آموزش خوشنویسی با قلم: از قلم نی تا مدرک ممتاز، هزینه و درآمد خوشنویس

آموزش خوشنویسی چقدر طول می‌کشد؟

جواب کوتاه این است: برای خوش‌خط شدن با خودکار چند ماه، برای ممتاز شدن با قلم نی چند سال. سرعت پیشرفت بیشتر از هر چیز به تمرین روزانه بستگی دارد، نه به تعداد جلسه‌ها. کسی که هر روز نیم ساعت تا یک ساعت سرمشق را تکرار کند، از کسی که فقط شب پیش از کلاس می‌نویسد خیلی جلو می‌افتد.

سن هم مانع نیست. آگهی‌های کلاس خوشنویسی هنرجو را از کودک تا بزرگسال می‌پذیرند؛ بعضی آموزشگاه‌ها دوره قلم نی را از ۱۲ سالگی شروع می‌کنند و برای کودک‌های کوچک‌تر خط تحریری را درس می‌دهند.

خوشنویسی هنر نوشتن حروف با اندازه و تناسب ثابت است. هر خط قاعده‌ای دارد که می‌گوید هر حرف چند نقطه بلند است، کجای سطر می‌نشیند و به حرف بعدی چطور وصل می‌شود. نقطه در این هنر واحد اندازه است: همان لوزی کوچکی که نوک قلم با یک حرکت روی کاغذ می‌گذارد. وقتی استاد می‌گوید یک حرف چند نقطه است، یعنی چند تا از همین لوزی‌ها روی هم.

خطی که بیشتر ایرانی‌ها با آن شروع می‌کنند نستعلیق است. بعد از آن شکسته نستعلیق، ثلث و نسخ می‌آیند. ابزار سنتی قلم نی است که با قلمتراش سر آن را می‌برند، مرکب و کاغذی که سطحش صاف و براق باشد. کنار این، «خط تحریری» هم هست: همان قواعد نستعلیق با خودکار یا مداد، برای دست‌خط روزمره.

کار خوشنویس فقط نوشتن تابلو نیست

• تدریس: بیشترین کار خوشنویس‌ها همین است؛ در شعبه‌های انجمن، آموزشگاه‌ها، فرهنگسراها، مدرسه‌ها و کلاس آنلاین.
• سفارش نوشتن: شعر یا متن برای هدیه، کارت دعوت، تقدیرنامه، کتیبه و سردر.
• کار گرافیکی: لوگوتایپ، عنوان کتاب و پوستر، طرح امضا و خوشنویسی دیجیتال که بعد در نرم‌افزار آماده چاپ می‌شود.
• اثر هنری: چلیپا، سیاه‌مشق و تابلو برای فروش و نمایشگاه، گاهی همراه تذهیب یا نقاشی‌خط.

خوشنویسی رشته دانشگاهی و هنرستانی جدا ندارد. راه یادگیری‌اش کلاس استاد و دوره‌های انجمن خوشنویسان است و برای همین این صفحه بیشتر درباره همین راه است.

انجمن خوشنویسان ایران از ۱۳۲۹ با کلاس‌های آزاد خوشنویسی شروع شد و ۱۹ شهریور ۱۳۴۶ با همین نام ثبت شد. فهرست شعبه‌های آن در سایت خود انجمن ۳۷۵ شعبه است و بیشتر هنرجوها خوشنویسی با قلم را در همین شعبه‌ها یاد می‌گیرند. راه آموزش انجمن هفت مرحله دارد که پنج مرحله اولش دوره است و هر دوره با یک آزمون سراسری تمام می‌شود:

• مقدماتی: حروف مفرد و اتصال‌ها. معمولا حدود یک سال.
• متوسط: کلمه و سطر. حدود یک سال بعد از قبولی در مقدماتی.
• خوش: سطر و دو سطر با قلم‌های اندازه مختلف. حدود یک سال.
• عالی: شروع چلیپا و مرحله‌های پیشرفته. حدود یک سال.
• ممتاز: چلیپا و کتابت با کمترین ایراد و یک خط دوم کنار نستعلیق، مثل شکسته، ثلث یا نسخ. معمولا یک تا دو سال.

