رشته منابع طبیعی: جنگل، حفاظت و استخدام منابع طبیعی در ۱۴۰۵

منابع طبیعی یعنی جنگل، مرتع، بیابان، آب‌های داخلی و حیات وحش؛ طبق گفته رئیس سازمان منابع طبیعی در مهر ۱۴۰۴، ۱۳۵ میلیون هکتار یعنی ۸۳ درصد خاک کشور. رشته‌های منابع طبیعی یاد می‌دهند این سرزمین چطور شناخته، حفاظت و احیا شود و چطور بدون نابودی از آن استفاده شود.

رشته مهندسی منابع طبیعی چند رشته شد

در دفترچه کنکور ۱۴۰۵ کارشناسی‌ای با نام «مهندسی منابع طبیعی» نیست. گرایش‌های قدیمی حالا رشته‌های جداگانه با نام «علوم و مهندسی» هستند و همه در گروه تجربی و «صرفا با سوابق تحصیلی» پذیرش دارند؛ یعنی آزمون کنکور ندارند و معدل دیپلم ملاک است. علوم و مهندسی جنگل جزو رشته‌های هدف طرح پذیرش استعدادهای برتر هم هست.

رشته جنگلداری و رشته جنگلبانی

رشته جنگلداری که در جستجوها می‌آید، امروز همان «علوم و مهندسی جنگل» است: ۴۵۷ ظرفیت در ۲۹ کد رشته، شامل ۳۰۸ ظرفیت روزانه، ۹۸ نوبت دوم و ۵۰ غیرانتفاعی. دانشگاه آزاد و پیام نور آن را ندارند. دانشگاه تهران در کرج، گرگان، ساری و گیلان در صومعه‌سرا هر کدام ۲۰ ظرفیت روزانه دارند. رشته جنگلبانی هم نام رسمی ندارد؛ جنگلبان شغلی است که بعد از استخدام به دست می‌آید.

دو نهاد کارفرمای اصلی این رشته‌اند. جنگلبان عضو یگان حفاظت «سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور» است و محیط‌بان عضو یگان حفاظت «سازمان حفاظت محیط زیست». ورود به هر دو فقط از راه آزمون مشترک استخدامی دستگاه‌های اجرایی است و کارشناسان جنگل هم بیشتر از همین راه یا در شرکت‌های مهندسین مشاور منابع طبیعی کار پیدا می‌کنند.

کمبود محیط‌بان

فرمانده یگان حفاظت محیط زیست در خرداد ۱۴۰۵ گفت حدود ۴ هزار محیط‌بان در ۶۰۰ تا ۶۵۰ پاسگاه کار می‌کنند، در حالی که چارت سازمان ۷ هزار نفر است، و هر محیط‌بان حدود ۱۲ هزار هکتار را پوشش می‌دهد؛ در برابر استانداردی که یک محیط‌بان برای هر هزار هکتار گفته می‌شود. مجوز جذب ۴۰۰ محیط‌بان در خرداد ۱۴۰۵ صادر شد، ولی آزمون آن تا مهر برگزار نشده بود. برای جنگلبان آگهی ۱۴۰۵ پیدا نکردیم و فقط در مرداد گفته شد جذب باید برنامه‌ریزی شود.

آخرین شرط‌های منتشرشده محیط‌بان مال آزمون فراگیر ششم در اسفند ۱۳۹۷ است: سن ۲۲ تا ۳۲ سال، قد دست‌کم ۱۷۰ سانتی‌متر، کار شبانه‌روزی در پاسگاه و گرفتن گواهینامه خودرو و موتورسیکلت ظرف دو ماه. این شرط‌ها قدیمی است و دفترچه تازه ممکن است فرق کند.

آگهی‌های خصوصی تقریبا نیست

در مهر ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های منابع طبیعی، جنگل، جنگلبان، محیط‌بان و حیات وحش جستجو کردیم. از ۱۱۹ آگهی فقط یک آگهی واقعا مرتبط بود: کارشناس ارشد منابع طبیعی و محیط زیست برای آلودگی. هیچ آگهی جنگلبان، محیط‌بان یا کارشناس جنگلداری نبود. یعنی بازار کار این رشته تقریبا همه دولتی است.

از ۱۳۹۶ با ماده ۳۸ برنامه ششم توسعه، که به «قانون تنفس جنگل‌ها» معروف شد، بهره‌برداری چوبی از جنگل‌های طبیعی ممنوع شد و ماده ۳۶ برنامه هفتم آن را ادامه داده است. رئیس سازمان منابع طبیعی در مرداد ۱۴۰۵ گفت هرگونه بهره‌برداری چوبی از جنگل‌های طبیعی کشور همچنان ممنوع است و فقط برداشت درخت شکسته، افتاده یا خطرناک استثناست.

