شغل QC: کنترل کیفیت چیست، چه کسی استخدام می‌شود و چقدر درآمد دارد

QC کوتاه‌شده Quality Control است، یعنی کنترل کیفیت؛ و شغل QC یعنی کسی که هر روز کیفیت محصول را می‌سنجد.

کنترل کیفیت چیست؟

استاندارد ISO 9000 آن را بخشی از مدیریت کیفیت می‌داند که روی برآورده شدن الزامات کیفیت تمرکز دارد. به زبان ساده، کارشناس QC محصول یا قطعه را اندازه می‌گیرد، آزمایش می‌کند و با مشخصات فنی مقایسه می‌کند؛ اگر نخواند، آن را رد یا علامت‌گذاری می‌کند و گزارش می‌دهد. ابزار روزانه‌اش کولیس، میکرومتر، گیج، دستگاه‌های آزمایشگاهی و فرم‌های ثبت نتیجه است.

تضمین کیفیت چیست؟

تضمین کیفیت یا QA طبق همان استاندارد بخشی از مدیریت کیفیت است که اطمینان می‌دهد الزامات کیفیت برآورده خواهد شد. فرقش با QC در زمان است: QC خطا را در محصول پیدا می‌کند و QA جلوی خطا را در فرایند می‌گیرد، با روش اجرایی، آموزش، ممیزی و مستندسازی. در صنعت دارو این تفاوت پررنگ است و واحد QA جدا از آزمایشگاه QC کار می‌کند.

مدیریت کیفیت چیست؟

مدیریت کیفیت کل سیستمی است که QC و QA بخش‌هایی از آن‌اند: سیاست کیفیت، هدف‌ها، فرایندها، رسیدگی به شکایت مشتری و بهبود مداوم. معروف‌ترین استاندارد آن ISO 9001 است که سازمان‌ها برای گرفتن گواهی آن ممیزی می‌شوند. مدیر کیفیت مسئول همین سیستم است و در مورد خطای جدی می‌تواند تولید را متوقف کند.

یک سایت بزرگ کاریابی برای جستجوی «کنترل کیفیت» در مهر ۱۴۰۵ بیش از ۳ هزار آگهی نشان می‌داد، ولی بیشترشان کار دیگری بودند. ۹۱۳ آگهی که عنوانشان کیفیت، QC یا ISO داشت یکی‌یکی خوانده شد و ۸۶۷ تا کار کیفیت در تولید بود؛ تست نرم‌افزار و کنترل کیفیت مرکز تماس کنار گذاشته شد. ۴۸۷ آگهی کارشناس و بازرس کنترل کیفیت، ۱۷۱ آگهی تضمین کیفیت و سیستم‌های کیفیت، ۶۶ آگهی آزمایشگاه کنترل کیفیت، ۹۳ آگهی مدیر و ۵۰ آگهی سرپرست بودند.

این کار به کارخانه بسته است و برای همین بیش از نیمی از آگهی‌ها بیرون از تهران بودند: ۳۷۹ آگهی در تهران، ۱۶۳ در البرز و بعد اصفهان، مرکزی و قزوین؛ استان‌هایی که شهرک صنعتی دارند. از ۷۰۷ آگهی که رشته نوشته بودند، ۳۱۱ آگهی مهندسی صنایع، ۲۰۷ شیمی، ۱۷۹ مهندسی مکانیک، ۱۵۸ مهندسی شیمی و ۶۳ صنایع غذایی خواسته بودند.

کارفرما چه مهارتی می‌خواهد؟

۳۵۹ آگهی مستندسازی را نام برده بودند، ۲۲۲ آگهی ISO 9001، ۱۹۳ آگهی اکسل، ۱۸۵ آگهی کار با ابزار اندازه‌گیری مثل کولیس و ۱۳۹ آگهی GMP، که اصول ساخت خوب در دارو و غذاست. ۱۱۶ آگهی آمار و کنترل آماری فرایند و ۴۷ آگهی ابزارهای خودرویی مثل FMEA، MSA و APQP خواسته بودند. ۴۱۷ آگهی سابقه کار خواسته بودند و ۵۱ آگهی کار شیفتی داشتند.

