رشته مدیریت ریسک مالی: مدیریت ریسک چیست، بازار کار و درآمد

مدیریت ریسک یعنی شناختن، سنجیدن و کنترل کردن احتمال زیان. این کلمه در پروژه و ترید هم به کار می‌رود، ولی مدیریت ریسک مالی بیشتر کار بانک‌ها، بیمه‌ها، صندوق‌ها و شرکت‌های پرداخت است. کمیته نظارت بانکی بازل، که قاعده‌های جهانی بانکداری را می‌نویسد، چند ریسک اصلی را تعریف کرده است:

• ریسک اعتباری: احتمال اینکه وام‌گیرنده یا طرف معامله به تعهدش طبق قرارداد عمل نکند.
• ریسک عملیاتی: زیان ناشی از فرایندها، آدم‌ها و سیستم‌های ناکافی یا رویدادهای بیرونی، شامل ریسک حقوقی.
• ریسک نقدینگی: توان بانک در تامین پول برای رشد دارایی‌ها و پرداخت به موقع تعهدها.
• ریسک بازار: زیان از تغییر قیمت‌ها، نرخ سود و نرخ ارز.

ریسک اعتباری چیست و چطور سنجیده می‌شود؟

تحلیلگر ریسک اعتباری پیش از دادن وام یا فروش اقساطی، توان بازپرداخت مشتری را با سابقه، صورت‌های مالی و مدل‌های اعتبارسنجی می‌سنجد. در شرکت‌های پرداخت و خرید اقساطی هم همین کار با داده انجام می‌شود. ابزار شناخته‌شده دیگر ارزش در معرض ریسک یا VaR است که برآورد می‌کند یک سبد سرمایه‌گذاری در یک دوره مشخص با چه احتمالی چقدر ممکن است زیان کند.

یک مثال ساده: شرکتی که خرید اقساطی می‌دهد، باید پیش از هر قسط بداند چند درصد مشتری‌ها ممکن است پرداخت نکنند و برای آن چقدر پول کنار بگذارد. اگر این را درست نسنجد، با چند ماه بدحسابی مشتری‌ها نقدینگی‌اش تمام می‌شود. کار تحلیلگر ریسک ساختن همین برآوردها و هشدار به موقع است.

استانداردهای بازل از بال ۲ سه رکن دارند: حداقل سرمایه لازم، نظارت بانک مرکزی و انضباط بازار. بال ۳ پاسخ به بحران مالی ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ بود و سخت‌گیری‌ها را بیشتر کرد.

کفایت سرمایه نشان می‌دهد سرمایه بانک در برابر دارایی‌های پرریسکش چقدر است. طبق دستورالعمل شورای پول و اعتبار در خرداد ۱۳۹۶، این نسبت باید دست‌کم ۸ درصد باشد. بانک مرکزی در بهمن ۱۴۰۴ گفت کفایت سرمایه کل نظام بانکی از ۱٫۷۵ درصد در پایان ۱۴۰۳ به ۳٫۹۲ درصد در دی ۱۴۰۴ رسیده و سرمایه ثبتی بانک‌ها از ۵۱۷ به ۱٬۰۳۳ همت بالا رفته است؛ هنوز کمتر از نصف حداقل قانونی.

انحلال بانک آینده در آبان ۱۴۰۴ نمونه روشن هزینه ریسک کنترل‌نشده بود. برای کسی که مدیریت ریسک مالی می‌خواند، همین وضع یعنی کار: بانک‌ها برای بازگشت به حداقل‌های قانونی به کسانی نیاز دارند که دارایی‌های پرریسک، تسهیلات و نقدینگی را بسنجند و گزارش کنند.

شغل مدیریت ریسک در ایران بیشتر از دل مقررات بانک مرکزی بیرون آمده است. مهم‌ترین‌ها:

• کفایت سرمایه: دستورالعمل محاسبه سرمایه نظارتی و کفایت سرمایه، خرداد ۱۳۹۶: سرمایه به دارایی‌های موزون به ریسک اعتباری، بازار و عملیاتی دست‌کم ۸ درصد.
• ریسک نقدینگی: حداقل الزامات مدیریت ریسک نقدینگی موسسات اعتباری با ۵۱ ماده، مهر ۱۳۹۶.
• حاکمیت شرکتی: دستورالعمل ۱۰۱ ماده‌ای اردیبهشت ۱۳۹۶ که بانک‌ها را به کمیته ریسک ملزم کرد.
• صلاحیت اعضا: اردیبهشت ۱۳۹۸ بانک مرکزی برای مدیران و اعضای کمیته‌های ریسک، حسابرسی و تطبیق شرط گذاشت: مدرک مرتبط و ده سال سابقه بانکی برای مدیران و پنج سال برای اعضا.

