آموزش اکچوئری: چه بخوانیم، آزمون اکچوئر رسمی و راه استخدام

فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای استان تهران دوره‌ای با نام اکچوئری یا ریاضی بیمه ندارد. دوره‌های ابزار و آمار اما در آن هست. شهریه‌ها حضوری است و نسخه آنلاین این دوره‌ها ۲۰ درصد ارزان‌تر است:

• کاروری اکسل: ۵۷ ساعت، ۶٫۵ میلیون تومان؛ آنلاین ۵٫۲ میلیون.
• تحلیل آمار توصیفی با SPSS: ۷۲ ساعت، ۵٫۴ میلیون تومان؛ آنلاین ۴٫۳ میلیون.
• برنامه‌نویسی پایتون: ۱۱۰ ساعت، ۲۳٫۷ میلیون تومان.
• تحلیل داده با پایتون، با رویکرد علم داده: ۶۰ ساعت، ۲۵٫۸ میلیون تومان؛ آنلاین ۲۰٫۶ میلیون.
• تجزیه و تحلیل داده با SAS: ۸۴ ساعت، ۱۸٫۱ میلیون تومان؛ آنلاین ۱۴٫۵ میلیون.

جمع شهریه حضوری این پنج دوره حدود ۷۹٫۵ میلیون تومان است، ولی بیشتر کسانی که این راه را می‌روند به همه آن‌ها نیاز ندارند: اکسل و یکی از R یا پایتون کافی است و SAS فقط در شرکتی لازم می‌شود که با آن کار می‌کند.

ریاضی بیمه عمر و غیرعمر را باید از درس‌های دانشگاهی بیم‌سنجی یا آمار، کتاب‌های درسی اکچوئری و منابع آزمون‌های بین‌المللی خواند. دوره ۴۰ ساعته پیش‌آمادگی آزمون اکچوئر رسمی که در شهریور ۱۴۰۴ شروع شد، شهریه منتشرشده‌ای ندارد. موضوع‌هایش تعیین حق بیمه در بیمه‌های زندگی و غیرزندگی، بیمه‌های اتکایی، طبقه‌بندی مطالبات و ذخیره‌گیری، حساب توانگری مالی و صورت‌های مالی بود.

اکچوئری، که در فارسی به آن بیم‌سنجی هم می‌گویند، کاربرد احتمال، آمار و ریاضی مالی برای قیمت‌گذاری ریسک است. اکچوئر از روی داده‌های گذشته، مثل تعداد تصادف‌ها، هزینه درمان یا طول عمر، برآورد می‌کند در سال‌های بعد چه خسارتی پیش می‌آید و امروز چه پولی برای آن لازم است.

تحلیلگر اکچوئری کسی است که این حساب‌ها را در عمل انجام می‌دهد. کار هر روزش بیشتر از این پنج جنس است:

• نرخ‌گذاری: حساب این‌که حق بیمه یک بیمه‌نامه درمان گروهی یا عمر برای هر سن و هر پوشش چقدر باشد.
• ذخیره‌گیری: برآورد پولی که شرکت باید برای خسارت‌های رخ‌داده اما هنوز پرداخت‌نشده و برای تعهدهای بیمه عمر کنار بگذارد.
• توانگری مالی: سنجش این‌که سرمایه شرکت در برابر ریسک‌هایش کافی هست یا نه.
• اتکایی: تصمیم درباره این‌که چه بخشی از ریسک در شرکت بماند و چه بخشی به بیمه اتکایی سپرده شود.
• گزارش: جدول و نمودار برای مدیر فنی، هیئت مدیره و ناظر.

بیرون از شرکت‌های بیمه هم این حساب‌ها لازم است. صندوق‌های بازنشستگی باید بدانند مستمری سال‌های بعد چقدر می‌شود، و شرکت‌هایی که طرح بازنشستگی کارکنان دارند هم طبق استاندارد حسابداری شماره ۳۳ ایران، با عنوان مزایای بازنشستگی کارکنان، ارزش تعهد این طرح‌ها را بر پایه فرض‌های اکچوئری می‌سنجند.

اهمیت این کار در بازار امروز ایران روشن است. بر پایه گزارشی از مهر ۱۴۰۵ که از قول رئیس کل بیمه مرکزی نقل شده، ۱۴ شرکت از ۲۷ شرکت بیمه مستقیم ناتراز هستند؛ یعنی توان مالی‌شان با تعهدهایشان جور نیست. سنجیدن همین فاصله، هسته کار اکچوئر است.

