مهندس تاسیسات: کار طراحی، نظارت و اجرا، پروانه نظام مهندسی و حقوق ۱۴۰۵

1. نقشه‌خوانی و AutoCAD تاسیسات
2. محاسبه بار و انتخاب سیستم گرمایش و سرمایش
3. لوله‌کشی آب، فاضلاب و گاز طبق مقررات ملی
4. موتورخانه، دیگ، چیلر و برج خنک‌کن در عمل
5. طراحی اطفای حریق و اسپرینکلر
6. Revit و هماهنگی نقشه‌ها با معماری و سازه
7. متره، برآورد و صورت‌وضعیت
8. آمادگی آزمون نظام مهندسی و مدیریت انرژی ساختمان

این ترتیب از مهارت‌هایی آمده که آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ بیشتر از همه اسم برده بودند. دوره‌های این مسیر را آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای و آموزشگاه‌های آزاد برگزار می‌کنند؛ فهرست آموزشگاه‌ها و دوره‌ها زیر همین صفحه آمده است.

مهندس تاسیسات کسی است که مسئول سیستم‌های پنهان پشت دیوار، زیر کف و بالای سقف کاذب است. این سیستم‌ها تا وقتی درست کار کنند دیده نمی‌شوند و وقتی خراب شوند همه ساختمان را از کار می‌اندازند: موتورخانه و دیگ، چیلر و برج خنک‌کن، هواساز و کانال، فن‌کویل و رادیاتور، لوله‌کشی آب سرد و گرم، فاضلاب و آب باران، لوله‌کشی گاز، و شبکه اسپرینکلر و جعبه آتش‌نشانی. کار او این است که هر کدام از این‌ها اندازه درست داشته باشد، درست نصب شود و سال‌ها بی‌دردسر کار کند.

در آگهی‌ها و قراردادها این آدم بیشتر با عنوان مهندس تاسیسات مکانیکی، کارشناس تاسیسات یا مهندس مکانیک (تاسیسات) دیده می‌شود. در شرکت‌های بزرگ و پروژه‌های خارجی به او Mechanical Engineer یا MEP Engineer می‌گویند؛ در این سه حرف، M همان بخش مکانیکی است، E برق و P لوله‌کشی. در نظام مهندسی ساختمان عنوان رسمی کار او رشته تاسیسات مکانیکی است و مدرکی که بیشتر کارفرماها می‌خواهند کارشناسی مهندسی مکانیک است.

مهندس تاسیسات و تکنسین تاسیسات یک کار نمی‌کنند

تکنسین دستگاه را سرویس می‌کند، فیلتر عوض می‌کند و نشتی را می‌گیرد. مهندس تصمیم می‌گیرد چه دستگاهی با چه ظرفیتی و کجا نصب شود، برنامه نگهداری را می‌نویسد و وقتی یک خرابی مدام تکرار می‌شود علتش را پیدا می‌کند. بازار کار تکنسین بزرگ‌تر است: در همان جست‌وجویی که ۱۴۰ آگهی مهندسی پیدا شد، ۱۵۶ آگهی تکنسین، کارگر و اپراتور تاسیسات هم بود. ولی مسئولیت امضا، محاسبه و تصمیم خرید با مهندس است.

سه کار نزدیک که با این شغل اشتباه گرفته می‌شوند

• مهندس HVAC فقط روی گرمایش، سرمایش و تهویه کار می‌کند و آب، فاضلاب، گاز و آتش‌نشانی در کار او نیست. مهندس تاسیسات همه این‌ها را با هم می‌بیند.
• مهندس تاسیسات برقی روشنایی، تابلو برق، کابل‌کشی و اعلام حریق را طراحی می‌کند و در نظام مهندسی پروانه جدا دارد.
• مهندس مکانیک طراح ماشین قطعه و دستگاه می‌سازد؛ مهندس تاسیسات دستگاه آماده را انتخاب و در ساختمان به هم وصل می‌کند.

روز ۲ آبان ۱۴۰۵ همه آگهی‌هایی که با کلیدواژه‌های مهندس تاسیسات، تاسیسات مکانیکی، کارشناس تاسیسات، طراح و ناظر تاسیسات و HVAC در یک سایت بزرگ کاریابی منتشر شده بود، یکی‌یکی خوانده شد. آگهی‌های تکنسین، کارگر، فروش و تاسیسات برقی کنار گذاشته شد و ۱۴۰ آگهی در سطح مهندس و کارشناس ماند. شرح کامل هر آگهی هم باز شد تا شرط‌ها و حقوق آن دیده شود.

