آموزش تراشکاری: ترتیب مهارت‌ها از تراش دستی تا CNC، شهریه دوره و حقوق تراشکار

تراشکار CNC همان تراشکار است که به جای چرخاندن اهرم‌ها، برنامه حرکت ابزار را می‌نویسد یا اجرا می‌کند. استاندارد رسمی «تراشکار CNC» ۳۰۰ ساعت است و فقط کسی را می‌پذیرد که گواهی تراشکار دارد. ۱۸۰ ساعت آن برنامه‌نویسی و اجرای برنامه است، ۳۴ ساعت انتخاب مراحل کار و ابزار، ۲۰ ساعت راه‌اندازی دستگاه و ۴۰ ساعت آشنایی با نرم‌افزار ساخت (CAM). فرزکار CNC هم همین راه را با دستگاه فرز می‌رود؛ استاندارد «فرز کار CNC درجه ۲» ۲۸۰ ساعت است.

چرا اول دستی؟ چون دستگاه CNC اشتباه را تکرار می‌کند. کسی که دور، پیشروی و بستن درست قطعه را با دست تجربه کرده، خطای برنامه را پیش از خراب شدن قطعه می‌بیند. در آگهی‌ها هم ۱۳ آگهی سایت سراسری «تراشکار» و «CNC» را با هم خواسته بودند و میانه حقوق پیشنهادی‌شان از آگهی‌های دستگاه دستی بیشتر بود.

دوره‌های هر مرحله را عمومی نام برده‌ایم. آموزشگاه‌هایی که این دوره‌ها را برگزار می‌کنند، بعد از بررسی در همین صفحه نشان داده می‌شوند.

تراشکار کسی است که با دستگاه تراش قطعه فلزی را می‌چرخاند و با یک رنده سخت، لایه لایه از آن برمی‌دارد تا به اندازه نقشه برسد. محور، بوش، پین، پیچ و مهره، فلنج، پولی و میل‌لنگ نمونه کارهای اوست. بیشتر این قطعه‌ها گرد هستند، چون قطعه روی دستگاه تراش می‌چرخد و ابزار ثابت است. در فرزکاری برعکس است: ابزار می‌چرخد و قطعه حرکت می‌کند، برای همین فرزکار سطح صاف، شیار و چرخ‌دنده می‌سازد.

اسم رسمی این شغل در سایت ما «ماشین‌کار» است و هر دو کار، تراش و فرز، را در بر می‌گیرد. در بازار بیشتر «تراشکار» می‌گویند. «تراشکار منوال» یعنی کسی که با دستگاه دستی کار می‌کند و چرخ‌ها و اهرم‌ها را خودش می‌چرخاند؛ «تراشکار CNC» همین کار را با دستگاهی انجام می‌دهد که برنامه حرکتش را می‌خواند.

یک روز کاری تراشکار

• خواندن نقشه: قطر، طول، رواداری (تلرانس) و کیفیت سطح را از نقشه درمی‌آورد.
• آماده کردن دستگاه: قطعه را در سه‌نظام یا بین دو مرغک می‌بندد، رنده را تیز و تنظیم می‌کند و دور و پیشروی را انتخاب می‌کند.
• تراش: روتراشی، داخل‌تراشی، مخروط‌تراشی و پیچ‌بری را به ترتیب انجام می‌دهد.
• کنترل: هر چند دقیقه اندازه را با کولیس یا میکرومتر می‌گیرد، چون یک دهم میلی‌متر اضافه برداشتن یعنی قطعه خراب.

تراشکار کجا کار می‌کند؟

کار تراشکار به چهار جای اصلی می‌رود. کارخانه‌های قطعه‌سازی و ماشین‌سازی قطعه سری و یدکی می‌سازند. کارگاه‌های تعمیر و نگهداری کارخانه‌ها، از فولاد تا نفت و پتروشیمی، قطعه خراب را دوباره می‌سازند. تراشکاری‌های موتور (سرسیلندر، سیلندر و میل‌لنگ) موتور خودرو و موتورسیکلت را تعمیر می‌کنند و در شهرها کم نیستند. قالب‌سازی‌ها هم تراشکار می‌خواهند. شاخه کوچک‌تری هم در طلاسازی هست که با دستگاه‌های کوچک النگو و حلقه می‌تراشد.

