شغل تعمیرات الکترونیک: تعمیرات برد، بازار کار و درآمد در ۱۴۰۵

تعمیرکار الکترونیک دستگاهی را که کار نمی‌کند باز می‌کند، با مولتی‌متر و گاهی اسیلوسکوپ مدار را می‌سنجد، قطعه خراب را پیدا می‌کند و با هویه عوض می‌کند. بیشتر وقتش صرف عیب‌یابی می‌شود، نه لحیم کردن؛ کسی که نقشه مدار را می‌خواند و می‌داند ولتاژ هر نقطه باید چقدر باشد، زودتر خرابی را پیدا می‌کند. گوگل هم شغل تعمیرات الکترونیک را بیشتر «تعمیرات برد» می‌فهمد.

سه میدان کار

• بردهای مصرفی: تلویزیون، لوازم خانگی، پکیج، سیستم صوتی و لامپ‌های LED؛ معمولا در مغازه یا خدمات پس از فروش.
• الکترونیک صنعتی: درایو، HMI، PLC، UPS و بردهای دستگاه‌های کارخانه؛ کاری تخصصی‌تر که در کارخانه‌ها و شرکت‌های خدمات صنعتی انجام می‌شود.
• دستگاه‌های خاص: دوربین مداربسته، کارتخوان، خودپرداز، پرینتر، تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی که هر کدام شرکت‌ها و تعمیرکارهای خودشان را دارند.

عیب‌یابی قدم به قدم

کار معمولا با پرسیدن از مشتری شروع می‌شود: دستگاه چه علامتی دارد و از کی خراب شده. بعد تعمیرکار برد را از نظر ظاهری بررسی می‌کند، دنبال خازن باد کرده، قطعه سوخته یا لحیم ترک‌خورده می‌گردد و سراغ منبع تغذیه می‌رود، چون بیشتر خرابی‌ها از همان‌جا شروع می‌شوند. اگر ولتاژها درست باشند، مرحله به مرحله جلو می‌رود تا به قطعه خراب برسد. گاهی هم برد قابل تعمیر نیست یا قطعه‌اش پیدا نمی‌شود و تعمیرکار باید صادقانه به مشتری بگوید تعمیر به صرفه نیست.

کنار تعمیر، مونتاژ برد هم هست: لحیم کردن قطعه‌ها روی برد و آزمایش آن در کارگاه‌های تولید. بسیاری از تعمیرکارها کار را از همین مونتاژ و تست برد شروع کرده‌اند.

در مهر ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های تعمیرکار الکترونیک، تعمیر برد، تعمیرات الکترونیک و تکنسین الکترونیک جستجو کردیم و عنوان‌ها را یکی‌یکی خواندیم. مهندس‌ها، برق خودرو، موبایل، لوازم خانگی و نگهداری عمومی کارخانه را کنار گذاشتیم و ۱۵۱ آگهی ماند:

• ۶۸ آگهی مونتاژ و لحیم‌کاری برد
• ۵۶ آگهی تعمیر و تست برد و تکنسین الکترونیک
• ۱۷ آگهی تعمیر الکترونیک صنعتی: درایو، PLC، HMI، UPS و لیزر
• ۱۰ آگهی تعمیر دستگاه خاص: تلویزیون، دوربین مداربسته، کارتخوان، خودپرداز، پرینتر و تجهیزات آزمایشگاهی

بازار کار تعمیرات الکترونیک بیشتر در کارخانه است

۸۱ آگهی در تهران بود. کارفرماها بیشتر تولیدی و صنعتی (۶۹)، خدمات مهندسی (۴۵) و شرکت‌های سخت‌افزار و فناوری (۲۸) بودند؛ یعنی بیشتر این کارها در کارگاه و کارخانه است، نه مغازه. تعمیرکارهای مغازه معمولا آگهی نمی‌دهند و شاگرد می‌گیرند.

آگهی‌ها چه مهارتی می‌خواهند؟

از ۱۴۰ آگهی که جزئیات داشتند، ۶۲ آگهی سابقه، ۶۰ آگهی خواندن نقشه مدار، ۴۵ آگهی کار با قطعه‌های SMD، ۳۸ آگهی لحیم‌کاری و ۲۶ آگهی کار با مولتی‌متر یا اسیلوسکوپ خواسته بودند. ۳۹ آگهی دیپلم یا کاردانی الکترونیک را نام برده بودند و فقط ۲ آگهی مدرک فنی و حرفه‌ای را. ۱۲ آگهی نوشته بودند آموزش می‌دهند یا کارآموز می‌پذیرند.

با ممنوعیت واردات، طبق گفته سخنگوی وزارت صمت بیشتر کالاهای خارجی بازار قاچاق‌اند و معمولا ضمانت رسمی ندارند؛ پس خرابی آن‌ها کار تعمیرکار آزاد است. در مرداد ۱۴۰۴ گزارش شد جستجوی تعمیر از جستجوی خرید بیشتر شده است. یک تلویزیون ۷۵ اینچ در مرداد ۱۴۰۵ از حدود ۱۸۱ میلیون تومان شروع می‌شد.

