رشته تبرید: تبرید چیست، موتورخانه چیست و بازار کار تاسیسات سرمایشی

انجمن مهندسان گرمایش، سرمایش و تهویه مطبوع آمریکا (ASHRAE) تبرید را سرد کردن یک فضا، ماده یا سیستم و پایین نگه داشتن دمای آن از دمای محیط تعریف می‌کند. یخچال، فریزر، کولر گازی، سردخانه و چیلر همه با همین اصل کار می‌کنند.

بیشتر این دستگاه‌ها از چرخه تراکمی استفاده می‌کنند که چهار جزء اصلی دارد. کمپرسور گاز مبرد را فشرده و داغ می‌کند. کندانسور گرمای آن را بیرون می‌دهد و گاز را مایع می‌کند. شیر انبساط فشار مایع را کم می‌کند. اواپراتور، جایی که مبرد دوباره بخار می‌شود، گرما را از داخل فضا می‌گیرد و هوا را سرد می‌کند. تکنسین تبرید باید این چرخه را بشناسد تا بفهمد وقتی دستگاه خنک نمی‌کند، ایراد از کدام بخش است.

تهویه مطبوع، چیلر و VRF

تهویه مطبوع یا HVAC یعنی کنترل دما، رطوبت و تازگی هوای یک ساختمان؛ سرمایش، گرمایش و تهویه با هم. چیلر دستگاهی است که آب را سرد می‌کند تا این آب سرد در ساختمان‌های بزرگ، بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها سرما را پخش کند. VRF سیستمی است که یک دستگاه بیرونی چند دستگاه داخلی را با مقدار مبرد متغیر اداره می‌کند و برای ساختمان‌های اداری و تجاری رایج شده است.

موتورخانه اتاقی در ساختمان است که دستگاه‌های گرمایش و آب گرم در آن قرار دارند. اجزای اصلی آن این‌هاست: دیگ یا بویلر که آب را گرم یا بخار می‌کند، مشعل که سوخت را در دیگ می‌سوزاند، پمپ‌ها که آب گرم را در لوله‌ها به رادیاتورها و فن‌کوئل‌ها می‌رسانند، منبع انبساط که فشار حاصل از گرم شدن آب را جذب می‌کند، و منبع آب گرم مصرفی. در ساختمان‌های بزرگ، چیلر و برج خنک‌کن هم در همین فضا یا روی بام قرار می‌گیرند.

تأسیسات تبرید به همه تجهیزات سرمایش یک ساختمان یا کارخانه گفته می‌شود: چیلر، سردخانه، کولرها و لوله‌کشی و کنترل‌های آن‌ها. تکنسین تأسیسات در کارخانه، بیمارستان، هتل یا مجتمع، هم موتورخانه و هم سیستم سرمایش را سرپا نگه می‌دارد؛ به همین دلیل در آگهی‌ها اغلب «تکنسین تأسیسات» خواسته می‌شود، نه فقط تکنسین تبرید.

بازرسی سالانه موتورخانه

طبق آیین‌نامه ماده ۱۷ قانون هوای پاک، مصوب شهریور ۱۳۹۷، مالکان ساختمان‌های مشمول باید دست‌کم سالی یک بار موتورخانه را با شرکت‌های بازرسی تاییدشده سازمان ملی استاندارد بازرسی کنند. استاندارد ملی ۱۶۱۱۱ چیزهایی را که بازرسی می‌شود تعیین کرده، مثل مشعل، پمپ‌ها و آنالیز دود. این قانون برای تکنسین‌هایی که تنظیم مشعل و موتورخانه بلدند، کار ثابت ساخته است.

