برنامه ریزی تولید: چیست، کارشناسش چه می‌کند و چقدر درآمد دارد

برنامه ریزی تولید تصمیم‌هایی است که کارخانه برای ماه‌ها و هفته‌های آینده می‌گیرد: چه بسازد، چقدر، با کدام دستگاه و چه زمانی. کنترل تولید یعنی مقایسه آنچه واقعا ساخته شده با برنامه و اصلاح برنامه وقتی مواد نرسیده، دستگاهی خوابیده یا سفارشی عوض شده است.

سطح‌های برنامه ریزی تولید

1. برنامه کلی (تجمیعی): تولید کل برای یک سال یا بیشتر، بر پایه پیش‌بینی تقاضا.
2. برنامه اصلی تولید (MPS): هر محصول، چه تعداد، در کدام هفته.
3. برنامه ریزی نیازمندی مواد (MRP): از روی فهرست مواد هر محصول، چه مواد و قطعه‌ای، چه زمانی باید برسد.
4. برنامه ظرفیت: آیا دستگاه و نیرو برای این برنامه کافی است.
5. زمان‌بندی کارگاه: ترتیب سفارش‌ها روی هر دستگاه، روز به روز.

یکی از شاخص‌هایی که برنامه‌ریز با آن کار می‌کند OEE است: حاصل‌ضرب نرخ در دسترس بودن دستگاه، نرخ سرعت و نرخ کیفیت. OEE پایین یعنی برنامه روی کاغذ با ظرفیت واقعی نمی‌خواند.

برنامه کلی، MPS و MRP چه فرقی با هم دارند؟

برنامه کلی، که در کتاب‌های فارسی برنامه ریزی تولید ادغامی هم نامیده می‌شود، با خانواده محصول کار می‌کند نه با تک‌تک کالاها. افق آن معمولا یک سال یا بیشتر است و هزینه انبار کردن کالا، اضافه‌کاری و کم و زیاد کردن نیرو را کنار پیش‌بینی تقاضا می‌گذارد. شرکتی که چند کارخانه دارد، در همین سطح تقسیم تولید بین کارخانه‌ها و حمل بینشان را هم برنامه‌ریزی می‌کند.

برنامه اصلی تولید یک قدم پایین‌تر است: زمان و مقدار ساخت هر محصول نهایی. MRP بعد از آن از روی فهرست مواد (BOM) حساب می‌کند هر قطعه چه زمانی باید سفارش داده شود؛ زمان تحویل هر قطعه را از تاریخ نیاز کم می‌کند و اندازه سفارش و موجودی اطمینان را هم در نظر می‌گیرد. ضعف MRP معمولی این است که ظرفیت دستگاه‌ها را محدود فرض نمی‌کند؛ نرم‌افزارهای برنامه ریزی پیشرفته (APS) برای پر کردن همین جای خالی ساخته شده‌اند.

کنترل ظرفیت و زمان‌بندی

برنامه ظرفیت دو مرحله دارد: برنامه ظرفیت سرانگشتی، که ظرفیت لازم را با ظرفیت موجود مقایسه می‌کند و راه‌های افزایش ظرفیت را می‌سنجد، و برنامه نیازمندی ظرفیت (CRP) که دقیق‌تر و ایستگاه به ایستگاه است. زمان‌بندی کارگاه بعد از این‌ها می‌آید: بارگذاری محدود روی دستگاه‌ها و قاعده‌های اولویت که می‌گویند کدام سفارش اول روی دستگاه برود.

کنار MRP که تولید را بر پایه برنامه به جلو هل می‌دهد، روش‌های کششی مثل تولید به‌موقع (JIT) و کانبان هم هست که تولید را با مصرف واقعی خط جلو می‌برند. در درس‌های دانشگاهی برنامه ریزی تولید، هر دو روش کنار هم درس داده می‌شوند.

OEE را چطور حساب می‌کنند؟

OEE از سه نرخ ساخته می‌شود: در دسترس بودن (زمان توقف از خرابی و تنظیم دستگاه)، سرعت (کار با سرعتی کمتر از سرعت طراحی و توقف‌های چندثانیه‌ای) و کیفیت (ضایعات و دوباره‌کاری). مثلا ۰٫۹۰ ضرب در ۰٫۹۵ ضرب در ۰٫۹۹ می‌شود OEE حدود ۸۴٫۶ درصد. شش اتلاف بزرگی که این شاخص دنبال می‌کند خرابی، تنظیم، توقف‌های کوتاه، کاهش سرعت، ضایعات و دوباره‌کاری است.

کارفرماها بیشتر کارخانه‌ها بودند: صنعتی ۱۳۷ آگهی، کالای مصرفی ۲۳، خودرو ۲۱ و دارو ۱۵ آگهی. بعد از تهران، البرز، خراسان رضوی، اصفهان و مرکزی بیشترین آگهی را داشتند.