سقف شهریه دوره‌های تراش در آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای استان تهران در ۱۴۰۵ این است:

• «تراشکار»، ۶۴۸ ساعت: ۳۶٫۷ میلیون تومان حضوری و ۲۹٫۴ میلیون تومان مجازی.
• «تراشکار درجه ۲»، ۶۴۰ ساعت: ۳۶٫۳ میلیون تومان؛ استاندارد قدیمی‌تری که هنوز در فهرست هست.
• «فرزکار درجه ۲»، ۶۸۸ ساعت: ۳۹ میلیون تومان.
• «تراشکار CNC»، ۳۰۰ ساعت: ۲۳٫۴ میلیون تومان حضوری و ۱۸٫۷ میلیون تومان مجازی.
• «فرز کار CNC درجه ۲»، ۲۸۰ ساعت: ۲۹٫۶ میلیون تومان.
• «نقشه‌خوانی صنعتی»، ۱۴۴ ساعت: ۲۶٫۷ میلیون تومان، برای کسی که نقشه را جدا و کامل‌تر می‌خواهد.

این عددها سقف است و آموزشگاه می‌تواند کمتر بگیرد. مراکز دولتی فنی و حرفه‌ای هم دوره تراش برگزار می‌کنند؛ شهریه، ظرفیت و زمان شروع آنها را باید از مرکز نزدیک پرسید. جمع دو دوره تراشکار و تراشکار CNC در آموزشگاه آزاد تهران ۹۴۸ ساعت و حدود ۶۰ میلیون تومان می‌شود (جمع خود ما از دو سقف شهریه).

کلاس کوتاه آزاد چه می‌دهد؟

بیشتر کلاس‌هایی که با عنوان «آموزش تراشکاری» تبلیغ می‌شوند خیلی کوتاه‌تر از استاندارد هستند. یک آموزشگاه آزاد در البرز دوره تراش دستی ۵۰ ساعته دارد، یک آموزشگاه در تهران دوره ۲۵۰ ساعته اعلام کرده و یک آموزشگاه در اصفهان دوره دو تا سه ماهه را ۲۲٫۹ میلیون تومان می‌فروشد. کلاس ۵۰ ساعته برای آشنایی با دستگاه و کار کمک‌تراشکار کافی است، ولی پیچ‌بری و لنگ‌تراشی را نمی‌رساند؛ این دو بخش در استاندارد رسمی به تنهایی ۱۳۴ ساعت هستند.

پیش از ثبت‌نام سه چیز را بپرسید: چند ساعت از دوره پشت دستگاه است، هر هنرجو چند ساعت دستگاه را تنها در اختیار دارد، و در پایان آزمون فنی و حرفه‌ای برگزار می‌شود یا فقط گواهی خود آموزشگاه داده می‌شود. دوره ویدیویی برای فهم اسم قطعه‌ها و ترتیب کار خوب است، ولی دست را جای کار عملی تربیت نمی‌کند.

تراشکار خوب کسی است که قطعه را بار اول درست درمی‌آورد. برای همین اندازه گرفتن نصف کار است. در آگهی‌های ۳ آبان ۱۴۰۵، ۴۱ آگهی از ۱۱۲ آگهی ماشین‌کاری در یک سایت بزرگ کاریابی کار با ابزار اندازه‌گیری را خواسته بودند و ۵۱ آگهی نقشه‌خوانی را.

ابزارهایی که استاندارد آموزش می‌دهد

• کولیس: برای قطر بیرون و داخل و عمق؛ ابزار هر روزه. خواندن ورنیه آن اولین درس اندازه‌گیری است.
• میکرومتر: برای اندازه دقیق‌تر، تا صدم میلی‌متر. قطعه‌ای که رواداری تنگ دارد با میکرومتر کنترل می‌شود.
• زاویه‌سنج و نقاله (راپورتر): برای زاویه مخروط و پخ.
• ساعت اندیکاتور: برای لنگی قطعه در سه‌نظام و تنظیم مخروط‌تراشی.
• شابلون پیچ: برای کنترل گام و فرم پیچ.

کنار این ابزارها، بخش نقشه‌کشی استاندارد رواداری، انطباق و زبری سطح را یاد می‌دهد. بدون این‌ها عدد کنار اندازه روی نقشه معنا ندارد و تراشکار نمی‌داند قطعه را تا کجا باید دقیق بتراشد.

