مهندس ایمنی: مسئول ایمنی کارگاه و پروژه، قانون ۱۴۰۵ و حقوق

تصویر زیر سه پله کار را نشان می‌دهد: افسر یا کارشناس ایمنی پروژه، مسئول ایمنی کارگاه یا پروژه، و مدیر HSE یا مهندس ایمنی فرایند. آگهی‌ها بیشتر میانه ۳ سال سابقه خواسته‌اند. دوره‌های هر سطح روی نقشه زیر آمده است؛ روی هر دوره بزنید تا صفحه آن و آموزشگاه‌هایی را که برگزارش می‌کنند ببینید.

مهندس ایمنی کسی است که با دانش مهندسی، خطر یک کار یا یک فرایند را پیش از شروع می‌سنجد و راه مهارش را طراحی می‌کند: از نرده لبه سقف و پایه داربست تا شیر اطمینان یک مخزن و ترتیب قطع و قفل‌کردن برق پیش از تعمیر. فرق او با کسی که فقط بازدید می‌کند در همین طراحی است. مهندس ایمنی باید بتواند توضیح دهد چرا یک روش کار خطرناک است و چه روشی جایش بنشیند.

این عنوان در جست‌وجوها بیشتر از آگهی‌ها دیده می‌شود. از ۲۷۸ آگهی ایمنی و HSE که در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ خواندیم، فقط یک عنوان واژه «مهندس» داشت. کارفرماها همین کار را با نام‌های دیگری می‌خواهند: «کارشناس» در ۱۸۹ عنوان، «افسر» در ۲۷، «سرپرست» در ۲۴، «مدیر» در ۱۲ و «رئیس» در ۷ عنوان آمده است. در قانون هم نام رسمی این سمت «مسئول ایمنی و حفاظت فنی» است. پس کسی که دنبال کار مهندس ایمنی است، باید آگهی‌های کارشناس و افسر و مسئول ایمنی را هم بخواند.

مهندس ایمنی به انگلیسی

در رزومه و آگهی‌های انگلیسی سه عنوان رایج است: Safety Engineer برای کار عمومی ایمنی، HSE Engineer برای کسی که ایمنی، بهداشت و محیط زیست را با هم پیش می‌برد و Process Safety Engineer برای ایمنی فرایند در پالایشگاه و پتروشیمی، جایی که مطالعه HAZOP و تحلیل پیامد نشت و انفجار بخش اصلی کار است.

سه محیط کار، سه نوع خطر

• کارخانه: ماشین‌آلات، لیفتراک، مواد شیمیایی و حریق. کار تکراری است و برنامه سالانه دارد.
• کارگاه ساختمانی و عمرانی: سقوط از ارتفاع، ریزش گود، جرثقیل و داربست. کارگاه هر هفته شکل تازه‌ای پیدا می‌کند و خطرها با پیشرفت کار جابه‌جا می‌شوند.
• نفت، گاز و پتروشیمی: مواد قابل اشتعال، فضای بسته و کار گرم. مجوز کار و ایمنی فرایند وزن بیشتری دارد.

این صفحه درباره خود مهندس ایمنی است. تصویر کلی رشته‌ها و همه شغل‌های این حوزه در صفحه شغل HSE آمده است.

مسئول ایمنی سال‌ها بر پایه آیین‌نامه‌ای کار می‌کرد که وزیر کار در اردیبهشت ۱۳۹۴ ابلاغ کرده بود. هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در دی ۱۳۹۸ با رأی شماره ۲۸۹۹ آن آیین‌نامه را باطل کرد. آیین‌نامه تازه جای همان متن باطل‌شده را گرفته است.

هیئت وزیران در جلسه ۱۸ شهریور ۱۴۰۵ آیین‌نامه به‌کارگیری مسئول ایمنی و حفاظت فنی در کارگاه‌ها را تصویب کرد و تصویب‌نامه شماره ۷۳۴۵۶ در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ شد. پشتوانه این متن ماده ۱۰۶ قانون کار است و پیشنهادش را وزارت کار و وزارت بهداشت با هم داده‌اند.

شش ماده، از نگاه کسی که این سمت را می‌گیرد

• معرفی رسمی: کارفرما فرد واجد شرایط را به اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی معرفی می‌کند و گزارش عملکرد او را در سامانه وزارت کار می‌فرستد. در شرایط اضطراری هم گزارش کتبی لازم است.
• جای سازمانی: مسئول ایمنی مستقیم زیر نظر کارفرما یا نماینده او کار می‌کند، نه زیر دست مدیر تولید یا اجرا.
• معافیت از کلاس: قبولی در آزمون دوره عمومی ایمنی از مرجع ذی‌صلاح جای گذراندن خود دوره را می‌گیرد.
• سابقه‌دارها: کسانی که پیش از این آیین‌نامه با همین عنوان یا وظیفه مشابه کار می‌کرده‌اند، با مدرک سابقه از شرط رشته تحصیلی معاف‌اند و کارگاه‌ها یک سال فرصت دارند شرایط را تطبیق دهند.
• جایگزینی فوری: اگر همکاری با مسئول ایمنی تمام شود، کارفرما باید به بازرسی کار خبر دهد و فوری فرد دیگری بگذارد.
• مسئولیت کارفرما: استخدام مسئول ایمنی مسئولیت قانونی کارفرما را برنمی‌دارد.

