مدیریت سرمایه گذاری: سبدگردانی چیست، مدیریت پرتفوی و شغل‌های آن

ماده یک قانون بازار اوراق بهادار، مصوب ۱۳۸۴، سبدگردان را شخص حقوقی می‌داند که در قالب قراردادی مشخص و به منظور کسب انتفاع، به خرید و فروش اوراق بهادار برای سرمایه‌گذار می‌پردازد. یعنی سبدگردانی خدمتی است که یک شرکت دارای مجوز، دارایی یک نفر را طبق قرارداد اداره می‌کند و برای او سهام، اوراق و دارایی‌های دیگر می‌خرد و می‌فروشد. همین قانون مشاور سرمایه‌گذاری را شخص حقوقی‌ای می‌داند که درباره خرید و فروش اوراق بهادار به سرمایه‌گذار مشاوره می‌دهد، ولی خودش معامله نمی‌کند.

مدیریت پرتفوی چیست؟

پرتفوی یا سبد، مجموعه دارایی‌های یک سرمایه‌گذار است: سهام، اوراق با درآمد ثابت، طلا، صندوق‌ها و پول نقد. مدیریت پرتفوی یعنی چیدن این مجموعه به نسبتی که با هدف و تحمل ریسک صاحبش جور باشد، و تغییر آن وقتی بازار یا هدف تغییر می‌کند. مدیر پرتفوی تصمیم می‌گیرد چه بخرد، چه بفروشد و چه نسبتی از هر دارایی نگه دارد.

مدیریت دارایی چیست؟

مدیریت دارایی مفهوم گسترده‌تری است: اداره حرفه‌ای پول دیگران در هر شکلی، از سبد اختصاصی یک نفر تا صندوق‌های سرمایه‌گذاری که پول هزاران نفر را جمع می‌کنند. قانون صندوق را نهادی می‌داند که مالکانش به نسبت سرمایه‌گذاری خود در سود و زیان آن شریک‌اند. فرق اصلی سبدگردانی و صندوق این است که در سبد، دارایی‌ها به نام خود سرمایه‌گذار است و می‌شود آن را شخصی چید؛ در صندوق، همه در یک سبد مشترک سهم دارند.

به گزارش کانون نهادهای سرمایه‌گذاری، در پایان خرداد ۱۴۰۵، ۵۰۹ صندوق سرمایه‌گذاری با دارایی حدود ۲٬۸۶۴ همت فعال بودند؛ ۷۹ درصد بیشتر از تیر ۱۴۰۴ به ارزش اسمی، هرچند ارزش واقعی آن از آذر تا خرداد ۱۴ درصد کم شده بود. ۱۴۵ نهاد مالی این صندوق‌ها را اداره می‌کردند. شرکت‌های سبدگردان ۳۲۸ صندوق، یعنی ۶۴ درصد آن‌ها، و ۴۹٫۹ درصد دارایی‌ها را مدیریت می‌کردند و شرکت‌های مشاور سرمایه‌گذاری ۴۴ صندوق و ۹٫۵ درصد دارایی‌ها را.

سازمان بورس در مرداد ۱۴۰۵ از ۶۰۶ مجوز صندوق و حدود ۳٬۴۰۰ همت دارایی خبر داد؛ عددی که با تاریخ و دامنه متفاوت با گزارش کانون فرق دارد. تا پایان دی ۱۴۰۴ سازمان بورس بر ۱٬۲۷۷ نهاد مالی نظارت داشت. یک بررسی تا خرداد ۱۴۰۳، ۷۰ شرکت سبدگردان را شمرده بود؛ عدد رسمی تازه‌تری پیدا نکردیم.

رشد صندوق‌ها یعنی کار بیشتر برای تحلیلگر، کارشناس سرمایه‌گذاری و مدیر صندوق. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم صندوق‌های طلا، درآمد ثابت و بازارگردانی بیشتر از بقیه دیده می‌شدند.

همه آگهی‌های دسته معامله‌گر و تحلیلگر بازارهای مالی یک سایت بزرگ کاریابی و جستجوی سبدگردان، مدیر پرتفوی، تحلیلگر سرمایه‌گذاری و مشاور سرمایه‌گذاری در مهر ۱۴۰۵ روی هم ۷۹۲ آگهی بود که بیشترشان فروش، حسابداری و سئو بودند. ۱۸۰ آگهی که عنوانشان سرمایه‌گذاری یا بازار بود یکی‌یکی خوانده شد و ۱۵۹ آگهی ماند: ۵۵ کارشناس سرمایه‌گذاری و تامین مالی، ۳۳ تحلیلگر، ۳۲ معامله‌گر، ۲۸ کار در سبدگردانی و صندوق‌ها و ۱۱ مشاور سرمایه‌گذاری.

