تاسیسات ساختمان: شغل، رشته و درآمد

تاسیسات ساختمان بخشی از ساختمان است که آب، گاز، گرما، سرما و هوای تازه را به آن می‌رساند و فاضلاب را بیرون می‌برد. مقررات ملی ساختمان هر بخش را در یک مبحث جدا تعریف کرده است:

• آب و فاضلاب: تاسیسات بهداشتی، مبحث ۱۶ با ویرایش ۱۳۹۶؛ لوله‌کشی آب سرد و گرم، فاضلاب و وسایل بهداشتی.
• گاز: سامانه گاز طبیعی در ساختمان، مبحث ۱۷. ویرایش ۱۴۰۳ آن در خرداد همان سال ابلاغ شد و برای اولین بار قاعده تعویض وسایل گازسوز را هم آورد.
• گرمایش، سرمایش و تهویه: تاسیسات مکانیکی، مبحث ۱۴ با ویرایش ۱۳۹۶؛ موتورخانه، پکیج، رادیاتور، کولر و هواساز.
• برق: تاسیسات برقی، مبحث ۱۳؛ این بخش کار برقکار ساختمان است و در این گروه نیست.

مسئولیت شرکت ملی گاز تا کنتور است؛ از کنتور به بعد، لوله‌کشی، نصب وسایل گازسوز و نگهداری آن با مالک ساختمان است و زیر نظر سازمان نظام مهندسی انجام می‌شود.

چه کسی تاسیسات ساختمان را اجرا می‌کند؟

اجرای تاسیسات کار دو گروه است. لوله‌کش و تکنسین گاز بیشتر در ساختمان‌های در حال ساخت، بازسازی و تعمیر کار می‌کنند. تکنسین تاسیسات با حقوق در کارخانه، مجتمع تجاری، هتل یا باشگاه کار می‌کند و تاسیسات همان‌جا را راه می‌برد و تعمیر می‌کند. آگهی‌های استخدام تقریبا فقط برای گروه دوم است: در مهر ۱۴۰۵، ۱۶۸ آگهی تکنسین و کارگر تاسیسات بود و فقط ۶ آگهی لوله‌کش. طراحی و نظارت بر تاسیسات کار مهندس است که گروه شغلی جدای تاسیسات مکانیکی و تهویه را دارد.

برای این صفحه، ۳٬۰۰۳ آگهی فعال ۱۴ مهر ۱۴۰۵ یک سایت بزرگ کاریابی بررسی شد: دسته‌های تکنسین فنی، تعمیرکار و کارگر ماهر و تخصص‌های ساختمانی، و جستجوی لوله‌کش، تاسیسات، تکنسین تاسیسات، موتورخانه، لوله‌کشی گاز و پکیج. عنوان همه و متن کامل ۲۲۵ آگهی مربوط به تاسیسات خوانده شد. ۱۶۸ آگهی تکنسین، کارگر، سرپرست یا اپراتور تاسیسات بود؛ جدا از این‌ها ۴۲ آگهی مهندس تاسیسات بود که در گروه دیگری است، ۹ آگهی تکنسین تهویه و سردخانه و فقط ۶ آگهی لوله‌کش. آگهی لوله‌کش گاز پیدا نشد.

کارهایی که آگهی‌ها نوشته بودند

• آب، فاضلاب و پمپ‌ها: ۹۳ آگهی (۵۵٪)
• سرمایش، چیلر و تهویه: ۹۰ آگهی (۵۴٪)
• موتورخانه، دیگ و مشعل: ۸۵ آگهی (۵۱٪)
• کار برق، مثل تابلو، سیم‌کشی و الکتروموتور: ۷۰ آگهی (۴۲٪)
• گاز: ۱۴ آگهی (۸٪)

بیشتر آگهی‌ها چند کار را با هم نوشته بودند؛ تکنسین تاسیسات معمولا همه سیستم‌های یک مجموعه را نگه می‌دارد، نه فقط یکی را.