آتش‌سوزی بزرگ‌ترین تهدید جنگل‌ها در سال‌های اخیر بوده است: از فروردین تا آبان ۱۴۰۴، ۲٬۳۱۰ آتش‌سوزی حدود ۴۵ هزار و ۸۰۹ هکتار از عرصه‌های ملی و جنگلی را سوزاند و فارس با حدود ۱۲ هزار و ۸۴۰ هکتار بیشترین سهم را داشت. پیشگیری، پایش و اطفای آتش حالا بخش بزرگی از کار جنگلبان‌ها و کارشناسان است.

طبق بند ۱۲ ماده ۱ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها مصوب ۱۳۴۶، طرح جنگلداری طرحی است که مقدار، محل و زمان برداشت، مدت اجرا، شیوه بهره‌برداری و عملیات احیایی و عمرانی داخل جنگل در آن نوشته شده و به تصویب سازمان جنگلبانی رسیده باشد. قرارداد اجرای آن حداکثر ۳۰ سال بود و مجری موظف به ساختن جاده و ساختمان‌های لازم بود.

پیش از ۱۳۹۶ کارشناسان جنگل بیشتر روی همین طرح‌ها کار می‌کردند: اندازه‌گیری توده جنگل، علامت‌گذاری درخت‌ها برای برداشت و نظارت بر قطع و احیا. با ممنوعیت بهره‌برداری چوبی، کار به سمت حفاظت، مطالعه طرح‌های مدیریت پایدار حوزه‌ها، احیای جنگل‌های تخریب‌شده، زراعت چوب بیرون از جنگل و پایش آتش رفته است.

ابزار تازه کارشناس جنگل

نقشه‌برداری و سامانه اطلاعات جغرافیایی حالا بخش جدانشدنی این کار است. فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد تهران در گروه منابع طبیعی سه دوره دارد: محصولات فرعی جنگل و مرتع با ۹۲ ساعت و حدود ۲۷٫۱ میلیون تومان، GPS با ۱۰۱ ساعت و حدود ۳۱٫۸ میلیون و GIS با ۴۹ ساعت و حدود ۱۵٫۴ میلیون تومان. دوره‌ای برای جنگلبان یا محیط‌بان در آن نیست.

طبق آمار مرداد ۱۴۰۴، ۱۲۴ محیط‌بان در حین کار جان باخته‌اند که شهادت ۴۹ نفرشان تایید شده است. در ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ هم یک قاچاقچی چوب در آزارک چالوس با تبر به یک جنگلبان حمله کرد. درگیری با شکارچیان غیرمجاز، قاچاقچیان چوب و تصرف‌کنندگان زمین بخشی از این کار است.

قانون حمایت قضایی و بیمه‌ای از مأموران یگان‌های حفاظت مصوب ۱۳۹۹ به مأموران مسلح اجازه می‌دهد در موارد محدود از سلاح استفاده کنند و بیمه آن‌ها را لازم کرده است. رئیس وقت سازمان منابع طبیعی در خرداد ۱۴۰۴ گفت جنگلبان‌ها در احکام کارگزینی امتیاز سختی کار ندارند. کسی که این شغل را انتخاب می‌کند باید آماده کار شبانه‌روزی دور از خانواده و درگیری‌های گاه خطرناک باشد.

برای حقوق جنگلبان و محیط‌بان عدد رسمی‌ای پیدا نکردیم. رئیس وقت سازمان منابع طبیعی در خرداد ۱۴۰۴ گفت میانگین کل دریافتی مدیران و کارکنان ستاد سازمان در پایان ۱۴۰۳ کمتر از حدود ۳۵ میلیون تومان در ماه بود؛ عددی که مدیران را هم در بر می‌گیرد.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جداگانه‌ای برای منابع طبیعی ندارند. نزدیک‌ترین گروه، مهندسان کشاورزی در کل کشور است: میانه دریافتی ماهانه کارشناسان پایان ۱۴۰۴ حدود ۲۹ میلیون تومان و نیمی از آن‌ها ۲۲ تا ۳۵ میلیون. عدد این صفحه تخمینی است.

در کار دولتی حقوق بر پایه احکام کارگزینی و سابقه بالا می‌رود و از روز اول ثابت است. شرکت‌های مهندسین مشاور منابع طبیعی معمولا پروژه‌ای کار می‌کنند و برای آن‌ها عدد معتبری پیدا نکردیم.