رشته تاسیسات مکانیکی: تاسیسات مکانیکی و HVAC چیست، مسیر و بازار کار

انجمن مهندسان تاسیسات ساختمان بریتانیا (CIBSE) کار این رشته را هر چیزی می‌داند که ساختمان را برای ماندن امن و راحت می‌کند، به‌اضافه کارکرد زیست‌محیطی ساختمان. تاسیسات مکانیکی بخش مکانیکی همین کار است و در ایران هر بخشش مقررات ملی ساختمان خودش را دارد:

• گرمایش، سرمایش و تهویه؛ مبحث ۱۴ مقررات ملی ساختمان
• آب سرد و گرم، فاضلاب و آب باران؛ مبحث ۱۶
• لوله‌کشی گاز طبیعی داخل ساختمان؛ مبحث ۱۷ که آخرین ویرایشش خرداد ۱۴۰۳ ابلاغ شد
• اطفای حریق مثل اسپرینکلر و جعبه آتش‌نشانی؛ کنار مبحث ۳ درباره حفاظت در برابر حریق
• صرفه‌جویی و مدیریت انرژی؛ مبحث ۱۹ با ویرایش ۱۴۰۴

HVAC چیست؟

HVAC کوتاه‌شده گرمایش، تهویه و تهویه مطبوع است. انجمن مهندسان گرمایش، سرمایش و تهویه مطبوع آمریکا (ASHRAE) سیستم HVAC را تجهیزات، شبکه توزیع و دستگاه‌های پایانی تعریف می‌کند که گرمایش، تهویه یا تهویه مطبوع یک ساختمان یا بخشی از آن را فراهم می‌کنند. در عمل یعنی موتورخانه و دیگ و چیلر، هواساز و فن‌کویل، کانال‌کشی هوا و کنترل دما و رطوبت.

مهندس تاسیسات مکانیکی چه می‌کند؟

کار مهندس تاسیسات سه شکل دارد. در طراحی بار گرمایی و سرمایی ساختمان را محاسبه می‌کند، دستگاه‌ها را انتخاب می‌کند و نقشه لوله‌کشی و کانال‌کشی می‌کشد. در اجرا و نظارت مطمئن می‌شود همان طرح درست نصب شود. و در بهره‌برداری، که بیشترین آگهی را دارد، موتورخانه و سیستم‌های یک کارخانه، بیمارستان یا برج را سالم و کم‌مصرف نگه می‌دارد.

کار خوب در این رشته یعنی تعادل میان راحتی، هزینه و مصرف انرژی. سیستمی که بزرگ‌تر از نیاز طراحی شود پول و انرژی هدر می‌دهد و سیستمی که کوچک‌تر باشد در گرمای تابستان کم می‌آورد. برای همین محاسبه دقیق و شناختن دستگاه‌ها، از دیگ و مشعل تا چیلر و برج خنک‌کن، پایه کار هر مهندس تاسیسات است.

همه آگهی‌هایی که در مهر ۱۴۰۵ با کلیدواژه‌های تاسیسات مکانیکی، HVAC، تهویه مطبوع و مهندس تاسیسات منتشر شده بود، به‌اضافه همه آگهی‌های دسته مهندسی عمران، در یک سایت بزرگ کاریابی خوانده شد. ۳۴۵ آگهی عنوانی مربوط به تاسیسات داشتند: ۱۳۴ آگهی تکنسین و کارگر تاسیسات، ۱۴۲ آگهی در سطح مهندس و کارشناس، ۳۸ آگهی تاسیسات برقی و ۱۶ آگهی فروش تجهیزات تهویه.

از ۱۴۲ آگهی مهندسی، ۱۰۵ آگهی کارشناس، سرپرست یا رئیس تاسیسات برای بهره‌برداری بودند، ۲۴ آگهی ناظر، اجرا و دفتر فنی، و ۱۳ آگهی طراح. کارفرماها ۳۶ کارخانه، ۲۸ شرکت خدمات مهندسی، ۱۷ شرکت دارویی، ۱۶ پیمانکار و ۱۳ شرکت ساختمانی بودند. ۷۲ آگهی در تهران و ۱۹ آگهی در البرز بود. ۹۱ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۳۸ آگهی فرقی نگذاشته بودند؛ بیشتر آگهی‌های طراحی برای خانم‌ها هم باز بود.