آگهی‌ها چه کسی را می‌خواستند؟

• جا: ۸۰ آگهی در تهران (۴۸٪) و ۳۶ آگهی در البرز (۲۱٪)؛ بعد مازندران ۹ و قزوین ۷ آگهی.
• جنسیت: ۱۵۳ آگهی فقط آقا و ۵ آگهی ترجیحا آقا می‌خواستند؛ ۱۰ آگهی تفاوتی قائل نبودند.
• مدرک: ۱۰۷ آگهی مقطع نوشته بودند، کاردانی در ۷۵ و کارشناسی در ۳۷ آگهی، و ۶۱ آگهی مدرکی ننوشته بودند. رشته‌ها بیشتر مهندسی مکانیک (۷۶ آگهی)، کاردانی فنی (۵۶) و مهندسی برق (۵۱) بود.
• سابقه: ۵۰ آگهی عدد سابقه نوشته بودند و میانه آن ۳ سال بود.
• نوع همکاری: ۱۶۰ آگهی تمام‌وقت بود.

قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، با اصلاح ۱۳۹۰، برای کار در ساختمان سه نوع صلاحیت تعریف می‌کند: مهندس با پروانه اشتغال مهندسی، کاردان و معمار تجربی با پروانه کاردانی یا تجربی، و کارگر ماهر با پروانه مهارت فنی. پروانه مهارت فنی را وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از راه سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای می‌دهد. این قانون شهر به شهر اجرا می‌شود، از تاریخی که وزارت راه و شهرسازی برای هر جا اعلام کند.

• کارگر ماهر: لوله‌کش و تکنسین گاز، با گواهی مهارت فنی و حرفه‌ای.
• کاردان: دارنده کاردانی فنی بعد از ۵ سال سابقه و قبولی در آزمون، پروانه کاردانی پایه ۳ می‌گیرد؛ با کاردانی‌ای که از وزارت علوم نیست، بعد از ۶ سال.
• تجربی: دارنده دیپلم فنی بعد از ۷ سال سابقه و قبولی در آزمون، پروانه تجربی پایه ۳ می‌گیرد. هر دو پروانه سه سال اعتبار دارند و با سابقه بیشتر و آزمون، پایه ۲ و ۱ می‌شوند.

بیمه کارگران ساختمانی

کارت مهارت فنی برای بیمه هم مهم است: طبق قانون بیمه‌های اجتماعی کارگران ساختمانی، کارگری که کارت مهارت فنی معتبر دارد با ثبت‌نام در تامین اجتماعی برای حادثه، از کارافتادگی، بازنشستگی و فوت بیمه می‌شود. سهم خود کارگر از حق بیمه ۷ درصد است و بخشی از بقیه از عوارض صدور پروانه‌های ساختمانی پرداخت می‌شود.

لوله‌کشی گاز و نظارت مهندس

هر سیستم گاز ساختمان طراحی و نظارت مهندس دارد و تعرفه آن را بخشنامه ۱۴۰۳ وزارت راه و شهرسازی و هر استان تعیین می‌کند. مثلا در اردبیل از ۳۰ خرداد ۱۴۰۵، طراحی لوله‌کشی روکار گاز یک واحد با کنتور کوچک حدود ۱٫۵ میلیون و نظارت آن حدود ۳٫۳ میلیون تومان است؛ این دستمزد مهندس است، نه لوله‌کش. شرط‌های دقیق مجری لوله‌کشی گاز در متن رسمی‌ای پیدا نشد؛ پیش از شروع، از سازمان نظام مهندسی استان خودت بپرس.

در سال ۱۴۰۴، مسمومیت با گاز منوکسید کربن جان ۸۳۱ نفر را در کشور گرفت؛ ۱۲۷ نفر در استان تهران و ۶۷ درصد در نیمه دوم سال، یعنی ماه‌های سرد. شرکت ملی گاز هم در ۱۴۰۳، ۲٬۱۹۶ حادثه گاز ثبت کرد که نزدیک ۹۰ درصد آن انفجار و آتش‌سوزی در خانه‌ها بود.

علت بیشتر این حادثه‌ها لوله‌کشی ساختمان نبود: ۴۴ درصد از نشت شیلنگ فرسوده یا پاره، ۱۱٫۷ درصد از وسایل گازسوز غیراستاندارد و ۵٫۸ درصد از نشت لوله‌کشی داخلی بود. یعنی بخش بزرگی از ایمنی به نصب درست، سرویس و تعویض به‌موقع وسایل گازسوز بستگی دارد؛ همان کاری که تکنسین گاز انجام می‌دهد و ویرایش ۱۴۰۳ مبحث ۱۷ برای آن قاعده تازه گذاشته است.

خود کار هم خطر دارد. یک مقام صنفی کارگری با استناد به آمار پزشکی قانونی ۱۴۰۳ گفت ۳۸ درصد مرگ‌های ناشی از حوادث کار در ساخت‌وساز بوده و بیشترین علت آن سقوط از ارتفاع است.

