اپراتور تولید چیست؟ وظایف، شیفت، سختی کار و درآمد در کارخانه

طبق طبقه‌بندی بین‌المللی مشاغل سازمان بین‌المللی کار، اپراتورها و مونتاژکاران ماشین‌آلات، ماشین و تجهیزات صنعتی را راه می‌اندازند و زیر نظر دارند یا قطعه‌ها را طبق مشخصات و روش‌های دقیق سوار می‌کنند. همین طبقه‌بندی یکی از مهارت‌های اصلی این کار را کنار آمدن با سرعتی می‌داند که دستگاه تعیین می‌کند. مرکز آمار ایران هم این گروه را «متصدیان و مونتاژکاران ماشین‌آلات صنعتی» می‌نامد.

شرح شغل رسمی و یکسانی برای اپراتور تولید در ایران پیدا نکردیم و هر کارخانه وظایف را خودش می‌نویسد. ولی کار در همه کارخانه‌ها شبیه است: اپراتور تولید در یک داروسازی بلیستر قرص را کنترل می‌کند، در یک کارخانه پلاستیک دستگاه تزریق را، در یک قطعه‌سازی دستگاه پرس یا CNC را و در یک کارخانه غذایی خط پرکنی و بسته‌بندی را. در آگهی‌ها هم اپراتور تولید و کارگر تولید اغلب به یک معنا به کار می‌روند.

اپراتور تولید چه فرقی با تکنسین و کارشناس دارد؟

اپراتور دستگاه را طبق دستورالعمل کار می‌اندازد و کنترل می‌کند؛ تکنسین تعمیرات خرابی را برطرف می‌کند و کارشناس تولید برنامه، فرایند و کیفیت را طراحی می‌کند. بسیاری از تکنسین‌ها و سرپرست‌های تولید کارشان را از اپراتوری شروع کرده‌اند و بعد با دوره فنی یا کاردانی بالا رفته‌اند.

فقط ۸۲ آگهی در شهر تهران بود؛ بقیه در کرج، ساوه، اصفهان، شهر قدس، قم و شهرک‌های صنعتی اطراف شهرها. ۳۷۲ آگهی مال کارخانه‌های تولیدی و صنعتی بود، ۴۲ آگهی داروسازی و ۳۲ آگهی خودرو و قطعه.

۳۹۰ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۳۲۸ آگهی کارت پایان خدمت یا معافیت. ۴۲۵ آگهی سقف سن داشتند که بیشترش ۳۵ یا ۴۰ سال بود. ۲۰۷ آگهی سابقه خواسته بودند و فقط ۱۱ آگهی صریح نوشته بودند سابقه لازم نیست. از مزایا، ۱۳۷ آگهی کار شیفتی، ۹۵ آگهی بیمه، ۸۷ آگهی سرویس رفت‌وآمد، ۶۳ آگهی ناهار و ۵۲ آگهی اضافه‌کار را نام برده بودند.

بازار کار کارخانه‌ها در ۱۴۰۵

شاخص مدیران خرید صنعت، که بالای ۵۰ یعنی رونق و زیر ۵۰ یعنی رکود، در فروردین ۱۴۰۵ به ۳۷٫۴ رسیده بود و در مرداد به ۴۹٫۸ برگشت؛ شاخص استخدام همان ماه ۴۷٫۳ بود، پانزدهمین ماه پشت سر هم زیر ۵۰. قطع برق صنایع در تیر ۱۴۰۵ دو روز در هفته بود و از اوایل مرداد برای ۴۸ شهرک صنعتی به یک روز رسید. شمار شاغلان صنعت در زمستان ۱۴۰۴، ۲۱۸ هزار نفر کمتر از یک سال قبل بود.

یعنی اپراتوری که شیفت‌های صبح، عصر و شب را به نوبت کار می‌کند، ۲۲٫۵ درصد به مزد پایه‌اش اضافه می‌شود، ولی آن ۳۵ درصد شب‌کاری جداگانه به او تعلق نمی‌گیرد. پیش از امضای قرارداد، نوع شیفت و نحوه حساب کردن اضافه‌کار را بپرسید.

