شغل CNC: اپراتور، برنامه‌نویس و تراشکاری، درآمد و راه ورود

CNC مخفف «کنترل عددی کامپیوتری» است: دستگاه تراش یا فرزی که به جای دست کارگر، با برنامه‌ای از کدهای حرکتی کار می‌کند. کار اصلی کسی که با CNC کار می‌کند بستن قطعه و ابزار، وارد کردن یا نوشتن برنامه، تنظیم صفر دستگاه و اندازه‌گیری قطعه ساخته‌شده با کولیس و میکرومتر است. بیشتر این کار برای قطعه‌سازی صنعتی، خودرو، نفت و قالب‌سازی است.

CNC کار کیست و چه فرقی با تراشکار و فرزکار دارد؟

تراشکار و فرزکار با دستگاه دستی کار می‌کنند و مهارت دستشان تعیین‌کننده است؛ CNC کار همان دانش ماشین‌کاری را دارد و دستگاه را با برنامه می‌گرداند. بیشتر CNC کارها از تراشکاری یا فرزکاری شروع کرده‌اند. CNC چوب و MDF هم هست که در کارگاه‌های مبل و دکوراسیون کار می‌کند و دنیای جداگانه‌ای از قطعه‌سازی فلزی است.

دستگاه CNC چطور کار می‌کند؟

برنامه CNC فهرستی از دستورهای کوتاه است که به دستگاه می‌گوید ابزار با چه سرعتی، در کدام جهت و تا کجا حرکت کند. در تراش CNC قطعه می‌چرخد و ابزار روی دو محور جلو و عقب می‌رود، پس بیشتر قطعه‌های گرد مثل شفت و بوش ساخته می‌شود. در فرز CNC ابزار می‌چرخد و دست‌کم روی سه محور حرکت می‌کند و قطعه‌های تخت، جیب‌دار و قالب از آن بیرون می‌آید. هر دستگاه یک کنترلر دارد که برنامه را اجرا می‌کند؛ در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ کنترلرهای Fanuc، Siemens و Heidenhain اسم برده شده بودند.

یک برنامه کوتاه را می‌شود پای دستگاه نوشت، ولی قطعه‌های پیچیده را با نرم‌افزار CAM روی کامپیوتر طراحی می‌کنند و برنامه آماده به دستگاه می‌رود. به همین دلیل کار CNC دو طرف دارد: پای دستگاه، جایی که دقت دست و چشم مهم است، و پشت کامپیوتر، جایی که نقشه به مسیر ابزار تبدیل می‌شود.

در یک سایت بزرگ کاریابی ۳۵۸ آگهی فعال ۱۵ مهر ۱۴۰۵ که با CNC و تراشکاری جور درمی‌آمد خوانده شد؛ ۲۴۴ آگهی برای خود ماشین‌کاری بود: اپراتور CNC ۱۱۴، تراشکار و فرزکار دستی ۱۰۵، اپراتور و برنامه‌نویس یا برنامه‌نویس CNC ۱۴ و CNC چوب، MDF و سنگ ۱۱ آگهی.

• جا: ۱۲۲ آگهی در استان تهران، بیشتر در شهرک‌های صنعتی مثل شهر قدس، شهریار و صفادشت، و بعد البرز ۳۰ (با شهرک صنعتی اشتهارد)، اصفهان ۱۶، مازندران ۱۲ و قزوین ۱۱.
• مهارت: نقشه‌خوانی در ۸۰ آگهی، ابزار اندازه‌گیری مثل کولیس و میکرومتر در ۷۳، نرم‌افزار CAM در ۴۵ و کنترلرهای Fanuc، Siemens یا Heidenhain در ۲۸ آگهی.
• مدرک: از ۸۴ آگهی که مدرک نوشته بودند، ۶۱ آگهی کاردانی و ۲۲ آگهی کارشناسی خواسته بودند؛ بیشتر مکانیک یا مدرک فنی.
• ۱۲۰ آگهی کارت پایان خدمت می‌خواستند، ۱۳۶ آگهی سقف سنی داشتند که رایج‌ترینش ۴۰ سال بود و ۶۸ آگهی سابقه را با عدد نوشته بودند با میانه ۲٫۵ سال.
• سرویس رفت‌وآمد در ۱۹ آگهی، غذا در ۱۹ و اضافه‌کاری در ۲۰ آگهی آمده بود.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای CNC ندارند؛ نزدیک‌ترین گروه «تعمیرکار و کارگر ماهر» است. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۴ میلیون درخواست کرده بود و نیمی بین ۳۵ تا ۵۸ میلیون خواسته بودند. بیرون از تهران دریافتی کمی کمتر بود: میانه شهرهای بزرگ ۲۶ میلیون (نیمی ۲۰ تا ۳۶) و شهرهای کوچک ۲۹ میلیون (نیمی ۲۲ تا ۳۸) بود.