در دفترچه‌های کارشناسی کنکور ۱۴۰۵ ظرفیتی با نام تبرید یا تأسیسات پیدا نشد. رشته تبرید بیشتر در سطح هنرستان و کاردانی آموزش داده می‌شود:

• هنرستان فنی و حرفه‌ای: رشته «تأسیسات مکانیکی» در پایه‌های دهم تا دوازدهم، که تبرید، حرارت مرکزی و لوله‌کشی را آموزش می‌دهد.
• هنرستان کاردانش: رشته‌هایی مثل «تأسیسات حرارتی و برودتی» و «تأسیسات حرارت مرکزی».
• کاردانی: رشته‌هایی مثل کاردانی تبرید، حرارت مرکزی و تهویه مطبوع و گازرسانی که بدون آزمون پذیرش دارند؛ تعداد ظرفیت ۱۴۰۵ آن‌ها را پیدا نکردیم.

برای کسی که می‌خواهد مهندس شود، مهندسی مکانیک با گرایش تأسیسات راه دانشگاهی است. ولی بیشتر تکنسین‌های تبرید کار را در فنی و حرفه‌ای و کنار یک استادکار یاد گرفته‌اند. در آگهی‌هایی که خواندیم، از ۱۱۳ آگهی که رشته نوشته بودند، ۹۵ آگهی مهندسی مکانیک، ۴۰ آگهی برق و ۳۵ آگهی کاردانی فنی را پذیرفته بودند.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ حدود ۳۰ دوره تبرید و تأسیسات دارد؛ چند دوره اصلی با سقف شهریه حضوری:

• نصب و تعمیر کولر گازی پنجره‌ای و اسپیلت: ۳۰۰ ساعت، حدود ۲۰٫۶ میلیون تومان
• سردکننده‌های خانگی و تجاری: ۴۵۰ ساعت، حدود ۲۷٫۴ میلیون تومان
• سردخانه فریونی: ۳۰۰ ساعت، حدود ۲۴٫۸ میلیون تومان
• چیلر تراکمی: ۶۴۰ ساعت، حدود ۳۶٫۳ میلیون تومان
• مشعل گازی: ۲۵۰ ساعت، حدود ۱۲٫۷ میلیون تومان
• پکیج شوفاژ: ۳۷۲ ساعت، حدود ۲۴٫۲ میلیون تومان
• حرارت مرکزی درجه ۱: ۴۰۰ ساعت، حدود ۳۱٫۸ میلیون تومان

جستجوی تبرید، سردخانه، چیلر، کولر گازی، تهویه مطبوع و موتورخانه در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، ۴۷۲ آگهی آورد. ۱۶۷ آگهی که عنوانشان به تأسیسات و سرمایش مربوط بود یکی‌یکی خوانده شد و ۱۵۴ آگهی ماند: ۷۵ آگهی تکنسین تأسیسات، ۴۶ آگهی مهندس و سرپرست تأسیسات، ۲۹ آگهی تکنسین تبرید، کولر، چیلر و سردخانه و ۴ آگهی موتورخانه و پکیج. ۱۳ آگهی دیگر فروش تجهیزات تهویه بود؛ راهی که برخی تکنسین‌ها بعدا انتخاب می‌کنند.

کارفرماها بیشتر کارخانه‌ها بودند با ۵۰ آگهی، بعد داروسازی‌ها با ۲۰، شرکت‌های خدمات مهندسی با ۱۶ و کالای مصرفی با ۱۱ آگهی. یعنی این آگهی‌ها بیشتر برای نگهداری تأسیسات کارخانه و ساختمان‌های بزرگ است؛ کار تعمیر کولر خانگی بیشتر از راه مغازه‌ها، نمایندگی‌ها و اپلیکیشن‌های خدمات پیدا می‌شود، نه آگهی استخدام. ۷۲ آگهی در تهران و ۳۳ آگهی در البرز بود و ۱۲۲ آگهی فقط آقا می‌خواستند.

در متن آگهی‌ها چیلر در ۸۴، برق در ۸۲، دیگ و مشعل در ۷۳، موتورخانه در ۶۴ و لوله‌کشی در ۵۸ آگهی آمده بود. ۵۵ آگهی از کار در هتل، بیمارستان، مجتمع یا ساختمان گفته بودند و ۲۷ آگهی کار شیفتی یا شبانه داشتند. شناخت برق صنعتی کنار تبرید، چیزی است که آگهی‌ها مرتب می‌خواستند.

