نگهداری و تعمیرات (نت) چیست؟ انواع نت، شغل‌ها و درآمد در ۱۴۰۵

استاندارد اروپایی واژگان نت، نگهداری را این‌طور تعریف می‌کند: مجموعه همه کارهای فنی، اداری و مدیریتی در طول عمر یک دستگاه که آن را در وضعیتی نگه می‌دارد یا به وضعیتی برمی‌گرداند که بتواند کارش را انجام دهد. یعنی نت فقط آچار زدن نیست؛ برنامه‌ریزی، ثبت خرابی‌ها، انبار قطعات یدکی و تصمیم درباره زمان تعمیر هم جزو آن است.

دو شاخص در همه آگهی‌ها تکرار می‌شود: MTBF یعنی میانگین زمان بین دو خرابی، و میانگین زمان تعمیر که اغلب با اسم MTTR می‌آید. OEE هم اثربخشی کلی تجهیزات است: حاصل‌ضرب دسترس‌پذیری، عملکرد و کیفیت.

OEE چطور حساب می‌شود؟

OEE حاصل‌ضرب سه نرخ است، نه میانگین آن‌ها. اگر دسترس‌پذیری یک دستگاه ۹۰٪، عملکردش ۹۵٪ و کیفیتش ۹۹٪ باشد، OEE آن ۸۴٫۶٪ می‌شود؛ یعنی سه عدد خوب کنار هم، نتیجه‌ای کمتر از هر کدام می‌دهند. نت بهره‌ور (TPM) شش اتلاف بزرگ را هدف می‌گیرد: توقف دستگاه، زمان تعویض، توقف‌های کوتاه، افت سرعت، ضایعات و دوباره‌کاری. در این روش اپراتورها هم کارهای روزانه مثل روغن‌کاری، تمیز کردن، سفت کردن پیچ‌ها و بازدید را انجام می‌دهند.

MTBF هرچه بیشتر باشد بهتر است، چون دستگاه دیرتر خراب می‌شود؛ میانگین زمان تعمیر هرچه کمتر باشد بهتر است، چون خط تولید زودتر به کار برمی‌گردد. این شاخص‌ها در ۴۶ آگهی نت مهر ۱۴۰۵ آمده بود.

نت با مدیریت دارایی چه فرقی دارد؟

مدیریت دارایی یک قدم بالاتر از نت است: استاندارد ISO 55000 آن را فعالیت هماهنگ یک سازمان برای به دست آوردن ارزش از دارایی‌هایش تعریف می‌کند. یعنی تصمیم درباره خرید، نگهداری، نوسازی یا کنار گذاشتن یک دستگاه با نگاه به کل عمر و هزینه آن. ویرایش تازه این استاندارد در ۲۰۲۴ منتشر شد. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ فقط ۳ آگهی مدیریت دارایی یا ISO 55000 را نام برده بودند؛ این مهارت بیشتر به کار مدیران نت و صنایع بزرگ می‌آید.

از ۳٬۲۱۵ آگهی که با کلمه‌هایی مثل نگهداری و تعمیرات، نت، پایش وضعیت و CMMS پیدا شد، ۲۶۷ آگهی کار نت صنعتی بود؛ آگهی‌های تعمیر موبایل، خودرو و لوازم خانگی جدا شمرده شدند. ۹۶ آگهی تکنسین، ۷۸ آگهی کارشناس و مهندس، ۲۸ آگهی برنامه‌ریز و ۶۳ آگهی مدیر و سرپرست می‌خواستند. کارفرماها کارخانه‌ها بودند، در شهرک‌های صنعتی تهران، البرز، اصفهان و مرکزی.

آگهی‌های نت چه می‌خواهند؟

• نت پیشگیرانه در ۱۷۱ آگهی و گزارش‌نویسی و مستندسازی در ۱۴۴ آگهی آمده بود.
• هیدرولیک و نیوماتیک ۵۹، قطعات یدکی ۵۵، شاخص‌هایی مثل MTBF و OEE ۴۶ و نرم‌افزار نت (CMMS) ۲۶ بار آمده بود.
• پایش وضعیت ۱۱، ارتعاش ۳ و ترموگرافی ۳ بار آمده بود و آنالیز روغن در هیچ آگهی‌ای نبود.
• ۲۱۰ آگهی فقط آقا و ۳۵ آگهی بدون شرط جنسیت بود؛ ۱۹۹ آگهی کارت پایان خدمت خواسته بودند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای نت ندارند. چون بیشتر آگهی‌ها مهندس مکانیک می‌خواستند، عدد اصلی از گروه مهندسی مکانیک است: میانه حقوق دریافتی خالص کارشناس این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۶ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند؛ درخواستشان برای ۱۴۰۵ میانه ۴۸ میلیون بود.

تکنسین‌ها در گروه تعمیرکار و کارگر ماهر حساب می‌شوند که میانه دریافتی‌شان در تهران ۳۰ میلیون بود؛ مدیر تعمیر و نگهداری هم جزو همین گروه نام برده شده است. ۹۱ آگهی نت عدد حقوق داشتند و میانه‌شان ۴۰ تا ۵۰ میلیون بود.