حقوق CNC کار در آگهی‌ها

از ۲۴۴ آگهی مهر ۱۴۰۵، ۱۲۹ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۰ و ۴۵ میلیون تومان بود. برنامه‌نویس CNC بیشترین پیشنهاد را گرفته بود. کار شیفتی و اضافه‌کاری هم درآمد را بالا می‌برد.

این سه عدد را با هم قاطی نکن: دریافتی چیزی است که کارگرها واقعا در پایان ۱۴۰۴ گرفته‌اند، درخواستی چیزی است که برای امسال خواسته‌اند و پیشنهاد آگهی چیزی است که کارفرما برای جذب نیرو نوشته است. فاصله دریافتی و پیشنهاد آگهی‌ها نشان می‌دهد کارفرما برای نیروی آماده بیشتر می‌دهد، نه اینکه هر کسی از روز اول این عدد را می‌گیرد. سابقه، کار با دستگاه چندمحوره و برنامه‌نویسی بیشترین اثر را روی حقوق دارند.

سقف شهریه حضوری دوره‌های ماشین‌کاری در آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵:

• «تراشکار»: ۶۴۸ ساعت، ۳۶٫۷ میلیون تومان؛ «فرزکار درجه ۲»: ۶۸۸ ساعت، ۳۹ میلیون تومان.
• «تراشکار CNC»: ۳۰۰ ساعت، ۲۳٫۴ میلیون تومان؛ «فرز کار CNC درجه ۲»: ۲۸۰ ساعت، ۲۹٫۶ میلیون تومان.
• «برنامه‌نویسی CNC»: ۱۲۰ ساعت، ۲۲٫۲ میلیون تومان.
• نرم‌افزار PowerMill: ۹۰ ساعت، ۱۶٫۷ میلیون تومان؛ Mastercam: ۴۸ ساعت، ۸٫۹ میلیون تومان.

شهریه دوره مجازی همین استانداردها حدود ۸۰ درصد شهریه حضوری است. استانداردی به اسم «اپراتور CNC» نیست؛ دوره‌های سطح اپراتور همان تراشکار CNC و فرزکار CNC است. گواهی فنی و حرفه‌ای مجوز کار نیست، ولی طبق بخشنامه وزارت کار، در کارخانه‌ای که طرح طبقه‌بندی مشاغل دارد، گواهی درجه ۲ برای کسی که شرط شغل را کم دارد معادل ۴ سال تجربه و درجه ۱ معادل ۶ سال حساب می‌شود.

کل مسیر آموزش چند ساعت است؟

اگر کسی از صفر شروع کند و همه پله‌ها را در آموزشگاه آزاد بگذراند، «تراشکار» ۶۴۸ ساعت، «تراشکار CNC» ۳۰۰ ساعت و «برنامه‌نویسی CNC» ۱۲۰ ساعت است؛ روی هم ۱٬۰۶۸ ساعت و با سقف شهریه تهران حدود ۸۲ میلیون تومان (جمع ما از جدول شهریه ۱۴۰۵). بیشتر کارگاه‌ها همه این مسیر را از کلاس نمی‌خواهند: آگهی‌ها سابقه کار کنار دستگاه را مهم‌تر می‌دانند و میانه سابقه خواسته‌شده ۲٫۵ سال بود. برای نرم‌افزارهای SolidCAM و NX و برای کنترلرها استاندارد جداگانه‌ای در فهرست ۱۴۰۵ تهران نیست؛ این‌ها بیشتر در خود کارگاه یا دوره‌های خصوصی یاد گرفته می‌شوند.