کوتاه: نه به خاطر عنوان شغلش. طبق آیین‌نامه ۱۳۸۶ مشاغل سخت و زیان‌آور، سخت بودن یک کار را کمیته استانی برای همان کار در همان کارگاه تعیین می‌کند و این رای به کارخانه دیگر منتقل نمی‌شود. پس اپراتوری که در یک کارخانه رنگ یا ریخته‌گری با سروصدا و آلودگی کار می‌کند ممکن است شامل شود و اپراتور یک خط بسته‌بندی تمیز نه.

اگر کمیته کاری را سخت و زیان‌آور بداند، ساعت کار به ۶ ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته کم می‌شود، اضافه‌کار ممنوع است، و کارگر بعد از ۲۰ سال کار پیوسته یا ۲۵ سال متناوب در آن شغل، بدون شرط سن بازنشسته می‌شود. کارفرما هم برای هر سال از این کار ۴ درصد هزینه بازنشستگی می‌پردازد. اصلاح این آیین‌نامه از ۱۴۰۴ در حال بررسی است، ولی متن تصویب‌شده‌ای تا مهر ۱۴۰۵ پیدا نکردیم.

اپراتور تولید خانم

ماده ۷۵ قانون کار خانم‌ها را فقط از کارهای خطرناک، سخت و زیان‌آور و حمل بار سنگین بیش از حد مجاز منع می‌کند. قانون کار منع شب‌کاری برای خانم‌های بزرگسال ندارد؛ ممنوعیت ماده ۸۳ برای کارگران زیر ۱۸ سال است. در دوران بارداری کار سبک‌تر بدون کم شدن مزد (ماده ۷۷) و برای مادران شیرده، هر سه ساعت نیم ساعت فرصت شیردهی (ماده ۷۸) پیش‌بینی شده است.

با این حال آگهی‌ها هنوز بیشتر مردانه‌اند: از ۵۵۵ آگهی، ۹ آگهی فقط خانم و ۹ آگهی ترجیحا خانم می‌خواستند. طبق گزارش خبرگزاری مهر از داده‌های مرکز آمار، در زمستان ۱۴۰۴ حدود ۷۹۳ هزار زن در صنعت کار می‌کردند.

ایمنی کار با دستگاه

انگشت و دست بیشترین آسیب را در حادثه‌های کار با دستگاه می‌بینند و نبود حفاظ یا خرابی دستگاه از علت‌های اصلی است. پزشکی قانونی در ۱۴۰۱ حدود ۱٬۹۰۰ مرگ ناشی از کار ثبت کرد. اپراتور هیچ‌وقت نباید حفاظ دستگاه را بردارد یا دستگاه روشن را تمیز کند؛ قفل کردن و برچسب زدن دستگاه پیش از تعمیر یکی از قاعده‌های پایه ایمنی است.

استاندارد جداگانه‌ای با نام اپراتور بسته‌بندی، اپراتور تزریق پلاستیک یا اپراتور نساجی در فهرست شهریه تهران پیدا نکردیم. برای کسی که می‌خواهد از اپراتوری بالاتر برود، دوره CNC، کنترل کیفیت یا برق صنعتی راه رسیدن به اپراتور دستگاه‌های گران‌تر یا تکنسین است؛ اپراتورهای دستگاه در آگهی‌ها حدود ۵ تا ۷٫۵ میلیون تومان پیشنهاد بیشتری از اپراتورهای خط داشتند.

گزارش‌های معتبر حقوق، کارگران را یک گروه آورده‌اند. کارگران تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۲۴ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۱۹ تا ۲۸ میلیون؛ این عدد فقط کمی بالاتر از حداقل حقوق قانونی است.

آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ پیشنهاد بالاتری داشتند: ۲۶۸ آگهی از ۵۵۵ آگهی عدد نوشته بودند و میانه بازه آن‌ها ۲۵ تا ۳۵ میلیون تومان بود. اپراتور دستگاه با میانه ۳۰ تا ۴۲٫۵ میلیون بالاتر از اپراتور خط بود. بخشی از این عدد معمولا حق شیفت، اضافه‌کار و پاداش تولید است، نه حقوق پایه.