مدیریت تولید چیست؟ کار در اداره تولید کارخانه، مسیر رشد و درآمد

دانشنامه بریتانیکا مدیریت تولید را برنامه‌ریزی و کنترل فرایندهای صنعتی تعریف می‌کند تا کار با سطح لازم و بدون وقفه پیش برود. طبق همین مرجع، مدیریت تولید در کارخانه طراحی محصول و فرایند، برنامه‌ریزی و کنترل ظرفیت و کیفیت، و سازماندهی و نظارت بر نیروی کار را دربر می‌گیرد. بریتانیکا مسئولیت‌های مدیر تولید را با پنج M خلاصه می‌کند: آدم‌ها، ماشین‌ها، روش‌ها، مواد و پول؛ و می‌گوید مهم‌ترین موضوع آن کنترل است.

مدیریت تولید با مدیریت عملیات چه فرقی دارد؟

این دو نام گاهی به جای هم به کار می‌روند. مدیریت عملیات هم تولید کالا را دربر می‌گیرد و هم خدمات، مثل بانک و بیمارستان؛ مدیریت تولید بخش کالایی آن است و در کارخانه انجام می‌شود. در ویکی‌پدیای فارسی، صفحه مدیریت تولید درباره مدیریت محصول و تولید فیلم است، نه کارخانه؛ برای این شغل به آن تکیه نکن.

سه عددی که مدیر تولید هر روز نگاه می‌کند

• OEE یا اثربخشی کلی تجهیزات: حاصل‌ضرب آماده‌به‌کار بودن ماشین، سرعت و کیفیت؛ مثلا ۹۰ درصد در ۹۵ درصد در ۹۹ درصد می‌شود ۸۴٫۶ درصد.
• ضایعات و دوباره‌کاری: قطعه‌هایی که خراب می‌شوند یا باید دوباره ساخته شوند؛ ۱۷۰ آگهی کاهش ضایعات را نام برده بودند.
• تحویل به‌موقع و کامل: اینکه سفارش با مقدار و زمان درست برسد؛ تعریف استاندارد واحدی ندارد و هر شرکت آن را به شکل خودش حساب می‌کند.

کارفرماها بیشتر تولیدی و صنعتی بودند (۳۳۲ آگهی)، بعد خودرو و قطعه (۳۲)، کالاهای مصرفی (۲۹)، دارو (۲۶) و پتروشیمی (۱۷). فقط ۹۸ آگهی در خود تهران بود؛ بقیه در قم، کرج، اشتهارد، پاکدشت، اصفهان و شهرک‌های صنعتی دیگر. کسی که این شغل را می‌خواهد، باید برای رفت‌وآمد به شهرک صنعتی آماده باشد.

در متن آگهی‌ها ۱۷۰ آگهی کاهش ضایعات، ۱۶۳ آگهی اکسل، ۱۵۲ آگهی رشته مهندسی صنایع، ۱۴۷ آگهی ایمنی یا HSE، ۱۳۱ آگهی تولید ناب، OEE یا روش‌هایی مثل 5S و کایزن و ۱۰۶ آگهی نرم‌افزارهای ERP را خواسته بودند. مکانیک در ۷۸، شیمی در ۶۳ و مدیریت صنعتی در ۵۵ آگهی آمده بود.

این شغل در آگهی‌ها مردانه‌تر از بیشتر شغل‌هاست: ۲۴۰ آگهی فقط آقا و ۷۹ آگهی ترجیحا آقا خواسته بودند و ۱۸۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند. برای مدیر تولید و کارخانه، ۹۳ آگهی از ۱۶۸ آگهی فقط آقا بود.

برای مدیر تولید، این دو سال بیشتر از کمبود تقاضا، سال اداره کارخانه با برق و گاز کم بوده است. در تیر ۱۴۰۵ خانه صمت گفت محدودیت برق واحدهای صنعتی به دو روز در هفته رسیده؛ از اول مرداد برای ۴۸ شهرک صنعتی به یک روز کم شد. سخنگوی وزارت صمت زیان صنعت را در ۱۴۰۴ حدود ۴۰۰ همت گفت که بیشترش از قطعی برق بود.

