دیگ موتورخانه چیست و تکنسین موتورخانه چه می‌کند؟ کلکتور، آموزش و درآمد

سه راه به این کار می‌رسد. راه اول هنرستان است: رشته تأسیسات مکانیکی در شاخه فنی و حرفه‌ای کتاب‌های کارگاهی پکیج گرمایشی و موتورخانه دارد و در شاخه کاردانش هم رشته‌های تأسیسات حرارت مرکزی و تأسیسات حرارتی و برودتی هست. راه دوم کاردانی است: کاردانی تأسیسات مکانیکی با گرایش حرارت مرکزی و تهویه مطبوع بدون آزمون و با سابقه تحصیلی پذیرش دارد. راه سوم، که برای بیشتر تعمیرکاران پکیج کوتاه‌ترین است، دوره‌های فنی و حرفه‌ای و کار کنار یک استادکار است.

چگونه تعمیرکار پکیج شویم؟ ترتیب منطقی این است: اول ایمنی گاز و اجزای پکیج، بعد چند ماه کار به‌عنوان کمک‌تعمیرکار، بعد دوره کامل تعمیر پکیج و برد آن. پس از آن دوره مشعل گازی شما را به موتورخانه می‌برد و حرارت مرکزی نصب دیگ و کلکتور را یاد می‌دهد. آزمون پایان هر دوره فنی و حرفه‌ای گواهینامه مهارت می‌دهد. چون ۲۸ آگهی از ۶۴ آگهی کاردانی را کافی دانسته بودند و ۱۷ آگهی مدرکی نخواسته بودند، سابقه کار در کنار گواهینامه وزن زیادی دارد.

دیگ موتورخانه یا بویلر مخزن بسته و تحت فشاری است که با سوخت یا برق، آب گرم، آب داغ یا بخار می‌سازد تا ساختمان گرم شود و آب گرم مصرفی داشته باشد. در بیشتر ساختمان‌های ایران سوخت دیگ گاز شهری است. مشعل، که جلوی دیگ بسته می‌شود، گاز و هوا را مخلوط می‌کند و شعله را داخل کوره دیگ نگه می‌دارد؛ گرمای شعله از دیواره کوره و لوله‌های دود به آب می‌رسد.

آب گرم‌شده از دیگ به کلکتور رفت می‌رود و از آنجا به مدارهای ساختمان، یعنی رادیاتورها، فن‌کوئل‌ها، هواسازها و کویل منبع آب گرم مصرفی، پخش می‌شود. آب پس از دادن گرما از راه کلکتور برگشت و پمپ‌های سیرکولاسیون دوباره به دیگ برمی‌گردد. منبع انبساط جای اضافه شدن حجم آب گرم را فراهم می‌کند تا فشار مدار بالا نرود، و دودکش گاز سوخته را بیرون می‌برد. اگر یکی از این حلقه‌ها درست کار نکند، یا ساختمان سرد می‌ماند یا دیگ زیر فشار و دمای خطرناک کار می‌کند.

دیگ آب گرم با دیگ بخار چه فرقی دارد؟

در ساختمان‌های مسکونی و اداری بیشتر دیگ آب گرم کار می‌کند. دیگ بخار را آیین‌نامه حفاظتی مولد بخار و دیگ‌های آب گرم، مصوب ۲۰ آذر ۱۳۶۲، محفظه بسته‌ای تعریف می‌کند که بخار آب را با فشاری بیشتر از فشار هوای بیرون می‌سازد. این دیگ بیشتر در کارخانه‌ها، بیمارستان‌ها، رختشوی‌خانه‌ها و صنایع غذایی و دارویی دیده می‌شود. همین آیین‌نامه دیگ بخاری را که فشار مجاز آن از یک کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع بیشتر باشد، فشار متوسط یا قوی می‌داند و برای آن قاعده‌های سخت‌تری گذاشته است.

تکنسین دیگ و موتورخانه کجای این چرخه است؟

تکنسین موتورخانه هر روز همین چرخه را می‌پاید: دما و فشار دیگ، رنگ و پایداری شعله مشعل، کار پمپ‌ها، باز و بسته بودن شیرهای کلکتور، فشار منبع انبساط و نشتی لوله‌ها. در خانه‌هایی که موتورخانه ندارند، همین کار در اندازه کوچک‌تر در پکیج دیواری انجام می‌شود؛ پکیج در واقع دیگ، مشعل، پمپ و منبع انبساط کوچکی است که در یک بدنه روی دیوار نصب شده است. به همین دلیل بیشتر تکنسین‌ها کار را با پکیج شروع می‌کنند و بعد به موتورخانه ساختمان‌های بزرگ و دیگ‌های صنعتی می‌رسند.