رشته تاسیسات ساختمان در دفترچه‌های کنکور سراسری ۱۴۰۵ صندلی نداشت. راه‌های یادگیری این کار در مدرسه، دانشگاه مهارتی و فنی و حرفه‌ای است.

رشته لوله کشی و تاسیسات در هنرستان و دانشگاه

• هنرستان فنی و حرفه‌ای، رشته تاسیسات مکانیکی: کتاب‌های کارگاهی آن پکیج گرمایشی، آب گرم بهداشتی، موتورخانه، رادیاتور و گرمایش از کف و تعمیر تاسیسات سرمایشی و گرمایشی را درس می‌دهند. دانشکده‌های افسری هم دیپلم این رشته را می‌پذیرند.
• هنرستان کاردانش: رشته‌های تاسیسات بهداشتی ساختمان، تاسیسات گازرسانی ساختمان، تاسیسات حرارت مرکزی و تاسیسات حرارتی و برودتی، هر کدام برای یک کار مشخص‌تر.
• کاردانی: دانشگاه ملی مهارت در اردیبهشت ۱۴۰۵ ثبت‌نام کاردانی داشت و بعضی رشته‌ها را بدون آزمون و با معدل دیپلم پذیرفت؛ ظرفیت رشته‌های تاسیسات آن در این بررسی خوانده نشد. کاردانی فنی بعد از ۵ سال سابقه راه پروانه کاردانی را هم باز می‌کند.

دوره لوله‌کشی و تاسیسات در فنی و حرفه‌ای

• استانداردهای رسمی: با سقف شهریه حضوری آموزشگاه‌های آزاد استان تهران در ۱۴۰۵: لوله‌کش گاز خانگی و تجاری ۹۰ ساعت و حدود ۱۶٫۷ میلیون تومان، درجه یک آن ۱۱۶ ساعت و حدود ۳۴٫۱ میلیون، لوله‌کش و نصاب وسایل بهداشتی ۲۱۴ ساعت و حدود ۳۹٫۶ میلیون، تعمیرکار مشعل گازی ۲۵۰ ساعت و حدود ۱۲٫۷ میلیون، نصاب و تعمیرکار پکیج شوفاژ گازی ۲۶۸ ساعت و حدود ۱۵٫۷ میلیون، نصاب و تعمیرکار کولر گازی و اسپلیت ۳۰۰ ساعت و حدود ۲۰٫۶ میلیون و لوله‌کش و نصاب دستگاه‌های حرارت مرکزی درجه یک ۴۰۰ ساعت و حدود ۳۱٫۸ میلیون تومان.

شهریه آنلاین ۸۰ درصد همین عددهاست. در این فهرست استانداردی با نام موتورخانه یا تکنسین تاسیسات نبود. گواهی فنی و حرفه‌ای همان چیزی است که قانون برای کارگر ماهر ساختمان و بیمه کارگران ساختمانی می‌خواهد.

درآمد این کار دو جور است. تکنسین تاسیسات حقوق ماهانه می‌گیرد: از ۱۶۸ آگهی مهر ۱۴۰۵، ۵۲ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۵ و ۵۰ میلیون تومان در ماه بود. ۳ آگهی تکنسین تهویه ۳۵ تا ۴۵ میلیون و ۱۴ آگهی مهندس تاسیسات ۴۵ تا ۵۷٫۵ میلیون پیشنهاد داده بودند.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، میانه حقوق دریافتی خالص گروه تعمیرکار و کارگر ماهر، که کارشناس و تکنسین تاسیسات را هم در بر می‌گیرد، در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان بود و نیمی از افراد بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. همین افراد برای ۱۴۰۵، ۴۴ میلیون درخواست کرده بودند. این گروه ۱٬۰۳۴ نفر است و سطح سابقه را جدا نکرده است. پیشنهاد آگهی همیشه همان حقوقی نیست که بعد از استخدام پرداخت می‌شود.

درآمد لوله کشی ساختمان

لوله‌کش و تکنسین گاز مستقل مزد هر کار را می‌گیرند و نرخ‌نامه رسمی و به‌روزی از اتحادیه‌ها برای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ پیدا نشد؛ درآمدشان به حجم کار بستگی دارد. پیش از شروع، نرخ کار را از چند استادکار و اتحادیه تاسیسات شهر خودت بپرس.