• جنسیت: ۱۳۸ آگهی شرطی نگذاشته بودند، ۸۲ آگهی فقط یا ترجیحا آقا و ۱۳ آگهی فقط یا ترجیحا خانم می‌خواستند.
• ۱۸۴ آگهی سقف سن داشتند، با میانه ۴۰ سال؛ ۱۳۹ آگهی پایان خدمت سربازی خواسته بودند.
• سابقه: ۳۰ آگهی ۳ سال، ۲۴ آگهی ۲ سال و ۱۱ آگهی یک سال خواسته بودند؛ یعنی راه ورود برای تازه‌کار باز است.

رشته دانشگاهی با اسم برنامه ریزی تولید پیدا نشد. این کار مجموعه‌ای از درس‌های کارشناسی مهندسی صنایع است که در کنکور ۱۴۰۵ اسمش «مهندسی صنایع و سیستم‌ها» شد. در برنامه دانشگاه صنعتی اصفهان مثلا «برنامه‌ریزی کنترل تولید و موجودی‌ها ۱» در ترم پنجم و «برنامه‌ریزی تولید» در ترم ششم است، هر کدام ۳ واحد. درس اول بیشتر مدل‌های کنترل موجودی است و درس دوم برنامه اصلی تولید، MRP و زمان‌بندی.

در آگهی‌ها هم ۱۸۳ آگهی از ۲۳۳ آگهی مهندسی صنایع را نام برده بودند؛ مدیریت ۵۵ آگهی و مکانیک ۲۱ آگهی. کسی که از رشته دیگری می‌آید معمولا از انبار، کنترل مواد یا سرپرستی خط به این کار می‌رسد.

پیش‌نیاز و جایگاه این درس‌ها

پیش‌نیاز درس اول، «احتمالات و کاربرد» و «تحقیق در عملیات ۱» است. اسم درس اول گمراه‌کننده است: بیشتر آن مدل‌های قطعی کنترل موجودی است، مثل مقدار سفارش اقتصادی، تولید اقتصادی و مدل‌های تخفیف. در دانشگاه صنعتی بیرجند هم همین درس ۳ واحد است. «برنامه‌ریزی کنترل تولید و موجودی‌ها ۲» که فضای احتمالی را در بر می‌گیرد، معمولا درس اختیاری است و هر دو از درس‌های تخصصی آزمون ارشد و دکتری مهندسی صنایع‌اند.

درس‌های دیگر کارشناسی صنایع که در کار برنامه ریزی تولید به کار می‌آیند: کنترل پروژه، کنترل کیفیت، طرح‌ریزی واحدهای صنعتی، ارزیابی کار و زمان و تحقیق در عملیات. رشته کاردانی یا علمی-کاربردی با اسم برنامه ریزی تولید هم پیدا نشد؛ نزدیک‌ترین‌ها کاردانی و کارشناسی حرفه‌ای لجستیک و زنجیره تامین و کاردانی کنترل کیفیت‌اند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برنامه‌ریزان تولید را در گروه مهندسی صنایع و مدیریت تولید گزارش می‌کنند. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در سطح کارشناس در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند؛ کارشناس ارشد ۴۵ و مدیر ۶۶ میلیون. این عددها از پاسخ ۱٬۹۱۴ نفر در این گروه است.

در جدول زیر یک نکته به چشم می‌آید: میانه سطح کارشناس در شهرهای کوچک (۲۷ میلیون) کمی بالاتر از شهرهای بزرگ (۲۵ میلیون) است. یعنی برای این شغل، کار در شهر کوچک لزوما حقوق کمتری ندارد. در سطح کارشناس ارشد و مدیر، تهران باز جلوتر است.

حقوق برنامه ریزی تولید در آگهی‌ها

۶۷ آگهی کارشناس عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۵ و ۴۶ میلیون تومان بود؛ سرپرست ۴۵ تا ۶۰ (۹ آگهی) و مدیر ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون (۱۱ آگهی). عددهای آگهی حقوق پیشنهادی است، نه دریافتی؛ سابقه، صنعت و اندازه کارخانه بیشترین اثر را روی آن دارد.

معروف‌ترین مدرک این حوزه CPIM انجمن ASCM است: ۹ بخش از برنامه فروش و عملیات تا موجودی و زمان‌بندی، و آزمونی با ۱۵۰ سوال در سه ساعت و نیم. طبق بروشور ۲۰۲۶، آزمون ۱٬۷۵۵ دلار و بسته آموزش و آزمون ۳٬۱۷۵ دلار است؛ برای اعضا ۱٬۲۶۵ و ۲٬۲۷۵ دلار.

۹ بخش آن این‌هاست: زنجیره تامین و استراتژی، برنامه ریزی فروش و عملیات، تقاضا، تامین داخلی، تامین خارجی و کارهای پشتیبان، موجودی، زمان‌بندی تفصیلی، توزیع، و کیفیت و بهبود مستمر. همین فهرست نقشه خوبی برای یادگیری این کار است، حتی برای کسی که قصد آزمون ندارد.

این آزمون فقط از راه Pearson VUE برگزار می‌شود و Pearson VUE طبق قاعده تحریم‌های آمریکا داوطلب ساکن ایران یا دارای کارت شناسایی ایرانی را نمی‌پذیرد. برای کسی که در ایران زندگی می‌کند، این مدرک عملا در دسترس نیست؛ در آگهی‌های ایران هم نامی از آن نبود.