بیشتر کار در بهره‌برداری است، نه طراحی

۹۸ آگهی برای نگهداری و بهره‌برداری بود: کارشناس، سرپرست یا رئیس تاسیسات یک کارخانه، شرکت دارویی، برج اداری یا مجتمع. ۱۷ آگهی طراح و نقشه‌کش تاسیسات مکانیکی می‌خواست، ۱۴ آگهی کارشناس اجرا و دفتر فنی، و ۱۱ آگهی ناظر پروژه. یعنی کسی که فقط به طراحی فکر می‌کند، با حدود یک‌هشتم بازار روبه‌روست.

کارفرماها چه کسانی‌اند و کجا هستند؟

۳۲ آگهی از صنایع تولیدی بود، ۲۸ آگهی از شرکت‌های خدمات مهندسی، ۱۶ آگهی از شرکت‌های دارویی، ۱۵ آگهی از شرکت‌های ساختمانی و ۱۴ آگهی از پیمانکاران. ۶۶ آگهی در استان تهران بود و ۱۶ آگهی در البرز؛ در میان شهرها تهران با ۵۷، کرج با ۱۰، مشهد با ۶ و اصفهان با ۵ آگهی جلو بودند.

چه مهارتی را اسم برده‌اند؟

در نرم‌افزارها AutoCAD در ۵۹ آگهی، Excel در ۴۵، Revit در ۲۱ و Carrier HAP در ۱۳ آگهی خواسته شده بود. در متن آگهی‌ها چیلر ۴۳ بار، دیگ و بویلر ۴۰ بار، شبکه هوای فشرده و بخار و یوتیلیتی کارخانه ۴۲ بار، موتورخانه ۲۷ بار و هواساز ۲۱ بار آمده بود. ۲۹ آگهی متره و صورت‌وضعیت خواسته بودند، ۱۵ آگهی آشنایی با مقررات ملی ساختمان، ۱۰ آگهی کار با اتاق تمیز یا استاندارد GMP و ۷ آگهی به بیمارستان اشاره داشتند.

سابقه، جنسیت و سربازی

۶۴ آگهی تعداد سال سابقه را نوشته بودند: ۱۳ آگهی یک یا دو سال، ۳۲ آگهی سه تا پنج سال و ۱۸ آگهی هفت سال یا بیشتر. فقط ۲ آگهی کارآموز می‌گرفتند. ۸۶ آگهی فقط آقا خواسته بودند، ۱۱ آگهی آقا را ترجیح می‌دادند و ۴۱ آگهی فرقی نگذاشته بودند. این تفاوت به مسیر کار بستگی دارد: در ۴۲ آگهی طراحی، نظارت و اجرا ۲۶ آگهی برای خانم‌ها هم باز بود، ولی در ۹۸ آگهی بهره‌برداری فقط ۱۵ آگهی. ۸۸ آگهی کارت پایان خدمت خواسته بودند و ۹۱ آگهی سقف سنی ۴۵ سال یا کمتر داشتند.

نکته‌ای که خیلی‌ها انتظارش را ندارند: فقط ۵ آگهی از ۱۴۰ آگهی به پروانه یا سازمان نظام مهندسی اشاره کرده بودند و ۴ تای آن‌ها آگهی طراحی بود. برای استخدام در کارخانه و ساختمان، تجربه کار با دستگاه و نقشه از پروانه مهم‌تر است.

گزارش‌های حقوق، مهندس تاسیسات را جدا نمی‌سنجند و او را همراه مهندسان مکانیک و هوافضا حساب می‌کنند؛ بیشتر آگهی‌های تاسیسات هم همین مدرک را می‌خواهند، پس این نزدیک‌ترین گروه است. بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، دریافتی خالص ماهانه این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ با بالا رفتن سطح کار این‌طور تغییر می‌کرد:

• کارشناس: میانه ۳۴ میلیون تومان؛ نیمه میانی بین ۲۶ تا ۴۱ میلیون.
• کارشناس ارشد: میانه ۴۳ میلیون تومان؛ نیمه میانی بین ۳۶ تا ۵۵ میلیون.
• مدیر: میانه ۶۱ میلیون تومان؛ نیمه میانی بین ۵۲ تا ۷۷ میلیون.

در شهرهای بزرگ دیگر میانه دریافتی کارشناس ۳۰ میلیون تومان بود. همین گروه‌ها برای ۱۴۰۵ عدد بالاتری درخواست کرده‌اند: کارشناس تهران ۴۸، کارشناس ارشد ۶۴ و مدیر ۹۱ میلیون تومان. عدد درخواستی انتظار است، نه حقوقی که گرفته‌اند.