بعد از ممتاز دو مرحله دیگر هست. برای آزمون فوق ممتاز دست‌کم دو سال باید از گرفتن ممتاز گذشته باشد و استادی را شورای ارزشیابی انجمن با آزمون عملی و بررسی آثار می‌دهد. یعنی کسی که منظم تمرین کند، حدود پنج تا شش سال بعد از شروع به مدرک ممتاز می‌رسد. آزمون‌های سراسری دو تا سه بار در سال، معمولا حوالی خرداد، شهریور و دی برگزار می‌شوند و دستورالعمل آزمون سراسری تابستان ۱۴۰۵ هم برای دوره‌های مقدماتی تا ممتاز منتشر شده بود.

مدرک خوشنویسی به چه کاری می‌آید؟

مدرک انجمن نشان می‌دهد به کدام سطح رسیده‌ای و برای تدریس در آموزشگاه‌ها و جلب اعتماد مشتری مهم‌ترین مدرک این هنر است؛ شش آگهی از ۲۴ آگهی خوشنویسی تهران که خواندیم، اول از همه به مدرک انجمن اشاره کرده بودند. اما مدرک انجمن مدرک دانشگاهی نیست. راه رسمی معادل‌سازی سابقه هنری با مدرک تحصیلی «گواهی‌نامه هنری» شورای ارزشیابی هنرمندان وزارت فرهنگ و ارشاد است که در پنج درجه داده می‌شود: درجه ۱ هم‌ارز دکتری، درجه ۲ کارشناسی ارشد، درجه ۳ کارشناسی، درجه ۴ فوق دیپلم و درجه ۵ دیپلم. این گواهی‌نامه را با سابقه و آثار هنری می‌دهند، نه با گذراندن کلاس.

شهریه کلاس‌های انجمن را هر شعبه خودش تعیین می‌کند و انجمن تهران برای سال ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۶ آن را منتشر نکرده بود؛ کلاس‌هایش از ۱۱ مهر ۱۴۰۵ شروع شد و شهریه را فقط با تماس می‌گفت. پیش از ثبت‌نام، شهریه ترم و هزینه آزمون را از همان شعبه بپرس.

چهار راه برای یادگیری هست و هر کدام به درد آدم دیگری می‌خورد:

شعبه انجمن خوشنویسان

برای کسی که می‌خواهد مدرک‌های مقدماتی تا ممتاز را بگیرد، طبیعی‌ترین راه است. سرفصل و آزمون‌ها یکسان است و استادها خودشان از همین مسیر آمده‌اند. بعضی شعبه‌ها در فرهنگسراها کلاس دارند و دوره تحریری با مداد و خودکار را هم کنار قلم و مرکب برگزار می‌کنند.

آموزشگاه‌های آزاد هنری

ترم‌ها کوتاه‌ترند و زمان کلاس انعطاف بیشتری دارد. یک مرکز آموزشی دانشگاهی در تهران در شهریور ۱۴۰۵ یک ترم خوشنویسی ۱۲ جلسه‌ای و ۱۲ ساعته را ۲٫۶ میلیون تومان می‌گرفت و یک آموزشگاه دیگر کلاس خوشنویسی با خودکار را ۲٫۹ میلیون تومان. بعضی از این آموزشگاه‌ها هنرجو را برای آزمون انجمن هم آماده می‌کنند؛ این را پیش از ثبت‌نام بپرس.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

سه استاندارد ملی به خوشنویسی مربوط است. «خوشنویسی مقدماتی (متوسط و خوش)» ۸۸ ساعت است و شهریه آن در آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵، ۱۰٫۴۵ میلیون تومان حضوری و ۸٫۳۶ میلیون تومان آنلاین. «خوشنویس پیشرفته (عالی و ممتاز)» ۱۲۰ ساعت و ۱۲ میلیون تومان حضوری است و «خوشنویس با خودکار به شیوه خط نسخ» ۱۴۰ ساعت و ۱۴ میلیون تومان. گواهی این دوره‌ها مهارت را با استاندارد ملی تایید می‌کند، اما در چشم اهل خوشنویسی جای مدرک انجمن را نمی‌گیرد.

کلاس آنلاین و فیلم آموزشی

برای خط تحریری خوب جواب می‌دهد. مثلا یک بسته ۵۴ جلسه‌ای زیبانویسی مقدماتی با خودکار در مهر ۱۴۰۵، ۳ میلیون تومان قیمت داشت. برای قلم نی، کلاس آنلاینی را انتخاب کن که تمرین‌ها را عکس بگیری و استاد اصلاح کند؛ تماشای فیلم به‌تنهایی کافی نیست.