۱۰۹ آگهی از شرکت‌های سرمایه‌گذاری و مالی بود و ۱۳۷ آگهی در تهران. از آگهی‌هایی که رشته نوشته بودند، ۸۵ آگهی مالی و حسابداری، ۸۰ اقتصاد، ۷۷ مدیریت، ۳۵ مهندسی صنایع و ۱۲ ریاضی و آمار را پذیرفته بودند. ۶۶ آگهی طلا یا بورس کالا، ۶۳ آگهی اکسل، ۲۵ آگهی تحلیل بنیادی و ۲۵ آگهی تحلیل تکنیکال را نام برده بودند. ۲۳ آگهی گواهینامه‌های سازمان بورس و ۱۳ آگهی پایتون خواسته بودند.

در کارهای سبد و صندوق، عنوان‌هایی مثل کارشناس عملیات صندوق، کارشناس بازارگردانی و مدیر سرمایه‌گذاری صندوق درآمد ثابت یا طلا دیده می‌شد؛ یعنی بخش بزرگی از کار، عملیات و اجرای روزانه صندوق‌هاست، نه فقط انتخاب سهم.

در کنکور ۱۴۰۵ رشته‌ای به نام مدیریت سرمایه‌گذاری یا مهندسی مالی در کارشناسی نبود. نزدیک‌ترین رشته «مدیریت مالی» است که ظرفیت با آزمون آن در گروه انسانی ۴۷۹، در ریاضی ۸۶ و در تجربی ۲۴۲ نفر بود و حدود ۸٬۴۳۰ ظرفیت با سوابق تحصیلی داشت، بیشتر در پیام نور و موسسه‌های غیرانتفاعی. دانشگاه آزاد هم آن را در ۸۵ واحد داشت. در کارشناسی ارشد، رشته مالی گرایش «مهندسی مالی و مدیریت ریسک» دارد.

اقتصاد، مهندسی صنایع و ریاضی هم راه‌های رایج‌اند؛ آگهی‌ها هم همین رشته‌ها را می‌خواستند. گواهی معروف بین‌المللی این حرفه، CFA، سه آزمون و ۴ هزار ساعت سابقه کار می‌خواهد، ولی موسسه CFA از ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵ از داوطلبان ساکن ایران پرداخت قبول نمی‌کند. پس برای کار در ایران، گواهینامه‌های سازمان بورس مسیر اصلی‌اند.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ دوره «تحلیلگر بورس اوراق بهادار» را ۱۲۰ ساعت و حدود ۴۲٫۳ میلیون تومان، «تحلیلگر تکنیکال بورس» را ۱۱۸ ساعت و حدود ۴۱٫۸ میلیون و «تحلیلگری بنیادی» را ۷۰ ساعت و حدود ۲۴٫۷ میلیون تومان داشتند. دوره‌ای برای مدیریت سبد یا مشاوره سرمایه‌گذاری در این فهرست نیست.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص معامله‌گران و تحلیلگران بازارهای مالی در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۶ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۷ تا ۵۱ میلیون. این گزارش سابقه را جدا نکرده است و ده درصد بالایی بیش از ۷۷ میلیون می‌گرفتند؛ فاصله‌ای بزرگ که نشان می‌دهد درآمد در این کار به تجربه و نتیجه بستگی دارد.

آگهی‌ها بالاتر بودند: ۴۸ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۵۰ تا ۷۰ میلیون تومان بود. تحلیلگر ۳۵ تا ۶۰، معامله‌گر ۴۵ تا ۶۰، کارشناس سرمایه‌گذاری ۶۰ تا ۹۰ و مدیران سبد و صندوق ۹۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان پیشنهاد گرفته بودند.

مسیر رشد

بیشتر کسانی که به مدیریت سبد یا صندوق رسیده‌اند، از کارشناسی عملیات یا تحلیل شروع کرده‌اند. گرفتن گواهینامه‌های سازمان بورس، تخصص در یک صنعت یا یک نوع دارایی و چند سال گزارش تحلیلی قابل دفاع، این مسیر را کوتاه‌تر می‌کند. در این حرفه نتیجه کار ثبت می‌شود و سابقه خوب در بازارهای سخت، بهترین رزومه است.