پایش وضعیت یعنی اندازه‌گیری منظم نشانه‌های سلامت دستگاه، پیش از آنکه خراب شود. روش‌های اصلی‌اش ارتعاش‌سنجی، ترموگرافی یا تصویربرداری حرارتی، آنالیز روغن، اولتراسونیک و آزمون الکتروموتور است. راهنمای عمومی راه‌اندازی برنامه پایش وضعیت، استاندارد ISO 17359 است و صلاحیت ارتعاش‌سنج‌ها با ISO 18436 سنجیده می‌شود.

این تخصص در ایران هنوز کم‌آگهی است: در مهر ۱۴۰۵ فقط ۲ آگهی عنوان پایش وضعیت یا ارتعاش داشتند. ولی همین کم بودن یعنی رقیب هم کم است؛ بیشتر کسانی که این کار را می‌کنند از نت عمومی وارد آن شده‌اند.

مدرک بین‌المللی نت از ایران

• مدرک ارتعاش‌سنج سطح یک (ISO 18436-2): دوره ۳۰ ساعته، ۶ ماه سابقه و آزمون ۶۰ سوالی با نمره قبولی ۷۰٪؛ یک برگزارکننده آمریکایی ۲٬۹۹۹ دلار می‌گیرد.
• CMRP، معروف‌ترین مدرک قابلیت اطمینان، فقط در مراکز Pearson VUE برگزار می‌شود که در ایران مرکز ندارند و ساکنان ایران را نمی‌پذیرند.

مدرک ارتعاش‌سنجی چند سطح دارد؟

مدرک ارتعاش‌سنجی چهار سطح دارد. ساعت آموزش سطح یک ۳۰، سطح دو ۳۸، سطح سه ۳۸ و سطح چهار ۶۴ ساعت است. برای سطح دو لازم نیست اول سطح یک را گرفته باشی، ولی سطح سه و چهار مدرک سطح پایین‌تر را می‌خواهند. هر مدرک پنج سال اعتبار دارد و کسی که رد شود، زودتر از ۳۰ روز نمی‌تواند دوباره آزمون بدهد.

CMRP و مدرک‌های قابلیت اطمینان

آزمون CMRP ۱۱۰ سوال چندگزینه‌ای در دو ساعت و نیم است و برای غیرعضوها ۴۷۰ دلار هزینه دارد. شرط تحصیلی ندارد، ولی برگزارکننده‌اش صریح نوشته که با دانش کتاب و دوره به‌تنهایی قبولی بعید است؛ این آزمون برای کسی است که سابقه کار نت دارد. نسخه تکنسین آن، CMRT، چهار حوزه دارد: روش‌های نت، نت پیشگیرانه و پیش‌بینانه، عیب‌یابی و تحلیل، و نت اصلاحی. مدرک دیگری به اسم CRL آزمونی دو ساعته با ۱۲۵ سوال است که آنلاین و با مراقب برگزار می‌شود؛ اینکه ساکنان ایران بتوانند در آن شرکت کنند، روشن نیست.

در کارشناسی رشته‌ای با اسم نت نیست؛ راه معمول مهندسی مکانیک، برق یا صنایع است و آگهی‌ها هم به همین ترتیب این رشته‌ها را خواسته بودند. در کارشناسی ارشد ۱۴۰۵، مهندسی مکانیک گرایش «نگهداری و پایش تجهیزات» دارد و درس‌های جامدات و دینامیک و ارتعاشات در آن بیشترین ضریب را دارند.

در کارشناسی، تنها رشته‌هایی که اسم نگهداری دارند مال هوانوردی‌اند، مثل مهندسی تعمیر و نگهداری هواپیما، و صندلی‌های نگهداری بالگرد و هواپیمای ارتش که فقط برای آقایان و همراه استخدام است. در کنکور ۱۴۰۵، صندلی‌های با آزمون مهندسی برق ۶٬۰۸۱، مهندسی مکانیک ۴٬۹۷۹ و مهندسی صنایع و سیستم‌ها ۲٬۷۷۵ تا بود. در ارشد، مهندسی بازرسی فنی و مهندسی ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE) هم مجموعه‌های نزدیکی برای مهندس نت‌اند.

دوره‌های نت فنی و حرفه‌ای در ۱۴۰۵

سقف شهریه حضوری آموزشگاه‌های آزاد تهران:

• سرپرست سیستم نگهداری و تعمیرات: ۲۹۰ ساعت، ۴۶٫۴ میلیون تومان.
• مدیر امور مهندسی و تعمیرات: ۲۱۰ ساعت، ۴۲ میلیون؛ ارزیابی اثربخشی تجهیزات (OEE): ۴۴ ساعت، ۱۱٫۴ میلیون.
• تکنسین آنالیز روغن ماشین‌آلات: ۹۶ ساعت، ۱۲٫۱ میلیون؛ تعمیر و نگهداری، نصب و راه‌اندازی: ۶۰ ساعت، ۱۱٫۱ میلیون.

دوره‌های گروه مدیریت صنایع، مثل سرپرست نت و OEE، ساعتی ۱۶۰ هزار تومان حساب شده‌اند. برای تکنسین‌ها، استانداردهای طولانی‌تر هم هست: مکانیک صنایع درجه ۲ با ۷۲۰ ساعت و ۴۰٫۸ میلیون تومان، و تعمیرکار ابزار دقیق با ۱٬۵۴۰ ساعت و ۳۹٫۶ میلیون تومان. برای ارتعاش‌سنجی، ترموگرافی، CMMS، TPM و RCM در این فهرست استانداردی پیدا نکردیم.