شغل HSE چیست؟ ایمنی صنعتی، رشته، قانون و حقوق HSE

HSE کوتاه‌شده بهداشت، ایمنی و محیط زیست است. سازمان بین‌المللی کار ایمنی و بهداشت شغلی را علم پیش‌بینی، شناختن، ارزیابی و کنترل خطرهایی تعریف می‌کند که در محیط کار یا از آن پدید می‌آیند و می‌توانند به سلامت و آسایش کارگران آسیب بزنند، با در نظر گرفتن اثرش بر جامعه اطراف و محیط زیست. ایمنی صنعتی بخش ایمنی همین کار است: جلوگیری از سقوط، آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی و حادثه با ماشین‌آلات.

ایمنی یا بهداشت حرفه‌ای؟

قانون کار در ماده ۸۵ این دو را به دو مرجع سپرده است: حفاظت فنی، یعنی ایمنی، به شورای عالی حفاظت فنی در وزارت کار، و پیشگیری از بیماری‌های شغلی و بهداشت کار به وزارت بهداشت. کارشناس ایمنی بیشتر با حادثه سروکار دارد و کارشناس بهداشت حرفه‌ای با عوامل زیان‌آور مثل صدا، گرد و غبار، مواد شیمیایی و روشنایی. در بسیاری از کارخانه‌ها هر دو کار را یک واحد HSE انجام می‌دهد.

کار کارشناس HSE چیست؟

• شناسایی خطر و ارزیابی ریسک هر کار و هر بخش کارخانه
• آموزش ایمنی به کارگران تازه و دوره‌ای
• صدور مجوز کار برای کارهای پرخطر مثل جوشکاری، کار در ارتفاع و فضای بسته
• بررسی حادثه‌ها و شبه‌حادثه‌ها و پیدا کردن علت ریشه‌ای
• اندازه‌گیری عوامل زیان‌آور و پیگیری معاینات شغلی
• اجرای سیستم مدیریت ایمنی مثل ISO 45001، که در ۲۰۱۸ جای OHSAS 18001 را گرفت

روز کارشناس HSE در یک کارخانه معمولا با بازدید شروع می‌شود: سر زدن به سالن‌ها، دیدن اینکه کارگرها تجهیزات حفاظت فردی دارند، مسیرهای فرار باز است و کپسول‌های آتش‌نشانی سر جایشان‌اند. بعد نوبت مجوزهای کار است؛ اگر قرار است کسی در ارتفاع جوش بدهد یا وارد مخزن شود، کارشناس شرایط را بررسی و مجوز را امضا می‌کند. بخشی از روز صرف آموزش کارگران تازه و جلسه ایمنی کوتاه با سرشیفت‌ها می‌شود.

وقتی حادثه یا شبه‌حادثه‌ای پیش می‌آید، کار اصلی پیدا کردن علت ریشه‌ای است، نه مقصر. کارشناس خوب گزارش می‌نویسد که چه شد، چرا شد و چه تغییری لازم است تا تکرار نشود، و پیگیری می‌کند آن تغییر واقعا انجام شود. در پایان ماه هم آمار حادثه‌ها، نتیجه اندازه‌گیری عوامل زیان‌آور و برنامه آموزش به مدیریت گزارش می‌شود.

از کجا شروع کنم؟

بیشتر کارشناس‌ها کارشان را با افسر ایمنی در پروژه یا کارشناس HSE در یک کارخانه کوچک شروع می‌کنند. شناختن یک صنعت، مثلا ساختمان، غذا یا پتروشیمی، و یاد گرفتن ارزیابی ریسک و نوشتن دستورالعمل، کار را سریع‌تر جلو می‌برد. مهارت ارتباطی هم کم‌اهمیت‌تر از دانش فنی نیست، چون بخش بزرگی از کار قانع کردن آدم‌هاست که کار را ایمن انجام دهند.

طبق آیین‌نامه کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار، کارگاهی که ۲۵ کارگر دارد باید کمیته‌ای به همین نام تشکیل دهد که مسئول حفاظت فنی و مسئول بهداشت حرفه‌ای هم عضو آن‌اند. این یکی از دلیل‌هایی است که کارخانه‌های متوسط و بزرگ کارشناس HSE استخدام می‌کنند.

آیین‌نامه تازه ۱۴۰۵

هیئت وزیران در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ آیین‌نامه تازه‌ای درباره مسئول ایمنی تصویب کرد. طبق آن، کارگاه باید یک مسئول ایمنی و حفاظت فنی واجد شرایط را به اداره کار معرفی کند و هیچ وقت بدون او نماند، و هزینه آموزش او با کارفرماست. کسانی که پیش از این در این سمت بوده‌اند از شرط مدرک معاف‌اند. اندازه کارگاه‌ها و رشته‌های پذیرفته‌شده در پیوست‌های این آیین‌نامه آمده که منتشر نشده‌اند؛ پس عددی برایش نمی‌نویسیم.

