مهندس HVAC: محاسبه بار، انتخاب سیستم، آگهی‌های استخدام و درآمد ۱۴۰۵

1. مبانی ترمودینامیک و نمودار سایکرومتری هوا
2. محاسبه بار سرمایش و گرمایش با یک نرم‌افزار
3. شناخت دستگاه‌ها: چیلر، VRF، هواساز، فن‌کویل و برج خنک‌کن
4. طراحی کانال و لوله و محاسبه افت فشار
5. نقشه‌کشی دوبعدی و مدل سه‌بعدی تاسیسات
6. کنترل، BMS و صرفه‌جویی انرژی
7. تست، بالانس و راه‌اندازی
8. یک تخصص: اتاق تمیز، صنعت یا فروش فنی

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران، دوره محاسب تهویه مطبوع با نرم‌افزار کریر ۲۱۵ ساعت است و دوره محاسب و مجری سیستم‌های تهویه مطبوع ۳۳۶ ساعت. این دوره‌ها جای تجربه پروژه را نمی‌گیرند، ولی برای کسی که در دانشگاه هیچ محاسبه بار کاملی انجام نداده، شروع خوبی‌اند. انجمن ASHRAE، با بیش از ۵۰ هزار عضو، برای طراحان گواهی «طراح HVAC» (CHD) و برای مهندسان راه‌اندازی گواهی BCxP دارد؛ این گواهی‌ها برای کار در پروژه‌های بین‌المللی ارزش بیشتری دارند تا برای استخدام در ایران.

مهندس HVAC مهندس مکانیکی است که روی هوای داخل ساختمان و کارخانه تخصص پیدا کرده: دما، رطوبت، تازگی و پاکی هوا. او حساب می‌کند یک فضا در گرم‌ترین ساعت تابستان و سردترین شب زمستان چقدر گرما می‌گیرد یا از دست می‌دهد، بعد سیستمی را انتخاب می‌کند که همین مقدار را با کمترین هزینه و مصرف جبران کند، و در آخر مطمئن می‌شود سیستم نصب‌شده واقعا همان کاری را می‌کند که روی کاغذ آمده بود.

در ایران عنوان «مهندس HVAC» بیشتر در آگهی‌ها و شرکت‌های سازنده دیده می‌شود تا در مدرک دانشگاهی. رشته‌ای به نام HVAC در کارشناسی وجود ندارد؛ این مهندس معمولا کارشناسی مهندسی مکانیک دارد و اگر ادامه داده باشد، کارشناسی ارشد گرایش تبدیل انرژی. در شمارش آبان ۱۴۰۵، از ۲۰ آگهی که رشته را نوشته بودند، ۱۹ آگهی مهندسی مکانیک خواسته بودند و ۵ آگهی مهندسی برق را هم پذیرفته بودند.

فرقش با مهندس تاسیسات ساختمان

مهندس تاسیسات ساختمان همه سیستم‌های مکانیکی را با هم می‌بیند: آب و فاضلاب، گاز، آتش‌نشانی و گرمایش و سرمایش، و بخش بزرگی از کارش با نقشه، نظارت و مقررات ملی ساختمان می‌گذرد. مهندس HVAC یک بخش از همین فهرست را عمیق‌تر می‌شناسد: چرخه تبرید، رفتار هوا در کانال، فیلتر و رطوبت. کارفرماهایش هم فرق دارند؛ سازنده چیلر و هواساز، شرکت اتاق تمیز، کارخانه دارو، پیمانکار VRF و واردکننده تجهیزات تهویه بیشتر از دفتر نظارت دنبال او می‌گردند. اگر نظارت ساختمان و پروانه نظام مهندسی برایتان مهم است، صفحه مهندس تاسیسات همان را توضیح داده است.