«اکچوئر رسمی بیمه» عنوانی قانونی است، نه یک مدرک آموزشی. شورای عالی بیمه آیین‌نامه شماره ۷۸ را در ۲۸ آذر ۱۳۹۱ با ۱۹ ماده تصویب کرد و صدور پروانه را به بیمه مرکزی سپرد. شرط‌های ماده ۲ برای شخص حقیقی این‌هاست:

• تابعیت ایران، دست‌کم ۲۵ سال سن، پایان خدمت یا معافیت دائم برای آقایان، نبود سوء پیشینه کیفری موثر و نبود اعتیاد؛
• یکی از سه راه تحصیلی: ارشد آمار بیمه (اکچوئری) با ۴ سال سابقه، ارشد آمار، ریاضی، بیمه، اقتصاد یا مدیریت مالی با ۶ سال سابقه، یا مدرک حرفه‌ای اکچوئری از نهادهای بین‌المللی مورد تایید بیمه مرکزی با ۴ سال سابقه؛
• قبولی در آزمون‌های تخصصی کتبی و شفاهی که بیمه مرکزی برگزار می‌کند.

آیین‌نامه چند قید مهم هم دارد. اکچوئر رسمی نمی‌تواند عضو هیئت مدیره، مدیرعامل یا کارمند همان موسسه بیمه باشد (ماده ۱۳). هر شرکت بیمه اکچوئر اصلی و علی‌البدل خود را برای ۳ سال انتخاب می‌کند و سقف حق‌الزحمه را بیمه مرکزی هر سال تعیین می‌کند (ماده ۱۶). اگر اکچوئر ببیند شرکت توان عمل به تعهدهایش را ندارد، باید فورا به شرکت و بیمه مرکزی خبر بدهد (ماده ۹).

آزمون‌ها تا امروز: نخستین آزمون کتبی‌ای که خبرش را پیدا کردیم، در ۱۸ و ۱۹ اسفند ۱۳۹۴ در چهار نوبت در پژوهشکده بیمه برگزار شد و بعد از آن مصاحبه شفاهی بود. مواد آن اصول بیمه، ریاضیات بیمه‌های عمر و غیرعمر، ریاضیات مالی، توانگری مالی، رشته‌های بیمه، صورت‌های مالی و آیین‌نامه‌های بیمه مرکزی بود. فراخوان دوره دوم پروانه در ۳ شهریور ۱۳۹۵ منتشر شد.

از ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ پژوهشکده بیمه با انجمن محاسبات بیمه و مالی ایران دوره ۴۰ ساعته «پیش‌آمادگی آزمون اکچوئری رسمی بیمه» را برای حدود ۶۰ نفر از بیمه مرکزی و شرکت‌های بیمه شروع کرد و در پایان گواهی حضور داد. تاریخ رسمی آزمون بعدی را پیدا نکردیم؛ فراخوان‌های آزمون‌های بیمه‌ای در سامانه آزمون‌های پژوهشکده بیمه اعلام می‌شود.

راه سوم پروانه، مدرک حرفه‌ای از نهادهای بین‌المللی است. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها مسیر آزمون‌های انجمن اکچوئرها (SOA) است که با آزمون احتمال (P) و ریاضی مالی (FM) شروع می‌شود و بعد به ریاضی بنیادی اکچوئری (FAM)، آمار مدل‌سازی ریسک (SRM) و تحلیل پیش‌بینی (PA) می‌رسد.

این آزمون‌ها کامپیوتری‌اند و یک شرکت آمریکایی آن‌ها را در مراکز خودش برگزار می‌کند. سیاستی که این شرکت از ۲ مهر ۱۴۰۵ اجرا می‌کند، برگزاری هر نوع آزمون در ایران را ممنوع کرده است. شهروند ایرانی فقط وقتی بیرون از ایران آزمون می‌دهد که مدرک شناسایی‌اش نشانی بیرون از ایران داشته باشد، پول آزمون از بیرون ایران پرداخت شود و نتیجه هم به نشانی بیرون از ایران برود.

پس برای کسی که در ایران زندگی می‌کند، راه مدرک بین‌المللی در عمل بسته است و راه واقع‌بینانه پروانه، ارشد مرتبط به اضافه سابقه کار در شرکت بیمه است. کتاب‌ها و نمونه سوال‌های همین آزمون‌ها اما برای یادگیری خود ریاضی بیمه به کار می‌آیند و بسیاری از دانشجوها با آن‌ها تمرین می‌کنند.