گواهی فنی و حرفه‌ای در کارخانه چه ارزشی دارد؟

بخشنامه ارزیابی مشاغل وزارت کار (۱۳۸۹) هر ساعت آموزش گواهی مهارت را یک دهم امتیاز در طرح طبقه‌بندی مشاغل حساب می‌کند. دوره ۱۸ ماهه کارگر ماهر هم معادل ۷ سال تجربه است. این امتیاز فقط وقتی حساب می‌شود که کارگر شرط تحصیل یا تجربه شغلش را کم داشته باشد، دوره به همان شغل مربوط باشد و کمیته طبقه‌بندی مشاغل آن را تایید کند. در ارتقا هم دارندگان گواهی در اولویت‌اند. کسی که سال‌ها تجربه دارد و دوره نگذرانده می‌تواند در آزمون‌های ادواری شرکت کند و همین گواهی را بگیرد.

ماشین‌کاری با چرخش سریع و براده داغ همراه است. «آیین‌نامه و مقررات حفاظتی ماشین‌های افزار» که از ۱۳۴۸ معتبر است و ۴۴ ماده دارد، کارفرما را موظف می‌کند:

• چرخ‌دنده‌ها و محورها حفاظ داشته باشند.
• دستگاه تراش ترمز خودکار داشته باشد تا کارگر مجبور نشود سه‌نظام را با دست نگه دارد.
• دستگاه‌های خودکار در برابر مایع خنک‌کننده و براده صفحه حفاظ داشته باشند.

این آیین‌نامه سه فصل دارد: ماشین مته و تراش، ماشین فرز و صفحه‌تراش و رنده، و ماشین‌های تراش چوب. در فرز، تیغه افقی باید همه جا پوشیده باشد جز قسمتی که برای براده‌برداری باز می‌ماند. سنگ سنباده هم آیین‌نامه حفاظتی خودش را از ۱۳۴۷ دارد. آمار رسمی حوادث کار، ماشین‌کاری را جدا نمی‌شمارد، پس عددی برای حادثه‌های تراش و فرز در ایران نیست.

کارگاهی که این‌ها را ندارد، حتی با حقوق بیشتر، جای خوبی برای شروع نیست. عینک و کفش ایمنی و دور بودن لباس گشاد و دستکش از قطعه در حال چرخش، قاعده همیشگی این کار است.

بیشترین مشتری قطعه‌سازی CNC صنعت خودرو و قطعه است. دبیر یک انجمن قطعه‌سازان در مرداد ۱۴۰۵ گفته بود این صنعت حدود ۷۰۰ هزار شغل مستقیم و بیش از ۲٫۴ میلیون شغل غیرمستقیم دارد و سهم زنجیره قطعه‌سازی از گردش مالی آن در ۱۴۰۴ بیش از ۵۰۰ هزار میلیارد تومان بوده است. همین صنعت در ۱۴۰۵ ضربه خورد: تولید سه خودروساز بزرگ در فروردین ۱۴۰۵ حدود ۱۵ هزار خودرو بود، در برابر حدود ۴۷ هزار در فروردین سال قبل.

با این حال کارفرماها از کمبود نیروی ماهر حرف می‌زنند؛ یکی از اعضای انجمن قطعه‌سازان تهران در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفته بود تراشکار و نیروی ماهر حاصل سال‌ها آموزش و تجربه‌اند. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم نفت و گاز با ۱۸ آگهی و خودرو با ۲۱ آگهی بعد از صنایع تولیدی آمده بودند.

گزارشی که ۱۲ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد کمبود نیروی متخصص را یکی از چالش‌های جدی صنعت دانست و ماشین‌کار را کنار اپراتور، تکنسین و برق‌کار صنعتی اسم برد. دلیل‌هایی که آمده بود: سختی جذب تکنسین، بالا رفتن هزینه دستمزد، مهاجرت نیروی متخصص و کم شدن علاقه جوان‌ها به کارهای سخت. یک مدیر صنعتی در همان گزارش گفته بود مشکل فقط کمبود نیرو نیست، بلکه کمبود کسی است که هم مهارت کافی داشته باشد و هم شرایط کار صنعتی را بپذیرد. یعنی کمبودی که کارفرماها از آن حرف می‌زنند بیشتر کمبود ماشین‌کار باتجربه است تا تازه‌کار.