کارهایی که در یک هفته معمولی انجام می‌دهد

• محاسبه بار فضاها و نوشتن دفترچه محاسبات
• مقایسه دستگاه‌ها و آماده کردن دیتاشیت و پیشنهاد فنی
• بررسی مسیر کانال و لوله با تیم معماری، سازه و برق
• تست و تنظیم سیستم در محل و رسیدگی به شکایت بهره‌بردار، مثلا اتاقی که هیچ‌وقت خنک نمی‌شود

هر طراحی HVAC از یک عدد شروع می‌شود: بار سرمایشی و گرمایشی، یعنی گرمایی که باید از فضا بیرون برد یا به آن داد تا دما و رطوبت در حد مطلوب بماند. در شمارش آبان ۱۴۰۵، ۸ آگهی از ۲۶ آگهی مهندس و کارشناس، محاسبه بار یا انتخاب تجهیزات را صریح جزو شرح کار نوشته بودند و همه ۶ آگهی طراحی در شرکت‌های مشاور و پیمانکار در همین گروه بودند.

چه چیزهایی در بار حساب می‌شود؟

• گرمای بیرون: تابش آفتاب از پنجره، گرمایی که از دیوار و سقف عبور می‌کند و هوای گرمی که از درز درها وارد می‌شود.
• گرمای داخل: آدم‌ها، روشنایی، رایانه‌ها و دستگاه‌های تولید؛ در سالن تولید یا مرکز داده این بخش گاهی از گرمای بیرون بزرگ‌تر است.
• هوای تازه: هوایی که برای تنفس و بهداشت وارد می‌شود و باید سرد یا گرم و گاهی خشک شود.
• رطوبت: بار نهان، یعنی آبی که باید از هوا گرفت؛ در شهرهای ساحلی و در اتاق تمیز اهمیت زیادی دارد.

ظرفیت سرمایش معمولا با تن تبرید گفته می‌شود. یک تن تبرید برابر ۱۲٬۰۰۰ بی‌تی‌یو در ساعت یا حدود ۳٫۵ کیلووات است؛ همان واحدی که روی پلاک چیلر و کولر گازی هم دیده می‌شود.

چرا محاسبه سرانگشتی کافی نیست؟

جدول‌های سرانگشتی برای برآورد اولیه قیمت به کار می‌آیند، ولی جهت ساختمان، نوع شیشه، تعداد آدم‌ها و ساعت کار را نمی‌بینند. دستگاهی که بزرگ‌تر از نیاز انتخاب شود، گران‌تر است، مدام خاموش و روشن می‌شود و رطوبت را خوب نمی‌گیرد؛ دستگاه کوچک‌تر در روزهای اوج کم می‌آورد. برای همین آگهی‌ها نرم‌افزار محاسبه بار را جدی می‌گیرند: Carrier HAP در ۴ آگهی جزو نرم‌افزارهای لازم ثبت شده بود و یک آگهی طراحی حتی نسخه آن را نوشته بود.

خروجی این مرحله دفترچه محاسبات است: فایلی که بار هر فضا، شرایط طراحی، فرض‌ها و ظرفیت دستگاه‌های انتخابی را نشان می‌دهد. کارفرما، ناظر و فروشنده تجهیزات همه از روی همین دفترچه کار می‌کنند و یک فرض اشتباه در آن تا آخر پروژه همراه می‌ماند. مهندس تازه‌کار معمولا اول همین دفترچه را برای یک مهندس باتجربه آماده می‌کند و از ایرادهایی که او می‌گیرد، بیشتر از هر کلاسی یاد می‌گیرد.

روز ۳ آبان ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی با ده کلیدواژه HVAC، تهویه مطبوع، چیلر، VRF، هواساز، اتاق تمیز، برودتی، تبرید، سرمایش و کلین روم جمع شد و ۶۵۱ آگهی یکتا به دست آمد. بیشتر آن‌ها این کلمه‌ها را فقط در متن داشتند. عنوان ۵۰ آگهی یکی از این واژه‌ها را داشت و همه یکی‌یکی خوانده شد. ۱۴ آگهی سردخانه و تبرید صنعتی و ۴ آگهی بی‌ربط، مثل تهویه مرغداری و اپراتور تولید، کنار رفت. از ۳۲ آگهی باقی‌مانده، ۴ آگهی تکنسین، یک آگهی خرید کالا و یک آگهی فروشنده مغازه بود و ۲۶ آگهی در سطح مهندس و کارشناس ماند.