شاخص مدیران خرید بخش صنعت در فروردین ۱۴۰۵ با جنگ به ۳۷٫۴ رسید و در مرداد به ۴۹٫۸ برگشت؛ هنوز کمی زیر ۵۰، یعنی مرز رکود و رونق. شاخص استخدام آن ۴۷٫۳ بود و پانزدهمین ماه پشت سر هم زیر ۵۰ ماند. در آذر ۱۴۰۳ هم رئیس اتاق تهران گفت شرکت‌های تولیدی به‌طور متوسط با ۴۱ درصد ظرفیت کار می‌کنند.

در عمل یعنی برنامه تولید بارها در هفته عوض می‌شود: شیفت‌ها با ساعت برق جابه‌جا می‌شوند، ماده اولیه دیر می‌رسد و مدیر تولید باید با همین شرایط سفارش را به موقع تحویل دهد. بخش صنعت، با ساختمان و معدن، در زمستان ۱۴۰۴ حدود ۷٫۹ میلیون شاغل داشت؛ حدود ۲۱۸ هزار نفر کمتر از یک سال قبل.

قانون ایران پستی با نام مدیر تولید یا مدیر کارخانه و مدرک لازم برای آن تعریف نکرده است. آنچه قانون مشخص می‌کند، پست‌های کنار مدیر تولید است:

• مسئول فنی: کارخانه‌های دارویی، غذایی و آرایشی باید مسئول فنی تاییدشده وزارت بهداشت یا سازمان غذا و دارو داشته باشند.
• مدیر کنترل کیفیت: واحدی که محصولش استاندارد اجباری دارد، مدیر کنترل کیفیت دارای پروانه می‌خواهد.
• مسئول ایمنی: طبق مصوبه شهریور ۱۴۰۵ هیئت وزیران، کارفرما باید فرد واجد شرایطی را مسئول ایمنی و حفاظت فنی کارگاه کند.
• کمیته حفاظت فنی: کارگاه‌های ۲۵ نفر و بیشتر باید این کمیته را داشته باشند و مدیر فنی یکی از عضوهای آن است.

ماده ۹۵ قانون کار مسئولیت اجرای مقررات فنی و بهداشت کار را با کارفرما یا مسئولان واحد می‌داند و اگر به خاطر رعایت نکردن آن حادثه‌ای پیش بیاید، آن‌ها مسئول‌اند. یعنی مدیر تولید باید قاعده‌های ایمنی را جدی بگیرد. برنامه شیفت هم قاعده دارد: ۴۴ ساعت کار در هفته، حق نوبت‌کاری ۱۰ تا ۲۲٫۵ درصد و اضافه‌کار با رضایت کارگر و ۴۰ درصد بیشتر.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه دریافتی ماهانه کارشناسان گروه مهندسی صنایع، مدیریت تولید، پروژه و عملیات در تهران در پایان ۱۴۰۴ حدود ۳۰ میلیون تومان بوده و نیمی از آن‌ها ۲۵ تا ۴۰ میلیون گرفته‌اند. این عدد سطح کارشناس است؛ مدیر و سرپرست بیشتر می‌گیرند.

۱۹۰ آگهی از ۵۲۷ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۴۵ تا ۶۰ میلیون تومان بود: مدیر تولید و کارخانه ۶۰ تا ۹۰ میلیون، سرپرست ۵۰ تا ۶۰ میلیون، برنامه‌ریز ۳۵ تا ۵۰ میلیون و کارشناس تولید ۳۵ تا ۴۵ میلیون. بسیاری از کارخانه‌ها سرویس رفت‌وآمد و ناهار هم می‌دهند که هزینه کار در شهرک صنعتی را کم می‌کند.

هزینه‌ها سقف شهریه آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵ برای کلاس حضوری است. در فهرست فنی و حرفه‌ای تهران دوره «سرپرستی تولید» با ۱۰۰ ساعت آموزش هست، ولی سرپرست‌ها بیشتر از خود خط بالا می‌آیند. مدیریت صنعتی در گروه‌های انسانی، تجربی و ریاضی آزمون دارد و ۳٬۷۱۰ ظرفیت سوابق تحصیلی آن در پیام نور است.