آنچه هنوز معلوم نیست

شرح وظایف و شرط‌های علمی و اجرایی، از جمله رشته‌های پذیرفته‌شده و اندازه کارگاه‌ها، در دو پیوست آمده که تا پایان مهر ۱۴۰۵ متن رسمی‌شان را پیدا نکردیم. اگر کسی عدد قطعی برای «چند کارگر، چند مسئول ایمنی» می‌دهد، منبعش را بپرسید. ماده ۶ هم کارگاه‌های تابع نظام مهندسی ساختمان و معدن و نیروهای مسلح را به قانون‌های خودشان سپرده است.

مسئولیت کیفری حادثه با کیست؟

ماده ۹۵ قانون کار اجرای مقررات حفاظت فنی و بهداشت کار را بر عهده کارفرما یا مسئولان واحد گذاشته و اگر حادثه از رعایت‌نکردن همین مقررات پیش بیاید، آن شخص را از نظر کیفری و حقوقی مسئول می‌داند. تبصره ۲ همین ماده می‌گوید اگر وسایل و آموزش لازم داده شده باشد و کارگر با وجود تذکر از آن‌ها استفاده نکند، کارفرما مسئول نیست. به همین دلیل مهندس ایمنی آموزش‌ها، تذکرها و دستورهای توقف کار را کتبی ثبت می‌کند. این توضیح یک قاعده کلی است و جای مشاوره حقوقی را نمی‌گیرد.

رشته و مدرک: ۲۶۷ آگهی رشته تعیین کرده‌اند. رشته‌های ایمنی و محیط زیست ۲۶۴ بار آمده، مهندسی صنایع ۱۷ بار، بهداشت و پیراپزشکی ۷ بار، مهندسی شیمی ۵ بار و مهندسی عمران ۵ بار. مقطع کارشناسی ۲۷۳ بار خواسته شده و کاردانی فقط ۱۸ بار.

شرط‌های فردی: ۱۶۹ آگهی پایان خدمت سربازی خواسته‌اند. ۱۳۷ آگهی «فقط آقا» و ۳۵ آگهی «ترجیحاً آقا» نوشته‌اند، ۱۰۱ آگهی جنسیت را شرط نکرده‌اند و ۵ آگهی خانم را ترجیح داده یا فقط خانم خواسته‌اند. ۲۱۰ آگهی سقف سنی گذاشته‌اند که رایج‌ترینش ۴۰ سال در ۶۶ آگهی و ۳۵ سال در ۵۰ آگهی است.

کار و محل کار: ۲۳۶ آگهی تمام‌وقت، ۲۴ آگهی پاره‌وقت و ۹ آگهی قراردادی یا پروژه‌ای است. تهران با ۹۷ آگهی، البرز با ۳۰ و مرکزی و اصفهان هر کدام با ۱۷ آگهی بیشترین سهم را دارند. ریسک و ارزیابی ریسک در شرح ۱۸۸ آگهی آمده، آتش و حریق در ۹۲، ISO 45001 یا سیستم یکپارچه در ۵۰، مجوز کار در ۳۶ و کار در ارتفاع یا داربست در ۳۵ آگهی. ۷۷ آگهی زبان انگلیسی خواسته‌اند.

مزایا: بیمه درمان تکمیلی در ۱۶۳ آگهی، ناهار در ۱۴۴ و سرویس رفت‌وآمد در ۹۲ آگهی آمده است.

آگهی‌های پروژه ساختمانی و عمرانی

در ۴۷ آگهی که کار در پروژه ساختمانی، عمرانی یا صنعت ساختمان بود، ۲۴ آگهی در تهران و ۸ آگهی در البرز بود. کار در ارتفاع یا داربست در ۱۷ آگهی، مجوز کار در ۱۰، گودبرداری در ۴ و نام مبحث ۱۲ در ۴ آگهی آمده است. ۱۰ آگهی بازه حقوق نوشته‌اند و میانه آن‌ها ۴۳ تا ۵۵ میلیون تومان بود.

در یک سایت آگهی عمومی هم جست‌وجوی «مسئول ایمنی» و «مهندس ایمنی» در تهران تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ فقط ۷ آگهی واقعی استخدام ایمنی آورد که ۴ تای آن‌ها برای پروژه ساختمانی بود و ۲ آگهی خانم خواسته بودند. فقط یکی عدد داده بود: ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان برای مهندس HSE با ۳ تا ۵ سال سابقه در یک پروژه ساختمانی غرب تهران. کارفرمای ایمنی بیشتر در سایت‌های کاریابی تخصصی آگهی می‌دهد.