در کنکور ۱۴۰۵ رشته‌ای به نام کنترل کیفیت یا مدیریت کیفیت نبود. تنها رشته‌ای که «کیفیت» در نامش داشت، «علوم و صنایع غذایی، گرایش کنترل کیفی و بهداشتی» در دانشگاه‌های علوم پزشکی بود. راه اصلی مهندسی صنایع است: رشته «مهندسی صنایع و سیستم‌ها» در ۱۴۰۵، ۷٬۹۹۶ ظرفیت داشت که ۲٬۷۷۵ تای آن با آزمون بود، و درس «کنترل کیفیت» جزو درس‌های اصلی آن است. همین با آگهی‌ها می‌خواند که مهندسی صنایع را بیش از هر رشته‌ای خواسته بودند.

رشته محصول هم راه ورود است: شیمی و مهندسی شیمی برای آزمایشگاه کنترل کیفیت در دارو و پتروشیمی، صنایع غذایی برای کارخانه غذا، مکانیک و مواد برای قطعه‌سازی و خودرو. در کارشناسی ارشد، مهندسی صنایع گرایش «کیفیت و بهره‌وری» و مدیریت صنعتی گرایش «مدیریت کیفیت و بهره‌وری» دارد.

ISO 9001:2026 چه تغییری داد؟

ویرایش تازه ISO 9001 در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد. فرهنگ کیفیت و رفتار اخلاقی حالا در بند رهبری آن آمده است. گواهی‌های ویرایش ۲۰۱۵ برای یک دوره گذار حدود سه‌ساله معتبر می‌مانند. برای کسی که تازه وارد این کار می‌شود یعنی یادگیری همین ویرایش جدید از اول، و برای سازمان‌ها یعنی چند سال کار برای کارشناس سیستم‌های کیفیت.

دوره کوتاه یا بلند؟

کسی که مدرک دانشگاهی مرتبط دارد، معمولا با یک دوره کوتاه مثل ممیز داخلی یا کنترل آماری فرایند و یکی دو سال کار در کارخانه جا می‌افتد. برای کسی که مدرک مرتبط ندارد، فنی و حرفه‌ای دوره بلند «فن‌ورز تضمین کیفیت» را دارد: ۳۷۰ ساعت با سقف شهریه حدود ۵۹ میلیون تومان در تهران. موسسه‌های گواهی‌دهنده هم دوره سرممیزی ISO 9001:2026 را برگزار می‌کنند؛ یکی از آن‌ها دوره پنج‌روزه را حدود ۱۸٫۵ میلیون تومان اعلام کرده بود.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جدایی برای کنترل کیفیت ندارند. نزدیک‌ترین گروه مهندسی صنایع و مدیریت تولید است که بیشترین آگهی‌های QC هم همین رشته را می‌خواستند. میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون. کارشناس ارشد میانه ۴۵ و مدیر میانه ۶۶ میلیون می‌گرفت. چون این عدد از گروه نزدیک آمده، در کادر حقوق تخمینی علامت خورده است.

آگهی‌ها نزدیک به همین بودند. ۲۹۴ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۰ تا ۴۵ میلیون تومان بود؛ برای کارشناس‌ها ۳۰ تا ۴۰ و برای مدیران و سرپرستان ۵۰ تا ۷۰ میلیون. کارشناسان این گروه برای ۱۴۰۵ به‌طور میانه ۴۴ میلیون تومان درخواست کرده بودند.

از کارشناس تا مدیر کیفیت

پله‌های این شغل روشن است: تکنسین یا بازرس کنترل کیفیت، کارشناس، کارشناس ارشد یا سرپرست و بعد مدیر کیفیت. در همان گزارش‌ها دریافتی میانه از ۳۰ میلیون کارشناس به ۴۵ میلیون کارشناس ارشد و ۶۶ میلیون مدیر می‌رسید، یعنی بیش از دو برابر. چیزی که این پله‌ها را کوتاه می‌کند، سابقه در یک صنعت مشخص، تسلط به استانداردهای همان صنعت و گرفتن پروانه مدیر کنترل کیفیت است. کسی که بین چند صنعت جابه‌جا می‌شود، معمولا هر بار باید استانداردها را از نو یاد بگیرد.