پنج نقش، نه یک شغل

۸ آگهی فروش فنی یا مدیریت فروش بود، ۶ آگهی طراحی و مهندسی در شرکت‌های مشاور و پیمانکار، ۵ آگهی پشتیبانی فنی و خدمات پس از فروش، ۴ آگهی نگهداری هواساز، موتورخانه و اتاق تمیز و ۳ آگهی طراحی و ساخت دستگاه در کارخانه سازنده چیلر و هواساز. یعنی کسی که مهندس HVAC را فقط طراح می‌داند، حدود یک‌سوم این بازار را می‌بیند. ۱۰ آگهی از صنایع تولیدی بود و ۴ آگهی از شرکت‌های خدمات مهندسی.

مهارت‌هایی که در متن آگهی‌ها تکرار شد

چیلر در ۱۲ آگهی آمده بود، کار با نقشه در ۱۰ آگهی، مذاکره در ۷ آگهی، هواساز در ۶ آگهی و VRF در ۳ آگهی. در فهرست نرم‌افزارها Excel در ۱۰ آگهی، Word در ۸، AutoCAD در ۷، Carrier HAP در ۴ و Revit در ۲ آگهی ثبت شده بود. ۶ آگهی زبان انگلیسی خواسته بودند؛ بیشتر برای خواندن دیتاشیت و کاتالوگ سازنده‌ها و برای پروژه‌های نفت و گاز.

سابقه، جنسیت و سربازی

۱۷ آگهی از ۲۶ آگهی فرقی میان خانم و آقا نگذاشته بودند، ۸ آگهی فقط آقا و یک آگهی فروش فقط خانم خواسته بود. این تفاوت هم به نقش برمی‌گردد: ۷ آگهی از ۸ آگهی فروش برای همه باز بود، ولی ۳ آگهی از ۴ آگهی نگهداری فقط آقا می‌خواستند. کارت پایان خدمت در ۹ آگهی شرط بود، از جمله در هر ۴ آگهی نگهداری. ۱۸ آگهی سقف سنی داشتند و ۱۲ تای آن‌ها ۴۰ سال یا کمتر. آگهی‌هایی که سابقه را با عدد نوشته بودند، از ۱ تا ۸ سال می‌خواستند و بیشترشان ۲ یا ۳ سال.

بزرگ‌ترین گروه آگهی‌های HVAC در آبان ۱۴۰۵ نه طراحی بود و نه نگهداری. ۸ آگهی از ۲۶ آگهی برای کارشناس یا مدیر فروش در شرکت‌هایی بود که چیلر، هواساز، VRF، تجهیزات موتورخانه یا اجزای اتاق تمیز می‌سازند یا تامین می‌کنند. این کار با فروشندگی مغازه فرق دارد: مشتری پیمانکار، مشاور یا کارفرمای پروژه است و پیش از خرید باید مطمئن شود دستگاه با بار و فضای پروژه‌اش جور است.

کار روزانه مهندس فروش

• خواندن نقشه معماری و تاسیسات مشتری و برآورد اولیه ظرفیت و تعداد دستگاه
• انتخاب مدل از کاتالوگ سازنده و آماده کردن پیش‌فاکتور و پیشنهاد فنی
• جلسه با مشاور پروژه برای تایید مشخصات و پاسخ به ایرادهای فنی
• مذاکره قیمت، بستن قرارداد و پیگیری تحویل و راه‌اندازی

آگهی‌ها همین را نشان می‌دهند. ۵ آگهی از ۸ آگهی فروش مذاکره را صریح خواسته بودند، یکی بررسی نقشه برای برآورد اولیه و یکی آشنایی با طراحی چیلر هواخنک، از کمپرسور و کندانسور تا اواپراتور. ۳ آگهی سفر کاری داشتند، از دو سفر در ماه تا سه روز در هفته برای بازاریابی و مذاکره، و ۳ آگهی پورسانت فروش را کنار حقوق ثابت نوشته بودند. فقط ۳ آگهی فروش رشته را شرط کرده بودند و هر سه مهندسی مکانیک خواسته بودند؛ ۲ تا مهندسی برق را هم پذیرفته بودند.

