شغل کشاورزی: زراعت چیست، درآمد کشاورزی و بازار کار آن

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) کشاورزی را پرورش گیاه، جانور و قارچ برای تولید غذا، الیاف، سوخت زیستی، گیاهان دارویی و دیگر محصولات تعریف می‌کند و آن را دو بخش می‌داند: تولید گیاهی و تولید دامی. زراعت بخشی از تولید گیاهی است که با مزرعه سروکار دارد: غلاتی مثل گندم، جو، برنج و ذرت، حبوبات، دانه‌های روغنی مثل کلزا، گیاهان علوفه‌ای و محصولات صنعتی مثل چغندرقند و پنبه.

فرق زراعت با باغبانی در مقیاس و نوع مراقبت است. زراعت با مزرعه‌های وسیع و محصولات یک‌ساله کار می‌کند و ماشین‌آلاتی مثل تراکتور و کمباین در آن نقش بزرگی دارند. باغبانی با درختان میوه، سبزی، گل و گلخانه کار می‌کند که هر گیاهش مراقبت جدا می‌خواهد.

شغل کشاورزی چیست؟

شغل کشاورزی دو شکل اصلی دارد. کشاورز خودش زمین را اداره می‌کند: آماده کردن خاک، کاشت بذر، آبیاری، کوددهی، مبارزه با آفت و علف هرز، برداشت و فروش محصول. کارشناس زراعت با مدرک دانشگاهی، به کشاورزان و شرکت‌ها مشاوره می‌دهد، مزرعه‌های بزرگ را مدیریت می‌کند یا در شرکت‌های بذر، کود و سم کار می‌کند. کشاورز بیشتر صاحب کار است و کارشناس بیشتر کارمند یا مشاور.

کشاورز حقوق ماهانه نمی‌گیرد؛ درآمدش برابر است با محصولی که برداشت می‌کند ضرب در قیمت فروش، منهای هزینه بذر، کود، سم، آب، سوخت، ماشین‌آلات و کارگر. برای همین عدد واحدی برای «درآمد کشاورزی» وجود ندارد و هر کس عددی ثابت بگوید، ساده‌سازی کرده است. چند عامل اما روشن است.

قیمت خرید تضمینی

دولت برای چند محصول اصلی قیمت خرید تضمینی تعیین می‌کند. قیمت هر کیلو گندم برای برداشت ۱۴۰۵، ۲۹٬۵۰۰ تومان تعیین شد و بعد از یکسان‌سازی نرخ ارز در دی ۱۴۰۴، ۲۰ هزار تومان جایزه تحویل به آن اضافه شد؛ یعنی ۴۹٬۵۰۰ تومان نقد برای هر کیلو، و با سهم بیمه‌ای که دولت می‌پردازد ۵۰٬۱۲۵ تومان. تا ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ بیش از ۷٫۵ میلیون تن گندم خریداری شده بود.

آب و خشکسالی

بزرگ‌ترین ریسک کشاورزی ایران آب است. در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بارش ۴۰٫۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بود و به گفته وزیر جهاد کشاورزی، تولید گندم ۱۴۰۴ حدود ۳۰ درصد کم شد. سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ تا فروردین ۱۴۰۵ وضع بهتری داشت و بارش ۸ درصد بالاتر از نرمال بود. سهم کشاورزی از مصرف آب کشور هم محل بحث است: یک نماینده مجلس آن را ۸۰ تا ۹۰ درصد دانسته و وزیر جهاد این عدد را رد کرده و مصرف ۱۴۰۴ را حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب گفته است.

بیمه

صندوق بیمه کشاورزی، طبق قانون ۱۳۶۲، خسارت تگرگ، طوفان، خشکسالی، سیل، سرمازدگی، یخبندان، آتش‌سوزی و آفات را جبران می‌کند. به گفته مسئولان، همه حدود ۶٫۵ میلیون هکتار گندم زیر پوشش بیمه تمام‌خطر است و در بودجه ۱۴۰۵ دولت سهم حق بیمه کشاورز را کامل پرداخت می‌کند. برای بازنشستگی هم صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر وجود دارد که به گزارش‌ها، بیمه‌شده ۵ درصد و دولت ۱۰ درصد از درآمد انتخاب‌شده را می‌پردازد.

نتایج نهایی سرشماری کشاورزی ۱۴۰۳، که مرکز آمار در شهریور ۱۴۰۴ اعلام کرد، می‌گوید ایران ۴٬۲۹۲٬۰۰۰ بهره‌بردار کشاورزی دارد که ۶ درصد بیشتر از سرشماری ۱۳۹۳ است. زمین کشاورزی کشور ۱۷٫۳۸ میلیون هکتار است که ۱۵٫۴۳ میلیون هکتار آن زراعی و ۱٫۹۵ میلیون هکتار باغ است؛ زمین زراعی ۳۸ درصد آبی و ۶۲ درصد دیم است. گندم با ۸٫۳۷ میلیون هکتار بزرگ‌ترین محصول است و بیشترش دیم کاشته می‌شود. تعداد بهره‌بردارانی که آبیاری تحت فشار دارند به ۵۰۹ هزار رسیده است، در حالی که در ۱۳۸۲ فقط ۲۷ هزار بود.

طبق آمار نیروی کار مرکز آمار، ۱۳٫۹ درصد شاغلان کشور در ۱۴۰۴ در بخش کشاورزی کار می‌کردند؛ حدود ۳٫۷۳ میلیون نفر. این سهم در چند سال اخیر آرام کم شده است، چون بخشی از روستاییان به شهرها و کارهای خدماتی رفته‌اند.