آگهی‌ها چه عددی نوشته‌اند؟

۵۰ آگهی از ۱۴۰ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه بازه‌ها ۴۰ تا ۵۵ میلیون تومان بود. کارشناس بهره‌برداری در ۲۶ آگهی میانه ۳۵ تا ۵۰ میلیون پیشنهاد گرفته بود و سرپرست، رئیس و مدیر تاسیسات در ۱۱ آگهی میانه ۵۰ تا ۷۰ میلیون. ۱۳ آگهی طراحی، نظارت و اجرا که عدد داشتند، میانه ۴۰ تا ۶۰ میلیون نوشته بودند. ۶ آگهی ناظر پروژه عدد داشتند و بازه‌شان از ۳۰ تا ۸۵ میلیون بود؛ ۴ تای آن‌ها کف پیشنهاد را ۶۰ میلیون یا بیشتر گذاشته بودند. آگهی‌ها نمی‌گویند عددشان خالص است یا ناخالص.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟

سطح مسئولیت بیشترین اثر را دارد: فاصله میانه کارشناس و مدیر در تهران نزدیک دو برابر است. بعد از آن صنعت مهم است؛ کارخانه دارو و کارخانه‌ای که اتاق تمیز دارد، کسی را می‌خواهد که خرابی چیلر یا هواساز را سریع حل کند و برای همین بیشتر می‌پردازد. کار با Revit و تجربه پروژه بیمارستانی یا برج هم در آگهی‌های طراحی عدد بالاتری کنار خود دارد. درآمد نظارت نظام مهندسی جدا از این عددهاست و در بخش بعد آمده است.

درآمد مهندس تاسیسات از نظارت نظام مهندسی حقوق ماهانه نیست. ناظر برای هر ساختمانی که سازمان به او ارجاع می‌دهد، به ازای هر متر مربع زیربنا حق‌الزحمه می‌گیرد و این پول در طول ساخت و در چند قسط به او می‌رسد. مالک پول را به سازمان می‌دهد، نه به ناظر.

نرخ هر متر مربع در تهران

طبق جدول تفکیک تعرفه‌های ۱۴۰۵ استان تهران که ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ منتشر شد، سهم ناظر تاسیسات مکانیکی برای هر متر مربع این است:

• گروه الف، ساختمان ۱ و ۲ طبقه: حدود ۴۴٫۲ هزار تومان
• گروه ب، ۳ تا ۵ طبقه: حدود ۵۹٫۵ هزار تومان
• گروه ج، ۶ و ۷ طبقه: حدود ۷۰٫۵ هزار تومان؛ ۸ تا ۱۰ طبقه حدود ۸۰٫۴ هزار تومان
• گروه د، ۱۱ و ۱۲ طبقه: حدود ۱۰۳ هزار تومان؛ ۱۳ طبقه به بالا حدود ۱۲۱٫۶ هزار تومان

نرخ گروه ب نسبت به جدول ۱۴۰۴ حدود ۴۷ درصد بالا رفته است. سهم ناظر مکانیکی برای همان ساختمان حدود ۴۳ درصد سهم ناظر عمران است، چون کار نظارت سازه طولانی‌تر و پرمسئولیت‌تر حساب می‌شود.

یک ساختمان ۵ طبقه با ۵۰۰ متر مربع

این ساختمان در گروه ب است. ۵۰۰ متر مربع ضرب در حدود ۵۹٫۵ هزار تومان می‌شود حدود ۲۹٫۷ میلیون تومان برای کل نظارت تاسیسات مکانیکی. سازمان ۵ درصد کسر می‌کند و حدود ۲۸٫۲ میلیون تومان می‌ماند. ساخت چنین ساختمانی معمولا بیش از یک سال طول می‌کشد، پس این مبلغ درآمد یک ماه نیست؛ درآمد چند بازدید در طول یک سال یا بیشتر است.

سقف کار و واقعیت ارجاع

ناظر پایه ۳ فقط ساختمان‌های گروه الف و ب را می‌گیرد، یعنی تا ۵ طبقه. منابع حرفه‌ای که به جدول‌های مبحث دوم مقررات ملی ساختمان استناد می‌کنند، ظرفیت هم‌زمان نظارت را برای پایه ۳ حدود ۸ هزار متر مربع، پایه ۲ حدود ۱۲ هزار، پایه ۱ حدود ۱۶ هزار و ارشد حدود ۲۰ هزار متر مربع می‌نویسند. این متراژ تا تمام شدن کار در سهمیه ناظر می‌ماند و هر استان می‌تواند آن را کم یا زیاد کند. اگر همه ظرفیت یک ناظر پایه ۳ با ساختمان‌های گروه ب تهران پر شود، جمع حق نظارت مکانیکی آن کارها حدود ۴۷۶ میلیون تومان است که در طول چند سال پرداخت می‌شود.

این عدد یک سقف روی کاغذ است. ناظر نمی‌تواند خودش مشتری پیدا کند و کار را سازمان به نوبت ارجاع می‌دهد؛ در شهرهایی که ساخت‌وساز کم است، ممکن است ماه‌ها کاری نرسد. برای همین بیشتر مهندسان تاسیسات نظارت را کنار یک کار حقوق‌بگیر انجام می‌دهند، نه به جای آن.