ایمنی سر دستگاه تراش

خطر اصلی تراش، گیر کردن لباس و دست در قطعه چرخان و پرتاب براده داغ است. دستورالعمل‌های ایمنی کارگاه‌ها این قاعده‌ها را تکرار می‌کنند:

• شال، لباس گشاد و دستکش نزدیک قطعه چرخان نباشد؛ موی بلند بسته شود.
• آچار سه‌نظام بلافاصله بعد از بستن قطعه برداشته شود؛ آچاری که روی سه‌نظام بماند با روشن شدن دستگاه پرتاب می‌شود.
• اندازه گرفتن و تنظیم رنده فقط وقتی دستگاه کاملا ایستاده است.
• عینک حفاظتی در تراش و سنگ‌زنی؛ براده با قلاب یا برس جمع شود، نه با دست.
• برای میله بلند تکیه‌گاه یا مرغک بسته شود تا قطعه نلرزد و بیرون نزند.

آیین‌نامه حفاظتی ماشین‌های افزار هم از کارفرما می‌خواهد دستگاه تراش ترمز خودکار داشته باشد تا کارگر سه‌نظام را با دست نگه ندارد. بخش ایمنی استاندارد ۲۰ ساعت است و پیش از هر کار دیگری درس داده می‌شود.

آیا تراشکاری جزو مشاغل سخت و زیان‌آور است؟

نه به‌طور خودکار. خود استاندارد تراشکار این شغل را نه عادی علامت زده و نه سخت؛ گزینه «نیاز به استعلام از وزارت کار» را زده است. سخت بودن کار برای هر کارگاه جدا بررسی می‌شود: کارگر یا کارفرما درخواست می‌دهد، کمیته کارشناسی از کارگاه بازدید می‌کند و تصمیم می‌گیرد. اگر کار سخت شناخته شود، کارفرما ۴ درصد حق بیمه بیشتر می‌دهد و کارگر با ۲۰ سال سابقه پشت سر هم یا ۲۵ سال سابقه متناوب در همان کار، بدون شرط سن بازنشسته می‌شود.

مدرک تراشکاری فنی و حرفه‌ای بعد از آزمون کتبی و عملی داده می‌شود. حد قبولی رایج ۵۰ از ۱۰۰ در کتبی و ۷۰ از ۱۰۰ در عملی است و میانگین وزنی، با سهم ۲۵ درصد کتبی و ۷۵ درصد عملی، باید دست کم ۷۰ شود. کسی که سال‌ها کنار دستگاه کار کرده لازم نیست دوره را از اول بگذراند؛ می‌تواند در آزمون‌های ادواری شرکت کند و همان گواهی را بگیرد.

مدرک برای استخدام لازم است؟

برای کار در کارگاه و کارخانه قانونی نیست که تراشکار حتما گواهی داشته باشد. در آگهی‌ها هم کم خواسته می‌شود: از ۱۱۲ آگهی ماشین‌کاری فقط ۴ آگهی اسم مدرک فنی و حرفه‌ای را آورده بودند. کارفرما بیشتر سابقه و یک قطعه آزمایشی را می‌بیند. با این حال مدرک دو جا اثر واقعی دارد:

• ثبت‌نام در دوره تراشکار CNC: پیش‌نیاز این دوره «گواهینامه تراشکار» است.
• طرح طبقه‌بندی مشاغل کارخانه: طبق بخشنامه وزارت کار در ۱۳۸۹، هر ساعت دوره مهارتی یک دهم امتیاز در ارزیابی شغل حساب می‌شود. دوره شش ماهه کارگر درجه ۲ معادل چهار سال تجربه و دوره نه ماهه درجه ۱ معادل شش سال تجربه است، البته فقط وقتی کارگر از شرایط شغلش کم دارد و کمیته طبقه‌بندی تایید کند. در ترفیع هم دارنده گواهی اولویت دارد.

مدرک بین‌المللی یعنی چه؟

گواهی فنی و حرفه‌ای را می‌شود به زبان دیگر ترجمه کرد، ولی این به معنای پذیرفته شدن خودکار آن یا اجازه کار در کشور دیگر نیست. اعتبار گواهی را می‌شود با کد ملی در سامانه فنی و حرفه‌ای استعلام کرد. پیش از پرداخت برای «مدرک بین‌المللی» از آموزشگاه بپرسید آزمون را خود سازمان برگزار می‌کند یا نه.

سایت کاریابی سراسری: از ۱۱۲ آگهی، ۹۵ آگهی برای تراشکار و فرزکار دستگاه دستی بود، ۱۳ آگهی CNC را هم در عنوان داشت و ۴ آگهی سرپرست تراشکاری می‌خواست. ۵۱ آگهی در استان تهران بود و بعد اصفهان ۱۵، البرز ۱۱ و قزوین ۸. بیشتر آگهی‌های تهران در شهرک‌ها و شهرهای صنعتی اطراف بود، مثل شهر قدس، صفادشت، پاکدشت و رباط‌کریم. ۶۴ آگهی پایان خدمت سربازی و ۶۶ آگهی سقف سن خواسته بودند که بیشترش ۴۰ یا ۴۵ سال بود. فقط ۵ آگهی شرط جنسیت نداشت.