در بازار سرمایه هم دستورالعمل حاکمیت شرکتی سازمان بورس از مهر ۱۴۰۱ برای شرکت‌های بورسی کمیته ریسک پیش‌بینی کرده که بر واحد مدیریت ریسک نظارت می‌کند. قاعده‌ای که کارگزاری‌ها یا صندوق‌ها را به داشتن مدیر ریسک با نام مشخص ملزم کند پیدا نکردیم.

یعنی مدیر ریسک شدن در بانک معمولا سال‌ها سابقه می‌خواهد. راه ورود تازه‌کارها کارشناسی ریسک، اعتبارسنجی یا گزارش‌گیری داده در بانک‌ها و شرکت‌های پرداخت است.

در مهر ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های ریسک، اکچوئری، اعتبارسنجی و risk جستجو کردیم و ۱٬۹۲۸ آگهی را دیدیم. فقط ۳۳ آگهی واقعا کار ریسک مالی یا اعتبارات بود و ۳۱ تای آن‌ها در تهران:

• ۱۷ آگهی ریسک: کارشناس و کارشناس ارشد ریسک، کنترل ریسک، تحلیلگر کمی ریسک، ریسک و انطباق
• ۱۶ آگهی اعتبارات: کارشناس اعتبارات و اعتبارسنجی، کنترل اعتبار و تامین اعتبار بانکی
• صفر آگهی اکچوئری

کارفرماهای آگهی‌های ریسک بیشتر شرکت‌های اینترنتی و پرداخت (۷)، فناوری اطلاعات (۵)، بانک‌ها (۵)، سرمایه‌گذاری (۴) و بیمه (۳) بودند. بانک‌ها بیشتر از آزمون استخدامی و داخل سازمان نیرو می‌گیرند و آگهی کمتری می‌دهند؛ رشد تازه این کار در شرکت‌های پرداخت و خرید اقساطی است.

از ۳۱ آگهی که جزئیات داشتند، ۱۷ آگهی اکسل، ۱۷ آگهی رشته‌های مالی، اقتصاد، آمار، ریاضی یا صنایع، ۱۱ آگهی اعتبارسنجی و رتبه‌بندی، ۱۰ آگهی سابقه، ۷ آگهی Power BI، ۷ آگهی انطباق و مبارزه با پولشویی، ۶ آگهی مدل‌سازی آماری، ۵ آگهی پایتون یا R و ۳ آگهی SQL خواسته بودند. ۲۵ آگهی شرط جنسیت نداشتند.

اکچوئر یا بیم‌سنج با ریاضی و آمار حساب می‌کند حق بیمه چقدر باشد و شرکت بیمه یا صندوق بازنشستگی چقدر ذخیره لازم دارد. در ایران کارشناسی آن با نام «بیم‌سنجی» در دفترچه آمده است: ۵۶ ظرفیت با آزمون در دانشگاه خوارزمی و دانشگاه شهید بهشتی و ۶۴ ظرفیت با سوابق تحصیلی در بیرجند و بوعلی سینا.

عنوان «اکچوئر رسمی بیمه» را بیمه مرکزی بر پایه آیین‌نامه ۷۸ می‌دهد. شرط‌های آخرین فراخوانی که پیدا کردیم، مال شهریور ۱۳۹۵ است: دست‌کم ۲۵ سال سن، کارشناسی ارشد علوم اکچوئری با چهار سال سابقه یا ارشد آمار، ریاضی، بیمه، اقتصاد یا مدیریت مالی با شش سال سابقه، و قبولی در آزمون کتبی و شفاهی. فراخوان تازه‌تر و تعداد اکچوئرهای رسمی را پیدا نکردیم.

در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هیچ آگهی اکچوئری نبود؛ این کار کم‌شمار است و بیشتر در شرکت‌های بیمه و صندوق‌های بازنشستگی انجام می‌شود که معمولا از دانشگاه یا با معرفی استخدام می‌کنند.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جداگانه‌ای برای ریسک ندارند. نزدیک‌ترین گروه، معامله‌گران و تحلیلگران بازار مالی در تهران است: میانه دریافتی ماهانه پایان ۱۴۰۴ حدود ۳۶ میلیون تومان و نیمی از افراد ۲۷ تا ۵۱ میلیون. عدد این صفحه تخمینی است.

آگهی‌هایی که حقوق نوشته بودند کم بودند: پنج آگهی اعتبارات میانه ۵۵ تا ۷۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند، از ۴۰ تا ۵۰ میلیون برای کارشناس تا ۸۵ تا ۱۵۰ میلیون برای مدیر ارشد. تنها آگهی ریسک با حقوق، ۵۰ تا ۹۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود.

در بانک‌های دولتی حقوق بر پایه جدول بانک و سابقه است و آگهی ندارد. کارشناس ریسکی که پایتون، SQL و مدل‌سازی بلد است، در شرکت‌های پرداخت و فین‌تک‌ها به عددهای بالاتر نزدیک‌تر است.