شغل جوشکاری: انواع جوشکاری، لوله کشی صنعتی و درآمد جوشکاری

جوشکاری یعنی ذوب کردن لبه دو قطعه فلز، معمولا همراه با یک فلز پرکننده، تا پس از سرد شدن یک قطعه یکپارچه شوند. پل، سوله، اسکلت ساختمان، مخزن، خط لوله نفت و گاز، بدنه خودرو و حتی مبل فلزی، همه با جوشکاری ساخته می‌شوند. در ایران سه روش بیشتر از همه رایج‌اند:

• جوشکاری برق (SMAW): با الکترود روکش‌دار که در حین جوش مصرف می‌شود. ساده، ارزان و قابل استفاده در کارگاه و بیرون؛ پایه یاد گرفتن جوشکاری است.
• جوشکاری CO2 (MIG/MAG): سیم جوش به‌طور پیوسته از تفنگ بیرون می‌آید و گاز محافظ دور جوش را می‌گیرد. سریع است و در کارخانه‌ها و خط تولید بیشترین کاربرد را دارد.
• جوشکاری آرگون (TIG): الکترود تنگستن مصرف نمی‌شود و گاز آرگون یا هلیوم جوش را محافظت می‌کند. دقیق و تمیز است و برای استیل، آلومینیوم و لوله‌های حساس به کار می‌رود.

کنار جوشکار، چند شغل نزدیک هم هست. برشکار ورق و پروفیل را با برش گاز، پلاسما یا لیزر آماده می‌کند. سازنده فلزی قطعه‌ها را برش می‌دهد، خم می‌کند و مونتاژ می‌کند. فیتر قطعه‌ها و لوله‌ها را پیش از جوش دقیق سر جایشان قرار می‌دهد و لوله‌کش صنعتی خطوط لوله بخار، گاز و مواد را در کارخانه‌ها و پالایشگاه‌ها می‌سازد.

جستجوی جوشکار، جوش، لوله کش صنعتی، فیتر و برشکار در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، ۴۶۵ آگهی آورد. ۱۳۱ آگهی که عنوانشان جوشکاری یا ساخت فلزی بود یکی‌یکی خوانده شد: ۵۵ آگهی جوشکار عمومی، ۲۶ آگهی جوشکار CO2، ۲۵ آگهی برشکار، ۱۱ آگهی جوشکار آرگون، ۵ آگهی سازنده فلزی، ۵ آگهی کنترل کیفیت و بازرسی و ۴ آگهی لوله‌کش و فیتر.

بیشتر کارفرماها کارخانه‌ها بودند؛ ۸۹ آگهی از ۱۳۱ آگهی. فقط ۱۲ آگهی از کار در پروژه، سایت یا شهرستان گفته بودند و ۶ آگهی خوابگاه یا غذا داشتند. ۱۰۲ آگهی فقط آقا می‌خواستند. ۴۶ آگهی سابقه کار، ۲۳ آگهی نقشه‌خوانی و ۱۰ آگهی کار با استیل یا آلومینیوم را نام برده بودند. فقط ۲۴ آگهی رشته تحصیلی نوشته بودند و بیشترشان کاردانی فنی یا مکانیک.

در هیچ‌کدام از دفترچه‌های کنکور ۱۴۰۵ رشته‌ای با نام جوشکاری پیدا نشد. راه‌های رسمی یاد گرفتن این‌ها هستند: هنرستان فنی و حرفه‌ای در رشته صنایع فلزی، شاخه کاردانش با رشته‌هایی مثل جوشکاری برق، جوشکاری با گاز محافظ و ساخت مصنوعات فلزی، و کاردانی پیوسته جوشکاری که پس از هنرستان پذیرش دارد. ولی بیشتر جوشکارها کار را در آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای و در خود کارگاه یاد می‌گیرند.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

فهرست شهریه ۱۴۰۵ فنی و حرفه‌ای تهران ۴۳ دوره جوشکاری دارد. نکته تازه این است که دیگر استاندارد «جوشکار برق درجه یک و دو» وجود ندارد؛ جوشکاری برق در سطح‌های E1 تا E6 و جوشکاری CO2 یا MAG در سطح‌های M1 تا M6 تقسیم شده است و عنوان درجه فقط برای جوشکاری گاز مانده است. چند دوره اصلی:

• جوشکاری سازه‌های فولادی با برق: ۴۹۶ ساعت، حدود ۳۷٫۵ میلیون تومان
• جوشکاری لوله با برق: ۴۹۵ ساعت، حدود ۳۷٫۴ میلیون تومان
• جوشکاری MAG: ۶۰۷ ساعت، حدود ۴۵٫۹ میلیون تومان
• جوشکاری TIG: ۵۸۳ ساعت، حدود ۴۴٫۱ میلیون تومان
• جوشکار پالایشگاه، پتروشیمی و نیروگاه: ۵۷۰ ساعت، حدود ۴۳٫۱ میلیون تومان
• جوشکاری گاز درجه ۲ و درجه ۱: ۵۳۸ و ۲۷۸ ساعت، حدود ۴۰٫۷ و ۵۱٫۵ میلیون تومان

برای فیتر، لوله‌کش صنعتی یا ورق‌کار دوره جدا در این فهرست نبود؛ این کارها بیشتر در خود پروژه و زیر دست استادکار یاد گرفته می‌شوند.