ولی رونق ساده نیست: در شهریور ۱۴۰۵ گزارش شد تقاضای خدمات پس از فروش در پنج ماه حدود ۳۵ درصد کم شده، چون قطعه یدکی هم با دلار گران شده است. تعمیرکاری که خرابی را در سطح قطعه برد پیدا می‌کند، نه با عوض کردن کل برد، هزینه کمتری به مشتری تحمیل می‌کند و همین مزیت اوست.

در مدرسه، هنرستان فنی و حرفه‌ای رشته «الکترونیک» دارد و شاخه کاردانش «الکترونیک صنعتی». بعد از دیپلم، کاردانی‌های مجموعه الکترونیک، از جمله گرایش رادیو و تلویزیون، در ۱۴۰۵ بدون آزمون پذیرش داشتند و دانشگاه جامع علمی کاربردی هم کاردانی الکترونیک صنعتی دارد. کنکور رشته‌ای برای تعمیرات ندارد؛ الکترونیک دانشگاهی همان مهندسی برق است.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای تهران، ۱۴۰۵

استاندارد عمومی‌ای با نام تعمیرکار برد الکترونیکی در فهرست نیست؛ تعمیر برد برای هر دستگاه جداست:

• بردهای پایه لوازم خانگی: ۲۰۰ ساعت، ۳۷٫۰۴ میلیون تومان
• برد لباسشویی و ظرفشویی: ۲۲۰ ساعت، ۴۰٫۷۵ میلیون
• برد پکیج: ۱۳۶ ساعت، ۲۵٫۱۹ میلیون؛ تلویزیون LCD و LED سامسونگ: ۱۸۰ ساعت، ۳۳٫۳۴ میلیون
• طراح و عیب‌یاب منابع تغذیه: ۱۰۰ ساعت، ۱۸٫۵۲ میلیون؛ لامپ‌های LED و SMD: ۱۰۸ ساعت، ۲۰ میلیون
• الکترونیک‌کار صنعتی: ۷۱۵ ساعت، ۴۰٫۵۴ میلیون تومان

دوره‌های مجازی ۸۰ درصد هزینه حضوری را دارند. ولی تعمیر برد بیشتر با دست یاد گرفته می‌شود: چند ماه شاگردی در یک تعمیرگاه یا کار در خط مونتاژ و تست، کنار دوره، سریع‌ترین راه است.

برای باز کردن مغازه تعمیر، طبق ماده ۱۲ قانون نظام صنفی که مرداد ۱۴۰۳ اصلاح شد، پروانه کسب لازم است. ماده ۱۳ همین قانون برای شغل‌های تخصصی و فنی پروانه تخصصی و فنی هم می‌خواهد و اگر متقاضی آن را نداشته باشد، به کار گرفتن یک نفر دارای این پروانه کافی است. در تهران اتحادیه این کار «اتحادیه صنف تولیدکنندگان و تعمیرکاران الکترونیک و الکتروتکنیک» است.

متنی رسمی پیدا نکردیم که بگوید پروانه این صنف حتما کارت مهارت فنی و حرفه‌ای می‌خواهد؛ پیش از ثبت درخواست، شرط آن را از اتحادیه شهر خودتان بپرسید.

ضمانت تعمیر

طبق ماده ۳ قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان مصوب ۱۳۸۸، عرضه‌کننده کالا و خدمات باید همراه صورتحساب، ضمانت‌نامه‌ای بدهد که مدت و نوع ضمانت و اجرت خدمات را بنویسد. ماده ۴ هم واردکنندگان و سازندگان لوازم خانگی و وسایل الکترونیکی و صوتی و تصویری را موظف به داشتن تعمیرگاه مجاز و تامین قطعه کرده است؛ این تعمیرگاه‌های مجاز یکی از کارفرماهای تعمیرکارها هستند.

در گزارش‌های معتبر حقوق، تعمیرکارها کنار کارگران ماهر آمده‌اند. این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۰ میلیون تومان داشت و نیمی از افراد ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند.

آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ کمی بالاتر بودند: ۱۹ آگهی تعمیر برد که حقوق نوشته بودند، میانه ۳۴ تا ۴۵ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند و آگهی‌های الکترونیک صنعتی ۳۰ تا ۴۵ میلیون. ۲۹ آگهی مونتاژ میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد داده بودند. فقط ۲۱ آگهی از ۱۴۰ آگهی بیمه را نوشته بودند.

درآمد تعمیرکاری که مغازه خودش را دارد، به تعداد مشتری، نوع دستگاه و اجرت تعمیر بستگی دارد و عدد معتبری برای آن پیدا نکردیم. تعمیرکارهای الکترونیک صنعتی، که خرابی یک دستگاه خط تولید را برطرف می‌کنند، معمولا اجرت بیشتری از تعمیر وسایل خانگی می‌گیرند.