جستجوی زراعت، کشاورز، مزرعه و کشت و صنعت در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، ۸۲۳ آگهی آورد که بیشترشان کار اداری و فروش در شرکت‌های مرتبط با کشاورزی و غذا بودند. ۸۱ آگهی که عنوانشان به مزرعه، کشت و گیاه مربوط بود یکی‌یکی خوانده شد و ۸۰ آگهی ماند: ۴۰ آگهی کارشناس کشاورزی، کشت و صنعت، تغذیه گیاهی و بذر، ۳۸ آگهی فروش نهاده‌هایی مثل کود و سم، و فقط ۲ آگهی کارگر و راننده تراکتور.

این تصویر روشن است: کار خود کشاورزی از راه آگهی استخدام پیدا نمی‌شود. کشاورزان صاحب زمین یا اجاره‌دارند و کارگر را از روستا پیدا می‌کنند. ولی کارشناسان کشاورزی بازار مشخصی دارند: شرکت‌های بذر، کود و سم، کشت و صنعت‌های بزرگ و کارخانه‌های غذایی که مواد اولیه‌شان را از مزرعه می‌گیرند. یک مجتمع صنایع غذایی در زنجان کارشناس کشت و صنعت می‌خواست تا زنجیره تامین مواد اولیه را از مزرعه مدیریت کند.

از ۵۸ آگهی که رشته نوشته بودند، ۴۸ آگهی کشاورزی را خواسته بودند. کود در ۳۷، سم و آفت در ۲۳ و بذر در ۱۱ آگهی آمده بود. ۲۸ آگهی در تهران و بقیه در فارس، خراسان رضوی، اصفهان و مرکزی بودند. ۳۵ آگهی شرط جنسیت نداشتند و ۲۷ آگهی فقط آقا می‌خواستند.

در کنکور ۱۴۰۵ رشته کارشناسی با نام «زراعت» وجود نداشت. رشته‌ای که زراعت را آموزش می‌دهد، «مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی» است که از گروه تجربی پذیرش دارد: ۱٬۰۳۵ ظرفیت در ۷۸ کد که همه صرفا با سوابق تحصیلی بودند و هیچ ظرفیتی با آزمون کنکور نداشت. ۷۹۴ ظرفیت روزانه دانشگاه‌های دولتی، ۲۰۱ ظرفیت نوبت دوم و ۲۰ ظرفیت پیام نور بود. دانشگاه شهید چمران اهواز، گرگان و ساری هر کدام ۴۰ و دانشگاه تهران در کرج و پاکدشت هر کدام ۲۰ ظرفیت داشتند.

در کاردانی، «تکنولوژی تولیدات گیاهی» ۲۵۱ ظرفیت داشت. در کارشناسی ارشد، مجموعه «اگرواکولوژی و ژنتیک گیاهی» زراعت را جزو درس‌های آزمونش دارد. فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها برای کار به‌عنوان کارشناس رسمی، مثل نظارت یا مسئول فنی واحدهای کشاورزی، به عضویت نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی نیاز دارند.

دوره‌های کوتاه

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ این دوره‌ها را دارد: «زراعت‌کار» ۱۱۴ ساعت و حدود ۳۳٫۵ میلیون تومان، «کشت‌کار حبوبات» ۱۱۱ ساعت و ۳۲٫۴ میلیون، «تولیدکننده نباتات علوفه‌ای» ۱۹۴ ساعت و ۳۹٫۱ میلیون، «زعفران‌کار» ۱۵۰ ساعت و ۴۴ میلیون، «آبیاری باغات و مزارع» ۶۰ ساعت و ۸٫۸ میلیون و «سرویس و نگهداری تراکتور و تیلر» ۶۷ ساعت و ۱۶٫۴ میلیون تومان. جهاد کشاورزی هم در مراکز آموزش کشاورزی استان‌ها برای کشاورزان دوره برگزار می‌کند.

برای کارشناسانی که حقوق می‌گیرند، نزدیک‌ترین عدد مال گروه مهندسی کشاورزی و علوم دامی است که در سطح کل کشور گزارش شده: کارشناس میانه این گروه در پایان ۱۴۰۴ ماهی ۲۹ میلیون تومان دریافت می‌کرد و نیمی از کارشناسان بین ۲۲ تا ۳۵ میلیون می‌گرفتند. همین افراد برای ۱۴۰۵ میانه ۴۰ میلیون، با نیمه میانی ۳۱ تا ۵۰، درخواست کرده‌اند. کشاورز صاحب زمین در این آمار نیست؛ درآمد او همان حساب محصول و هزینه است که بالاتر آمد.

از ۸۰ آگهی، ۴۰ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان بود. کارشناسان کشاورزی ۳۰ تا ۴۵ و فروش نهاده ۳۰ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد گرفته بودند. یک شرکت بذر در تهران برای کارشناس فنی ۴۰ تا ۵۰ و یک شرکت کود تخصصی در اصفهان ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون پیشنهاد داده بود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

برای کارشناس، تخصص در تغذیه گیاه، آفات یا بذر و توانایی مشاوره میدانی به کشاورزان بیشترین ارزش را دارد؛ شرکت‌های نهاده برای کارشناسی که کشاورزان به او اعتماد کنند، بیشتر می‌پردازند. برای کشاورز، آبیاری کم‌مصرف، بیمه محصول، انتخاب محصول مناسب منطقه و فروش بدون واسطه، بیشترین اثر را روی سود دارد.