در کارخانه‌های کوچک، جوشکار با یک آزمون عملی ساده استخدام می‌شود. ولی در پروژه‌های نفت، گاز، نیروگاه و مخازن تحت فشار، هر جوشکار باید طبق یک استاندارد بین‌المللی آزمون تایید صلاحیت بدهد. رایج‌ترین‌ها این‌هاست: ASME بخش IX برای مخازن و لوله‌های تحت فشار، AWS D1.1 برای سازه‌های فولادی، API 1104 برای خطوط لوله، و ISO 9606 در اروپا. در این آزمون، جوشکار روی نمونه‌ای طبق یک دستورالعمل جوشکاری مشخص جوش می‌دهد و نمونه آزمایش می‌شود.

در آگهی‌هایی که خواندیم، فقط ۲ آگهی ASME، AWS یا WPS را نام برده بودند و ۶ آگهی گواهینامه یا مدرک فنی و حرفه‌ای خواسته بودند؛ بیشتر آگهی‌ها از کارخانه‌ها بود که مهارت عملی و سابقه را مهم‌تر می‌دانند. برای کسی که می‌خواهد به پروژه‌های پردرآمدتر برود، این آزمون‌ها قدم بعدی است. بازرس جوش هم با گواهی‌هایی مثل CSWIP کار می‌کند؛ ولی ایران در فهرست نمایندگی‌های آموزشی این گواهی در خاورمیانه، که در خرداد ۱۴۰۵ منتشر شد، نبود.

لوله کشی صنعتی ساختن و نصب خطوط لوله‌ای است که در کارخانه‌ها، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و پتروشیمی‌ها بخار، گاز، نفت، آب و مواد شیمیایی را جابه‌جا می‌کنند. طبقه‌بندی شغلی آمریکا کار لوله‌کش صنعتی را مونتاژ، نصب و تعمیر سیستم‌های لوله‌ای می‌داند که مایع یا گاز را منتقل می‌کنند. با لوله کشی ساختمان فرق دارد: لوله‌ها بزرگ‌تر و فشارها بالاترند و بیشتر اتصال‌ها جوشی است.

یک پروژه لوله کشی صنعتی چند نقش دارد. لوله‌کش نقشه ایزومتریک را می‌خواند، لوله را برش می‌دهد و آماده می‌کند. فیتر لوله‌ها، فلنج‌ها و شیرها را دقیق سر جایشان قرار می‌دهد تا جوشکار جوش بدهد. بعد خط با آب و فشار آزمایش می‌شود تا نشتی نداشته باشد. استاندارد اصلی این کار در پالایشگاه و صنایع شیمیایی ASME B31.3 است.

در آمریکا پیش‌بینی می‌شود شغل لوله‌کش صنعتی تا ۲۰۳۵ بسیار سریع‌تر از میانگین رشد کند و جزو شغل‌های پرآینده آنجا شمرده شده است. در ایران این کار بیشتر پروژه‌ای است و با شرکت‌های پیمانکار در مناطق نفتی و صنعتی انجام می‌شود.

جوشکاری زیر آب برای تعمیر و ساخت سکوهای نفتی، اسکله‌ها، لوله‌های زیر دریا و بدنه کشتی به کار می‌رود. این کار دو مهارت جدا می‌خواهد: غواصی تجاری و جوشکاری. انجمن جوشکاری آمریکا برای ورود به این کار مدرک دیپلم و گواهی غواصی تجاری را لازم می‌داند و استاندارد آن، AWS D3.6M، جوشکاری خشک و خیس زیر آب را در سه کلاس تعریف می‌کند.

درباره «حقوق جوشکاری زیر آب» در ایران عدد رسمی پیدا نکردیم و دوره آموزش جوشکاری زیر آب هم در فهرست فنی و حرفه‌ای نبود؛ فقط دوره غواصی در سه سطح، ۱۶۸ تا ۲۰۸ ساعت با شهریه حدود ۴۹ تا ۶۱ میلیون تومان. در آمریکا، به گفته انجمن جوشکاری آمریکا، جوشکار زیر آب در شروع کار حدود ۶۲ هزار دلار و میانه ۶۸ هزار دلار در سال درآمد دارد و طبقه‌بندی شغلی آمریکا میانه درآمد غواص تجاری را ۷۲٬۹۹۰ دلار می‌داند، ولی کل شاغلان این کار آنجا فقط حدود ۴ هزار نفرند. این کار پرخطر است و درآمد بالایش بیشتر به‌خاطر همین خطر است.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جدایی برای جوشکار ندارند. نزدیک‌ترین گروه کارگران ماهر و تعمیرکاران است: میانه دریافتی ماهانه این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان بود و نیمه میانی ۲۵ تا ۴۰ میلیون. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۴ میلیون است. چون این عدد از گروه نزدیک آمده، در کادر حقوق تخمینی علامت خورده است.

از ۱۳۱ آگهی، ۶۹ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۰ تا ۴۵ میلیون تومان بود. جوشکار عمومی ۳۰ تا ۴۲٫۵، جوشکار CO2 ۳۰ تا ۴۵، جوشکار آرگون ۴۰ تا ۵۲٫۵ و برشکار ۲۵ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

یاد گرفتن آرگون و جوشکاری استیل و آلومینیوم، جوشکاری لوله و قبولی در آزمون‌های تایید صلاحیت مثل ASME، جوشکار را از کارخانه به پروژه‌های صنعتی می‌برد. کار پروژه‌ای در مناطق نفتی معمولا دوری از خانه و شیفت طولانی دارد ولی پرداخت بیشتری هم دارد. جوشکارهای باتجربه بعدها سرپرست کارگاه، بازرس جوش یا صاحب کارگاه ساخت فلزی می‌شوند.