ابزار خوشنویسی با قلم چقدر خرج دارد؟

• قلم نی: قلم نی شمالی از ۶۵ تا ۱۰۰ هزار تومان و قلم نی دزفولی، که بیشتر برای کار جدی پیشنهاد می‌شود، ۲۳۰ تا ۳۲۵ هزار تومان. قلم بامبو و خیزران ۶۵ تا ۷۵ هزار تومان است.
• مرکب: مرکب مشکی حرفه‌ای ۳۰ میلی‌لیتری ۳۳۰ هزار تومان و ۶۰ میلی‌لیتری ۵۵۰ هزار تومان. برای ماه‌های اول مرکب ارزان‌تر هم کافی است.
• بسته آماده: بسته لوازم مبتدی با تخفیف ۱ میلیون تومان، بسته متوسط ۱٫۳۷ میلیون و بسته عالی ۲٫۱۹۵ میلیون تومان بود. بسته متوسط مثلا یک زیردستی ۳۰ در ۴۰ سانتی‌متری، ۲۰ برگ کاغذ گلاسه A4 و سه قلم دزفولی، شمالی و بامبو داشت.

قلمتراش را لازم نیست روز اول بخری. در ماه‌های اول استاد قلم را برایت می‌تراشد و تراشیدن قلم را بعدا، معمولا در کارگاه جدا، یاد می‌گیری. کاغذ هم خرج ثابت توست: هر هفته چند ده برگ سیاه می‌شود.

با این حساب، خرج سال اول با کلاس آموزشگاهی برابر است با شهریه چند ترم به اضافه حدود یک میلیون تومان ابزار. عدد دوره‌های فنی و حرفه‌ای بزرگ‌تر است، چون شهریه کل استاندارد یک‌جا حساب می‌شود.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای خوشنویس ندارند و نزدیک‌ترین گروهشان طراحی گرافیک است که کار دیگری است. آگهی استخدام هم نیست: در ۲۴ آگهی خوشنویسی تهران در مهر ۱۴۰۵ حتی یکی کارفرمایی نبود که خوشنویس استخدام کند و همه را خود مدرس‌ها گذاشته بودند. در یک سایت بزرگ کاریابی هم کلمه خوشنویسی فقط در یک آگهی آمده بود: گرافیست ارشد در یک شرکت فناوری که آشنایی با خوشنویسی فارسی را مهارت امتیازی خواسته بود. پس به‌جای یک عدد حقوق، راه‌های درآمد را با عددهایی که داریم می‌آوریم.

راه‌های درآمد خوشنویس

• تدریس: پایدارترین درآمد است. هنرجوها برای یک ترم در تهران حدود ۲٫۶ تا ۲٫۹ میلیون تومان می‌دهند و سهم مدرس از این شهریه بستگی به قرارش با آموزشگاه دارد. مدرس مستقل، کلاس خصوصی و آنلاین هم دارد؛ ۱۹ آگهی از آن ۲۴ آگهی خط تحریری یا خودکار درس می‌دادند، چون مشتری‌اش بیشتر است.
• سفارش: ۸ آگهی از ۲۴ آگهی سفارش نوشتن هم می‌پذیرفتند: شعر هدیه، دست‌خط و امضا، متن تقدیرنامه و تابلو. قیمت به اندازه کار، تعداد کلمه و نام و سطح خوشنویس بستگی دارد.
• کار گرافیکی و دیجیتال: لوگوتایپ، عنوان کتاب و بسته‌بندی. خوشنویسی که نرم‌افزار گرافیک هم بلد باشد، این سفارش‌ها را کامل تحویل می‌دهد و دستش بازتر است.
• اثر و نمایشگاه: فروش چلیپا و تابلو، به‌خصوص برای خوشنویس‌هایی که نام و نمونه‌کار شناخته‌شده دارند. این درآمد نامنظم است و کمتر کسی فقط با آن زندگی می‌کند.

صادقانه‌ترین تصویر این است: بیشتر خوشنویس‌ها کار را کنار یک شغل دیگر شروع می‌کنند و وقتی شاگرد و سفارش ثابت شد، سهم خوشنویسی از درآمدشان بیشتر می‌شود.