این مسیر به چه کسی می‌آید؟

مهندس مکانیکی که از گفت‌وگو با مشتری خسته نمی‌شود، در فروش فنی هم دانشش به کار می‌آید و هم زودتر با پروژه‌های زیاد و دستگاه‌های مختلف آشنا می‌شود. بهای آن هدف فروش، سفر و درآمدی است که بخشی از آن به فروش بستگی دارد. بسیاری از کسانی که بعدها شرکت پیمانکاری یا نمایندگی تجهیزات راه می‌اندازند، از همین نقش شروع کرده‌اند، چون هم بازار را می‌شناسند و هم مشتری را. در آمریکا مهندس فروش در آمار رسمی شغل جداگانه‌ای است و عدد درآمدش در بخش بعد آمده است.

گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ عنوان HVAC را جدا نمی‌سنجند. برای کار طراحی و نگهداری نزدیک‌ترین گروه «مهندسی مکانیک» است، چون ۱۹ آگهی از ۲۰ آگهی که رشته نوشته بودند همین مدرک را خواسته بودند. برای مهندس فروش نزدیک‌ترین گروه «فروش در سطح کارشناسی و مدیریتی» است. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، دریافتی خالص ماهانه سطح کارشناس در این دو گروه این بود:

• مهندس مکانیک، کارشناس، تهران: میانه دریافتی پایان ۱۴۰۴ حدود ۳۴ میلیون تومان و نیمه میانی ۲۶ تا ۴۱ میلیون؛ عدد درخواستی برای ۱۴۰۵ حدود ۴۸ میلیون.
• مهندس مکانیک، کارشناس، شهرهای بزرگ: میانه دریافتی ۳۰ میلیون و درخواستی ۴۲ میلیون.
• کارشناس فروش، تهران: میانه دریافتی ۲۹ میلیون و نیمه میانی ۲۲ تا ۳۶ میلیون؛ درخواستی ۳۹ میلیون. این عدد حقوق ثابت و متغیر را با هم حساب کرده است.

عدد درخواستی انتظار افراد برای سال بعد است، نه حقوقی که گرفته‌اند.

آگهی‌های HVAC چه عددی نوشته‌اند؟

۱۰ آگهی از ۲۶ آگهی بازه حقوق داشتند. دو آگهی نگهداری موتورخانه و اتاق تمیز ۴۵ تا ۵۵ میلیون تومان نوشته بودند، کارشناس تولید چیلر و هواساز ۳۵ تا ۴۵ میلیون و طراح VRF ۳۰ تا ۵۰ میلیون. پنج آگهی کارشناس فروش بازه‌هایی از ۲۰ تا ۳۰ میلیون در اصفهان تا ۳۵ تا ۴۵ میلیون در تهران داشتند و یک مدیر فروش ۵۰ تا ۸۰ میلیون. خالص یا ناخالص بودن این عددها در آگهی‌ها روشن نشده است. برای مقایسه، تکنسین چیلر در یک آگهی کیش ۳۵ تا ۶۰ میلیون و نصاب تهویه مطبوع در اصفهان ۲۲ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

در همین آگهی‌ها صنعت حساس بیشترین اثر را دارد: کارخانه دارو و اتاق تمیز بالاترین بازه‌های مهندسی را نوشته بودند. بعد از آن مسئولیت مهم است؛ مدیر فروش تقریبا دو برابر کارشناس فروش پیشنهاد گرفته بود. در فروش، پورسانت عدد پایان ماه را بالا و پایین می‌کند و ماه‌های بدون قرارداد هم وجود دارد. تسلط به انگلیسی فنی برای پروژه‌های صنعتی و تجربه راه‌اندازی هم در آگهی‌های سطح بالاتر تکرار شده بود.