مزایایی که بیشتر آمده بود: بیمه تکمیلی در ۵۳ آگهی، ناهار در ۵۱ آگهی و سرویس رفت‌وبرگشت در ۴۹ آگهی. سرویس مهم است، چون کارخانه‌ها بیرون شهر هستند.

سایت آگهی محلی: ۳۱۳ آگهی؛ مشهد ۷۸، تهران ۷۳، تبریز ۶۶، اصفهان ۴۹، شیراز ۲۶، کرج ۲۱. تصویر اینجا با سایت سراسری فرق دارد: کارفرما بیشتر کارگاه کوچک است. ۲۵ آگهی برای تراشکاری موتور بود، یعنی سرسیلندر، سیلندر و میل‌لنگ خودرو و موتورسیکلت. ۵۱ آگهی در عنوان شاگرد، کارآموز یا کارگر ساده می‌خواست و ۳۵ آگهی نیمه‌ماهر. ۴۸ آگهی CNC و ۵ آگهی تراش طلا بود. ۲۰۸ آگهی نوشته بودند بیمه دارد و ۲۹ آگهی نوشته بودند ندارد. ۲۰۵ آگهی فقط آقا می‌خواست و در ۹۹ آگهی جنسیت فرقی نمی‌کرد؛ ۳ آگهی در عنوان خانم خواسته بود.

تازه‌کار از کجا شروع کند؟

کارخانه‌ها بیشتر تراشکار با سابقه می‌خواهند. راه ورود کسی که تازه دوره دیده، آگهی‌های شاگرد و نیمه‌ماهر کارگاه‌های کوچک است، به‌خصوص تراشکاری‌های موتور و کارگاه‌های ساخت قطعه. چند ماه کنار یک استادکار، سرعت و دقتی را می‌دهد که کلاس نمی‌دهد.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ ردیف جداگانه‌ای برای تراشکار ندارند. نزدیک‌ترین گروه «کارگر ماهر و تعمیرکار» است که کار فنی کارگاهی را در بر می‌گیرد. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۴ میلیون درخواست کرده بود. در شهرهای بزرگ دیگر میانه دریافتی ۲۶ میلیون و در شهرهای کوچک ۲۹ میلیون بود.

این گروه برای شاگرد و کمک‌تراشکار عدد جدا ندارد؛ حقوق این سطح را در پیشنهاد آگهی‌های شاگرد و کارگر ساده در ادامه می‌بینید.

حقوق تراشکار در آگهی‌ها

در سایت کاریابی سراسری ۵۴ آگهی از ۱۱۲ آگهی عدد حقوق داشت. میانه وسط بازه پیشنهادی ۳۷٫۵ میلیون تومان بود؛ میانه کف بازه ۳۳ و میانه سقف ۴۵ میلیون. آگهی‌های دستگاه دستی میانه ۳۷٫۵ میلیون داشتند و ۶ آگهی CNC که عدد داشتند میانه ۴۲٫۵ میلیون. در سایت آگهی محلی ۷۱ آگهی بازه حقوق نوشته بودند با میانه ۳۵ میلیون تومان و ۲۴ آگهی فقط «پایه وزارت کار» را نوشته بودند. کف بازه در ۱۴ آگهی زیر حداقل حقوق قانونی بود؛ بیشتر آنها کارگر ساده، نیمه‌ماهر یا نیروی عمومی کارگاه می‌خواستند و شش آگهی از آنها در مشهد بود.

چه چیزی حقوق تراشکار را بالا می‌برد؟

• پیچ‌بری و کار دقیق: تراشکاری که پیچ، لنگ و قطعه با رواداری تنگ را بی‌خطا می‌سازد، استادکار حساب می‌شود.
• فرز و CNC کنار تراش: آگهی‌هایی که هر دو را می‌خواستند عدد بالاتری داشتند.
• سابقه: ۴۳ آگهی سایت سراسری سابقه کار خواسته بودند و بیشتر آنهایی که عدد داده بودند یک تا سه سال. کارفرما اول سابقه و قطعه آزمایشی را می‌بیند.
• کارگاه خود: بعضی تراشکارها بعد از سال‌ها کارگاه کوچک می‌زنند، ولی دستگاه و محل کار سرمایه زیادی می‌خواهد.