کلکتور موتورخانه لوله قطور و کوتاهی است با چند انشعاب که آب را بین مدارهای گرمایش تقسیم می‌کند یا از آن‌ها جمع می‌کند. کلکتور رفت آب گرم دیگ را می‌گیرد و هر انشعاب آن به یک مدار می‌رود، مثلا رادیاتورهای طبقه‌ها، فن‌کوئل‌ها یا کویل منبع آب گرم مصرفی. کلکتور برگشت آب سردشده همین مدارها را جمع می‌کند و به سمت پمپ و دیگ می‌فرستد. کلکتورها بیشتر فولادی‌اند و روی آن‌ها شیر هر مدار، دماسنج، فشارسنج و شیر تخلیه بسته می‌شود.

کلکتور برای تکنسین مثل تابلوی فرمان آب است. اگر یک واحد یا یک طبقه گرم نمی‌شود، او اول سراغ کلکتور می‌رود: شیر آن مدار باز است؟ دمای رفت و برگشت آن چقدر با هم فرق دارد؟ هوا در مدار مانده یا پمپ آن مدار کار نمی‌کند؟ تفاوت دمای رفت و برگشت هر انشعاب نشان می‌دهد گرما کجا مصرف می‌شود و کجا گیر کرده است. با بستن و باز کردن تدریجی شیرهای کلکتور، تکنسین آب را بین مدارها متعادل می‌کند تا طبقه‌های نزدیک موتورخانه داغ و طبقه‌های بالا سرد نمانند.

ساخت، جوشکاری و تعویض کلکتور کار چه کسی است؟

اندازه کلکتور و تعداد و قطر انشعاب‌ها را طراح تأسیسات از روی دبی آب و تعداد مدارها حساب می‌کند. ساخت و جوشکاری آن کار لوله‌کش و جوشکار تأسیسات است و تکنسین موتورخانه در نصب، آب‌بندی، تست فشار، هواگیری و تنظیم شیرها همراه آن‌هاست. تعویض کلکتوری که زنگ زده یا نشتی دارد، معمولا در تابستان و وقتی موتورخانه خاموش است انجام می‌شود. در آگهی‌هایی که خواندیم، ۲۴ آگهی لوله‌کشی و ۱۶ آگهی جوشکاری را جزو مهارت‌ها یا کارها آورده بودند؛ تکنسینی که جوشکاری بلد است، این کارها را خودش انجام می‌دهد.

در آبان ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با واژه‌های موتورخانه، مشعل، پکیج، دیگ بخار، بویلر، حرارت مرکزی و شوفاژ جستجو کردیم. از ۴۶۷ آگهی، ۶۴ آگهی برای کار فنی در موتورخانه و تأسیسات بود و در متن خود کار با موتورخانه، دیگ، مشعل یا پکیج را خواسته بود: ۵۶ آگهی تکنسین و کاردان و ۸ آگهی سرپرست و مسئول تأسیسات. بقیه فروش، مهندسی طراحی یا کارهای بی‌ربط بودند.

عنوان بیشتر این آگهی‌ها «تکنسین تأسیسات» است، نه تکنسین موتورخانه؛ یعنی کارفرما کسی را می‌خواهد که موتورخانه را بشناسد و در کنار آن چیلر، پمپ و برق را هم نگه دارد. در متن آگهی‌ها دیگ یا بویلر در ۴۶، برق در ۳۵، موتورخانه در ۳۴، چیلر و پمپ هر کدام در ۳۱، بخار در ۲۷، لوله‌کشی در ۲۴، جوشکاری در ۱۶، هواساز یا فن‌کوئل در ۱۴ و مشعل در ۱۰ آگهی آمده بود.

در متن ۳۱ آگهی از کارخانه یا کار صنعتی و در ۱۹ آگهی از ساختمان، برج یا مجتمع نام برده شده بود؛ در صنعت کارفرما، پس از تولیدی و صنعتی با ۲۳ آگهی، دارو با ۹ آگهی بیشترین سهم را داشت. ۲۷ آگهی در استان تهران و ۱۴ آگهی در البرز بود. ۵۸ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۴۸ آگهی پایان خدمت یا معافیت را شرط کرده بودند. ۲۸ آگهی مدرک کاردانی را کافی می‌دانستند، ۱۹ آگهی کارشناسی خواسته بودند و ۱۷ آگهی مدرکی نخواسته بودند. ۳۳ آگهی از سابقه کار حرف زده بودند، بیشتر ۲ تا ۵ سال.

آگهی‌های محلی تهران: پکیج و موتورخانه

در یک سایت آگهی محلی، جستجوی همین واژه‌ها در تهران ۱۵ آگهی مرتبط آورد: ۹ آگهی تعمیر و نصب پکیج و ۶ آگهی موتورخانه. ۴ آگهی پکیج دنبال کارآموز بودند یا آموزش پیش از کار را پیشنهاد می‌دادند و بیشتر آگهی‌های پکیج دستمزد را توافقی یا درصدی نوشته بودند. سه آگهی موتورخانه دستمزد ماهانه گفته بودند: ۲۸ تا ۳۲، ۳۰ تا ۴۰ و ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان، هر سه با بیمه. یکی از آگهی‌ها هم برای نگهداری موتورخانه نیروی ساده با جای خواب می‌خواست؛ کار مقیم در موتورخانه مجتمع‌ها هنوز دیده می‌شود.

