجربه

شش آگهی سقف سنی داشتند، بیشترشان ۱۸ تا ۳۵ سال و دو آگهی در تبریز ۲۵ سال. چند کارگاه تجربه کار در کارگاه سفال را شرط کرده بودند و چند کارگاه دیگر آموزش اولیه را خودشان می‌دادند؛ یک کارگاه در کرج کارآموزی سه‌روزه در هفته را بدون حقوق پیشنهاد کرده بود. شیوه پرداخت در ۷ آگهی ماهانه، در ۵ آگهی توافقی، در ۴ آگهی درصدی و پورسانتی و در دو آگهی ساعتی یا قطعه‌ای بود.

درآمد شغل سفالگری برای سفالگر مستقل

عددهای جدول مال حقوق‌بگیرهاست. سفالگری که کار خودش را دارد، درآمد ثابت ندارد و معمولا از چند راه با هم پول درمی‌آورد. ما برای این راه‌ها عدد ماهانه نمی‌دهیم، چون منبع معتبری که درآمد ماهانه سفالگر مستقل را اندازه گرفته باشد پیدا نکردیم؛ اما می‌شود دید هر راه به چه چیزی بستگی دارد:

• فروش ظرف و اشیای تزئینی: به تعداد کاری که در ماه می‌پزی، ضایعات کوره و قیمتی که بازار برای طرح تو می‌پردازد. هزینه گل، لعاب، برق کوره یا هزینه پخت را از قیمت کم کن، نه از دستمزد خودت.
• تدریس: هنرجوها برای یک ترم در تهران چند میلیون تومان شهریه می‌دهند و آگهی‌های مربی سفال ۱۵ تا ۳۰ میلیون تومان در ماه پیشنهاد داده بودند. برای بسیاری از سفالگرها تدریس پایدارترین درآمد است.
• کارگاه یک‌روزه و کافه سفال: کارگاه‌های کوتاه برای بزرگسالان، تولدها و جمع‌های دوستانه، که چند کافه سفال در تهران برگزار می‌کنند.
• سفارش قطعه‌ای: لعاب زدن، حک لوگو یا نقاشی روی ظرف‌های یک برند؛ مثل همان آگهی که سفالگر کوره‌دار می‌خواست.

خیلی از سفالگرها کارشان را کنار شغل دیگری شروع می‌کنند و وقتی سفارش و هنرجو ثابت شد، تمام‌وقت می‌شوند. این صادقانه‌ترین تصویری است که از بازار این کار داریم.