گاز مونوکسید کربن بی‌رنگ و بی‌بو است و از وسایل گازسوزی که درست کار نمی‌کنند یا دودکش مناسب ندارند، مثل آبگرمکن، بخاری و پکیج، پخش می‌شود. در ۱۴۰۴، ۸۳۱ نفر در ایران بر اثر مسمومیت با این گاز جان باختند. تنظیم درست مشعل، سالم بودن دودکش و بازرسی موتورخانه، کار تکنسین‌های همین گروه است و مستقیم با جان آدم‌ها سروکار دارد.

طرف سرمایش هم کم‌اهمیت نیست. مصرف برق کشور در مرداد ۱۴۰۴ به رکورد ۷۷٬۴۹۷ مگاوات رسید و بخش بزرگی از آن سرمایش است. توانیر برای ۱۴۰۵ هدف گذاشته اوج مصرف کمتر از ۷۳٬۷۰۰ مگاوات بماند و مردم را به تنظیم کولر روی ۲۵ درجه تشویق کرده است. کولری که سرویس نشده یا گاز کم دارد، برق بیشتری مصرف می‌کند؛ پس تکنسین تبرید در کاهش مصرف هم نقش دارد.

مبرد گازی است که در چرخه تبرید گرما را جابه‌جا می‌کند. بسیاری از کولرهای قدیمی با R22 کار می‌کنند که به لایه ازن آسیب می‌زند. طبق پروتکل مونترال، که ایران عضو آن است، کشورهای در حال توسعه باید مصرف این دسته از مبردها را از ۲۰۲۵ به ۳۲٫۵ درصد سطح پایه و از ابتدای ۲۰۳۰ به صفر برسانند، با سهم کوچکی برای سرویس دستگاه‌های موجود تا ۲۰۴۰. ایران این مبردها را تولید نمی‌کند و وارد می‌کند و در برنامه‌ای با همکاری برنامه عمران ملل متحد، تکنسین‌ها با کمک فنی و حرفه‌ای برای کار با مبردهای جدید آموزش دیده‌اند.

معنای این برای تکنسین روشن است: در سال‌های آینده دستگاه‌های قدیمی R22 کمتر و مبردهای تازه‌تر مثل R410A و R32 بیشتر می‌شوند و هر کدام ابزار، فشار و نکته ایمنی خودشان را دارند. قانون یا گواهی ایرانی که کار با مبرد را به مجوز وابسته کند پیدا نکردیم؛ در آمریکا، طبق قانون، هر تکنسینی که با دستگاه‌های دارای مبرد آسیب‌رسان به ازن کار می‌کند باید گواهی بخش ۶۰۸ آژانس محیط زیست را داشته باشد.

گروه جدایی برای تکنسین تبرید در گزارش‌های معتبر حقوق نیست و نزدیک‌ترین گروه، کارگران ماهر و تعمیرکاران تهران، به کار رفته است. نیمی از این گروه در پایان ۱۴۰۴ بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون تومان در ماه دریافت می‌کردند و میانه آن‌ها ۳۰ میلیون بود؛ برای ۱۴۰۵ هم میانه ۴۴ میلیون درخواست کرده‌اند. این عدد تخمینی است و در کادر حقوق همین علامت را دارد.

آگهی‌ها کمی بالاتر بودند: ۴۹ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان بود. تکنسین تأسیسات ۳۵ تا ۵۰، تکنسین تبرید و چیلر ۴۰ تا ۵۱٫۵، مهندسان تأسیسات ۴۰ تا ۵۰ و مدیران ۵۵ تا ۷۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

تخصص در دستگاه‌های پیچیده‌تر، مثل چیلر، سردخانه صنعتی و VRF، و شناخت برق و مدار فرمان، تکنسین را از سرویس‌کار ساده جدا می‌کند. تکنسینی که کار آزاد تعمیر کولر و پکیج دارد، در تابستان و زمستان درآمد بیشتری دارد و با ساختن مشتری ثابت یا گرفتن نمایندگی خدمات یک برند، درآمدش پایدارتر می‌شود.