تازه‌کارها چه شانسی دارند؟

فقط یک آگهی صریح نوشته بود سابقه کار لازم نیست و چند آگهی دیگر فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط را در اولویت گذاشته بودند. ۲۷ آگهی افسر ایمنی بود که معمولا اولین پله کار در پروژه است؛ ۶ آگهی افسر بازه حقوق داشتند و میانه‌شان ۳۲٫۵ تا ۴۰ میلیون تومان بود.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، فاصله دریافتی و درخواستی در همه ردیف‌ها بزرگ است. کارشناس ارشد HSE در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه ۴۲ میلیون تومان گرفته، ولی برای ۱۴۰۵ میانه ۵۹ میلیون خواسته است. در شهرهای کوچک میانه دریافتی ۴۷ میلیون تومان است و از تهران هم بالاتر ایستاده است.

پیشنهاد آگهی‌های مهر ۱۴۰۵

از ۲۷۸ آگهی، ۶۸ آگهی بازه حقوق نوشته‌اند. میانه بازه آگهی‌های کارشناس ۴۰ تا ۵۵ میلیون تومان در ۵۳ آگهی و آگهی‌های مدیر و رئیس ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان در ۵ آگهی است. آگهی‌های تهران (۲۵ آگهی) و بیرون از تهران (۴۳ آگهی) هر دو میانه ۴۰ تا ۵۵ داشتند. عدد آگهی پیشنهاد اولیه است و معمولا نمی‌گوید خالص است یا ناخالص.

چه چیزی حقوق مهندس ایمنی را بالا می‌برد؟

• سطح مسئولیت: از افسر ایمنی با میانه بازه ۳۲٫۵ تا ۴۰ میلیون تومان در آگهی‌ها تا مدیر HSE، عدد چند برابر می‌شود.
• صنعت: در آگهی‌های نفت، گاز و پتروشیمی بازه‌های بالاتری دیده می‌شود (بخش بعد).
• پرونده بدون حادثه: سابقه اداره یک پروژه بزرگ با گزارش‌های منظم، بیشتر از تعداد گواهی‌ها دیده می‌شود.
• مهارت‌های کمیاب: ایمنی فرایند، مطالعه HAZOP، ممیزی ISO 45001 و زبان انگلیسی برای پروژه‌هایی با طرف خارجی.

در جست‌وجوها «شرکت نفت» معمولا به همه کارفرماهای صنعت نفت، گاز و پتروشیمی گفته می‌شود. در این صنعت حقوق بیشتر به نوع قرارداد بستگی دارد تا به عنوان شغل: کارکنان رسمی شرکت‌های دولتی نفت، کارکنان قراردادی و نیروهای شرکت‌های پیمانکار سه گروه جدا با حقوق و مزایای متفاوت‌اند.

برای حقوق ایمنی در شرکت‌های نفتی گزارش منتشرشده‌ای پیدا نکردیم که سطح، نوع قرارداد و تاریخ را روشن بگوید. عددهایی که در وبلاگ‌ها و نظرها دست‌به‌دست می‌شود نمونه و تاریخ روشنی ندارد؛ برای همین عددی از آن‌ها نمی‌آوریم و به آگهی‌های خود این صنعت تکیه می‌کنیم.

آگهی‌های نفت، گاز و پتروشیمی در مهر ۱۴۰۵

۲۶ آگهی ایمنی صنعت خود را نفت، گاز و پتروشیمی ثبت کرده بودند: ۹ آگهی در تهران و ۳ آگهی در هر یک از استان‌های بوشهر، خوزستان و هرمزگان. واژه پیمانکار در ۱۰ آگهی و ریسک در ۱۷ آگهی آمده است. فقط ۵ آگهی بازه حقوق داشتند و هر کدام سطح دیگری بود:

• افسر ایمنی و بهداشت در خوزستان: ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان
• کارشناس ارشد ایمنی در تهران: ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان
• سرپرست HSE در سیستان و بلوچستان: ۷۰ تا ۹۰ میلیون تومان
• رئیس HSE در بوشهر: ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان
• مدیر HSE در تهران: ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان

این پنج عدد نمونه کوچکی است و میانگین بازار را نشان نمی‌دهد، ولی نشان می‌دهد در این صنعت هم پله اول، یعنی افسر ایمنی، از بقیه صنایع خیلی جلوتر نیست و فاصله با سطح مدیریت زیاد است.

راه ورود به ایمنی صنعت نفت

رشته کارشناسی «مهندسی ایمنی و بازرسی فنی در صنایع نفت و گاز» مستقیم برای همین صنعت است. کسانی که از رشته‌های دیگر می‌آیند، معمولا با دوره‌های ایمنی فرایند و بازرسی بر مبنای ریسک وارد می‌شوند؛ استاندارد «بازرسی بر مبنای ریسک (RBI)» فنی و حرفه‌ای ۱۰۰ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن در تهران در ۱۴۰۵ حدود ۱۲٫۵ میلیون تومان بود. مطالعه HAZOP هم در آگهی‌ها کم دیده می‌شود ولی در پالایشگاه و پتروشیمی کار اصلی مهندس ایمنی فرایند است.