آیین‌نامه حفاظتی مولد بخار و دیگ‌های آب گرم، که ۲۰ آذر ۱۳۶۲ تصویب شد، هنوز پایه قاعده‌های ایمنی دیگ در کارگاه‌هاست. طبق ماده ۱۲۳ آن، کارکنان و متصدیان بهره‌برداری و مراقبت دیگ بخار و آب داغ باید صلاحیت کافی، تجربه و دانش فنی داشته باشند. ماده ۹ بازرسی داخل و بیرون دیگ بخار را در زمان ساخت، پس از نصب و پیش از راه‌اندازی، پس از هر تعمیر اساسی و به طور منظم در فاصله‌های کمتر از ۱۲ ماه لازم می‌داند و ماده ۱۸ ولتاژ چراغ سیار و ابزار برقی دستی را برای بازرسی و تعمیر دیگ به ۲۴ ولت محدود کرده است.

برای موتورخانه ساختمان‌ها هم آیین‌نامه ماده ۱۷ قانون هوای پاک، مصوب ۱۳۹۷، مالکان ساختمان‌های مشمول را موظف کرده است دست‌کم هر یک سال موتورخانه را با شرکت‌های بازرسی تأییدشده سازمان ملی استاندارد معاینه کنند. ساختمانی که مشعلش تنظیم نیست یا دودکشش مشکل دارد، در این معاینه ایراد می‌گیرد و رفع ایراد کار تکنسین است.

طرف دیگر این قاعده‌ها جان آدم‌هاست. گاز مونوکسید کربن از وسیله گازسوزی که بد می‌سوزد یا دودکش درستی ندارد پخش می‌شود و در ۱۴۰۴، ۸۳۱ نفر در ایران بر اثر مسمومیت با آن جان باختند. تکنسینی که شعله مشعل و پکیج را تنظیم و دودکش را بازبینی می‌کند، مستقیم با همین خطر سروکار دارد؛ این کار را نباید بدون آموزش و با حدس انجام داد.

در گزارش‌های معتبر حقوق ایران گروه جدایی برای تکنسین موتورخانه نیست. نزدیک‌ترین گروهی که همین نوع کار را انجام می‌دهد، تعمیرکاران و کارگران ماهر است که تکنسین‌های تعمیر و نگهداری و تأسیسات را هم در بر می‌گیرد و سطح سابقه را جدا نمی‌کند. نیمی از این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون تومان در ماه دریافت می‌کردند و میانه دریافتی آن‌ها ۳۰ میلیون تومان خالص بود. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۴ میلیون تومان درخواست کرده است. در شهرهای بزرگ دیگر میانه دریافتی ۲۶ و درخواستی ۳۸ میلیون بود.

آگهی‌ها بالاتر از دریافتی پایان ۱۴۰۴ بودند. ۱۵ آگهی تکنسین در سایت کاریابی بازه حقوق نوشته بودند و میانه این بازه‌ها ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان بود؛ پایین‌ترین ۲۰ تا ۴۰ و بالاترین ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون. ۴ آگهی سرپرست و مسئول تأسیسات میانه ۵۰ تا ۷۰ میلیون پیشنهاد داده بودند. در آگهی‌های محلی تهران سه پیشنهاد ۲۸ تا ۳۲، ۳۰ تا ۴۰ و ۴۰ تا ۵۰ میلیون برای نگهداری موتورخانه دیده شد. عدد آگهی پیشنهاد کارفرماست و معلوم نیست خالص است یا ناخالص.

تعمیرکار پکیج آزاد چقدر درآمد دارد؟

تعمیرکاری که برای خود کار می‌کند حقوق ثابت ندارد و درآمدش به تعداد سرویس در روز، فصل و قیمت قطعه بستگی دارد. اوج کار پکیج از اواخر پاییز تا میانه زمستان است و در تابستان کار کم می‌شود؛ بسیاری از تعمیرکاران پکیج برای پر کردن تابستان سرویس کولر گازی هم یاد می‌گیرند. برای کار آزاد عدد قابل اعتمادی پیدا نکردیم و آن را در جدول نیاوردیم.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

• شناخت دیگ بخار و کار در صنعت، به‌ویژه دارو و غذا، که آگهی‌های زیادی داشت
• برق صنعتی و مدار فرمان مشعل و تابلو موتورخانه؛ ۳۵ آگهی برق خواسته بودند
• توانایی کار با چیلر در کنار موتورخانه، چون کارفرما یک نفر را برای هر دو می‌خواهد
• گواهینامه مهارت فنی و حرفه‌ای و سابقه قابل اثبات در یک مجموعه بزرگ