در سایت آگهی محلی هم جست‌وجوی اکچوئری در تهران هیچ آگهی‌ای نداشت. همان ۶ آگهی اما نشان می‌دهند کار اول کجاست:

• ۵ آگهی کارشناس فنی بیمه از یک شرکت بیمه، برای شعبه‌های شهرکرد، بروجرد، آستارا، آمل و بوشهر. کار: صدور و خسارت بیمه‌نامه، سنجش ریسک‌های پیشنهادی، پاسخ به استعلام نرخ و گزارش وضعیت پرتفوی شعبه. شرط: کارشناسی در یکی از رشته‌های مدیریت بیمه، اکچوئری، آمار، حسابداری، ریاضی، اقتصاد، مهندسی صنایع، حقوق یا کامپیوتر، سن ۲۴ تا ۳۵ سال، پایان خدمت، و در ۴ آگهی دست‌کم ۲ سال سابقه در صنعت بیمه. نرم‌افزار: آفیس و نرم‌افزار صدور بیمه‌نامه.
• ۱ آگهی تحلیلگر کمی ریسک و سرمایه‌گذاری در یک گروه مالی در تهران: ارشد آمار، اکچوئری، مهندسی مالی یا ریاضی مالی، دست‌کم ۲ سال سابقه، اکسل، R، پایتون و LaTeX، مدل‌های سری زمانی و یادگیری ماشین و طراحی سناریوی تنش. جنسیت و سربازی شرط نبود و سن ۲۰ تا ۴۰ سال خواسته شده بود.

هیچ‌کدام از این ۶ آگهی عدد حقوق ننوشته بودند. نتیجه برای کسی که آموزش اکچوئری را شروع می‌کند روشن است: کار اول معمولا با عنوان کارشناس فنی، صدور، خسارت یا تحلیل داده در یک شرکت بیمه یا بیمه اتکایی است و عنوان اکچوئر بعد از چند سال و در واحد فنی یا محاسبات می‌آید. یک شرکت بیمه اتکایی در صفحه حاکمیت شرکتی خود، سطح سازمانی اکچوئر داخلی را در حد مدیریت اعلام کرده است. آگهی رئیس اداره حسابداری مدیریت یک شرکت بیمه در تهران هم «ارسال نتایج سود مشارکت در منافع به اکچوئری» را جزو وظایف نوشته بود؛ یعنی در شرکت‌های بزرگ‌تر، واحد اکچوئری جدا از حسابداری کار می‌کند.

چرا عدد مستقیم نداریم: گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای اکچوئر ندارند و هیچ‌کدام از آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم حقوق ننوشته بودند. برای همین دو گروهی را آورده‌ایم که نوع کارشان به اکچوئری نزدیک است: تحلیلگران بازارهای مالی که با مدل و ریسک مالی سروکار دارند، و کارشناسان علوم داده که مثل اکچوئر با R و پایتون مدل آماری می‌سازند. هر دو تخمین‌اند، نه حقوق اکچوئر.

دریافتی واقعی پایان ۱۴۰۴ در تهران: میانه تحلیلگران بازارهای مالی ۳۶ میلیون تومان خالص در ماه بوده و نیمه میانی ۲۷ تا ۵۱ میلیون؛ این گروه سطح‌بندی ندارد. میانه کارشناسان علوم داده ۳۵ میلیون بوده و نیمه میانی ۲۶ تا ۴۵ میلیون.

درخواستی برای ۱۴۰۵: همین تحلیلگران میانه ۵۳ میلیون (۳۸ تا ۸۱) و کارشناسان علوم داده میانه ۵۰ میلیون (۳۷ تا ۷۱) درخواست کرده‌اند. این عددها خواسته افراد برای سال جدید است، نه حقوقی که گرفته‌اند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد: ارشد مرتبط، چند سال کار در واحد فنی یا محاسبات شرکت بیمه، تسلط به R یا پایتون و در نهایت پروانه اکچوئر رسمی. اکچوئر رسمی حق‌الزحمه‌اش را از قرارداد با شرکت بیمه می‌گیرد و سقف آن را بیمه مرکزی هر سال تعیین می‌کند؛ رقم این سقف را پیدا نکردیم.