آگهی‌ها چه می‌خواهند؟

چیلر، موتورخانه و دیگ در ۶۵ آگهی، اتوکد در ۳۹، هواساز و فن‌کویل در ۲۶، اطفای حریق در ۱۸، برج و مجتمع در ۱۸، Revit و MEP در ۱۴ و نرم‌افزار کریر در ۷ آگهی آمده بود. ۶۸ آگهی سابقه کار خواسته بودند و فقط ۶ آگهی پروانه نظام مهندسی. یعنی برای کار در بهره‌برداری کارخانه، تجربه کار با دستگاه مهم‌تر از پروانه است، ولی برای طراحی و نظارت ساختمان پروانه لازم است.

به این کار دو راه می‌رسد: راه مهارتی از هنرستان، و راه مهندسی از دانشگاه.

راه هنرستان

• هنرستان: رشته تاسیسات مکانیکی در شاخه فنی و حرفه‌ای؛ رشته‌های تاسیسات بهداشتی، گازرسانی، حرارت مرکزی و حرارتی و برودتی هم در کاردانش هستند
• کاردانی: در دانشگاه ملی مهارت رشته‌های حرارت مرکزی و تهویه مطبوع، تبرید و گازرسانی بدون آزمون پذیرش دارند
• کارشناسی ناپیوسته: مهندسی تکنولوژی تاسیسات حرارتی و برودتی؛ ظرفیت ۱۴۰۵ آن را پیدا نکردیم

راه دانشگاه

در کنکور ۱۴۰۵ رشته کارشناسی‌ای با نام تاسیسات یا HVAC نیست. راه اصلی مهندسی مکانیک است: ۸٬۳۹۱ ظرفیت در ۴۱۷ کد، از جمله ۴٬۹۷۹ ظرفیت با آزمون و ۳٬۲۴۷ با سوابق تحصیلی، بدون گرایش در کارشناسی. در کارشناسی ارشد، گرایش تبدیل انرژی و سامانه‌های انرژی پایدار نزدیک‌ترین گرایش به تاسیسات است. کسی که از هنرستان تاسیسات می‌آید و می‌خواهد مهندس شود، معمولا از کاردانی و کارشناسی ناپیوسته وارد می‌شود؛ ولی پیش از انتخاب بپرسید آن رشته برای پروانه نظام مهندسی مرتبط شناخته می‌شود یا نه.

طراح، ناظر یا بهره‌بردار؟

بعد از درس سه راه پیش روی مهندس تاسیسات است. طراح در دفتر مهندسی کار می‌کند، با نقشه و نرم‌افزار سروکار دارد و پیشرفتش به یاد گرفتن محاسبه بار، اتوکد و مدل‌سازی تاسیسات بستگی دارد؛ ۵ آگهی هم نقشه‌کش و مدل‌ساز تاسیسات می‌خواستند که برای شروع کار طراحی راه خوبی است. ناظر و مجری بیشتر در کارگاه ساختمان است و پروانه نظام مهندسی برایش مهم‌ترین مدرک است. بهره‌بردار در کارخانه، بیمارستان یا مجتمع کار می‌کند، با موتورخانه و چیلر سروکار دارد و بیشترین آگهی را دارد. خیلی‌ها کار را از بهره‌برداری یا نظارت شروع می‌کنند و بعد از چند سال تجربه به طراحی می‌رسند.

گزارش‌های حقوق، مهندس تاسیسات را جدا نمی‌سنجند و او را کنار مهندسان مکانیک حساب می‌کنند. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان مکانیک در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۶ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند. همین گروه برای ۱۴۰۵، ۴۸ میلیون تومان درخواست کرده‌اند.

کارفرماهای تاسیسات چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۴۴ آگهی از ۱۴۲ آگهی مهندسی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۴۰ تا ۵۲٫۵ میلیون تومان بود: ۴۰ تا ۵۰ میلیون برای کارشناس و ۵۰ تا ۷۰ میلیون برای سرپرست و رئیس تاسیسات. آگهی‌های تکنسین تاسیسات میانه ۳۲ تا ۴۵ میلیون نوشته بودند. درآمد مهندسی که پروانه طراحی یا نظارت دارد به تعداد و متراژ پروژه‌ها بستگی دارد و عدد ثابتی ندارد.