قاعده قبلی، که این آیین‌نامه جایش را گرفته، تایید مسئول ایمنی را با بازرسی کار استان می‌دانست، با اعتبار دو ساله و گذراندن دوره عمومی ایمنی و دوره ارزیابی ریسک. ۶۲ آگهی از آگهی‌هایی که خواندیم هم گواهی صلاحیت یا کارت ایمنی وزارت کار را خواسته بودند.

همه ۳۶۰ آگهی دسته بهداشت، ایمنی و محیط زیست یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ خوانده شد: ۲۴۴ آگهی کارشناس، سرپرست و مدیر HSE، ۶۵ آگهی کارشناس بهداشت حرفه‌ای، ۲۲ آگهی افسر ایمنی، ۷ آگهی آتش‌نشان و ۵ آگهی محیط زیست. HSE از معدود رشته‌هایی است که بیرون از تهران هم زیاد آگهی دارد: ۱۲۵ آگهی در تهران، ۴۵ در البرز، ۲۵ در مرکزی و بعد اصفهان، قزوین، یزد و هرمزگان؛ یعنی جایی که کارخانه‌ها هستند.

کارفرماها ۹۲ کارخانه تولیدی، ۴۳ شرکت کالای مصرفی، ۳۲ شرکت نفت و گاز، ۳۲ شرکت خدمات مهندسی، ۲۸ پیمانکار، ۱۸ شرکت خودرویی و ۱۵ شرکت دارویی بودند. از ۳۴۴ آگهی که رشته نوشته بودند، ۳۲۹ آگهی رشته‌های ایمنی و محیط زیست، از جمله بهداشت حرفه‌ای، و ۱۶ آگهی مهندسی صنایع خواسته بودند. ۱۵۶ آگهی فقط آقا و ۱۴۲ آگهی فرقی بین خانم و آقا نگذاشته بودند.

آگهی‌ها چه مهارتی می‌خواهند؟

ارزیابی ریسک در ۲۱۶ آگهی، آموزش ایمنی در ۱۹۵، بررسی و گزارش حادثه در ۱۵۶، کار در کارگاه و پروژه در ۱۳۱، اندازه‌گیری عوامل زیان‌آور در ۱۲۹، استانداردهای ISO و سیستم مدیریت یکپارچه در ۶۲، گواهی صلاحیت وزارت کار در ۶۲ و مجوز کار در ۴۴ آگهی آمده بود. ۱۴۹ آگهی سابقه خواسته بودند و تنها ۱ آگهی مدرک NEBOSH.

در کنکور کارشناسی رشته‌ای با نام مهندسی HSE نیست. راه‌های اصلی در کنکور ۱۴۰۵:

• مهندسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار، در دانشگاه‌های علوم پزشکی: حدود ۱٬۲۶۴ ظرفیت با آزمون برای گروه تجربی و حدود ۳۱۵ ظرفیت برای گروه ریاضی روی همان کدها
• مهندسی ایمنی و بازرسی فنی در صنایع نفت و گاز، گروه ریاضی: ۳۵۰ ظرفیت
• رشته‌های مهندسی مثل صنایع، شیمی و مکانیک، همراه با دوره‌های ایمنی

در کارشناسی ارشد، مهندسی ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE) مجموعه امتحانی خودش را دارد. بهداشت حرفه‌ای از راه دانشگاه‌های علوم پزشکی ادامه پیدا می‌کند. در آگهی‌ها هم همین دیده می‌شود: ۳۲۹ آگهی از ۳۴۴ آگهی که رشته نوشته بودند، رشته‌های ایمنی و محیط زیست خواسته بودند.

دوره‌ها و مدرک‌ها

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران دوره افسر HSE با ۲۷۰ ساعت و سقف شهریه حضوری حدود ۳۲ میلیون تومان، مشاور ایمنی محیط کار با ۳۰۰ ساعت حدود ۳۵٫۵ میلیون تومان، استقرار سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی با ۸۴ ساعت حدود ۲۰ میلیون تومان و HSE کارگاه ساختمانی با ۵۰ ساعت حدود ۹٫۳ میلیون تومان آمده است. مدرک بین‌المللی NEBOSH IGC هم دو بخش ۵۰ و ۶۲ ساعته دارد و شرط ورود ندارد، ولی تنها یک آگهی آن را خواسته بود.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان HSE در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۲ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۶ تا ۳۹ میلیون می‌گرفتند. کارشناسان ارشد میانه ۴۲ میلیون دریافت می‌کردند. کارشناسان این گروه برای ۱۴۰۵، ۴۶ میلیون تومان درخواست کرده‌اند.

کارفرماها چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۷۲ آگهی از ۳۶۰ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۴۰ تا ۵۵ میلیون تومان بود؛ برای کارشناس‌ها ۴۰ تا ۵۰ و برای مدیران HSE ۷۵ تا ۱۰۰ میلیون. کار در پروژه‌های نفت و گاز و کارگاه‌های دور معمولا بالاتر از میانه است.