رشته باغبانی: علوم و مهندسی باغبانی، گلخانه‌داری و درآمد آن

باغبانی یا علوم باغبانی شاخه‌ای از کشاورزی است که با گیاهانی سروکار دارد که با دقت و مراقبت زیاد پرورش داده می‌شوند: درختان میوه، سبزی‌ها و صیفی‌ها، گل‌ها و گیاهان زینتی، و گیاهان دارویی. فرق آن با زراعت در همین است: زراعت با مزرعه‌های بزرگ گندم و جو کار می‌کند و باغبانی با باغ، گلخانه و فضای سبز که هر گیاه آن مراقبت جدا می‌خواهد.

کار باغبانی چند بخش اصلی دارد: تکثیر گیاه با بذر، قلمه و پیوند؛ کاشت و آبیاری؛ تغذیه با کود؛ هرس و فرم‌دهی درخت؛ مبارزه با آفت و بیماری؛ و برداشت و نگهداری محصول. در آگهی‌هایی که خواندیم، کوددهی در ۲۹، سم و آفت در ۲۴، آبیاری در ۲۱ و هرس در ۱۳ آگهی آمده بود.

گلخانه و کشت هیدروپونیک

گلخانه فضای سرپوشیده‌ای است که دما، رطوبت و نور آن کنترل می‌شود تا گیاه در هر فصلی رشد کند. در کشت هیدروپونیک گیاه به جای خاک در محلول غذایی یا بستر بی‌خاک رشد می‌کند و آب کمتری مصرف می‌شود. خیار، گوجه‌فرنگی، فلفل دلمه‌ای، توت‌فرنگی و گل‌های شاخه‌بریده محصولات اصلی گلخانه‌های ایران‌اند.

بیشترین جستجوی این حوزه «درآمد گلخانه» است، ولی جواب یک عدد نیست. سود گلخانه به محصول، نوع سازه، قیمت انرژی، بازار فروش و مهارت گلخانه‌دار بستگی دارد و عدد رسمی و قابل اعتمادی از سود هر هکتار پیدا نکردیم. آنچه می‌شود گفت، طرف هزینه است: یکی از مسئولان در اسفند ۱۴۰۳ ساخت یک هکتار گلخانه را «مثلا ۲۰ میلیارد تومان» تخمین زد. این عدد یک مثال گفتاری است، نه جدول رسمی هزینه، و با نوع سازه خیلی فرق می‌کند.

به گفته جهاد کشاورزی در مهر ۱۴۰۳، هر هکتار گلخانه حدود ۱۰ شغل مستقیم ایجاد می‌کند. برای ساخت گلخانه وام هم وجود دارد؛ نمونه‌ای که پیدا کردیم، وام ۸۰ درصد سرمایه با یک سال تنفس و پنج سال بازپرداخت در گلستان در ۱۴۰۱ بود. شرط‌های امروز را از جهاد کشاورزی استان بپرسید.

مجوز گلخانه

• پروانه تاسیس: از جهاد کشاورزی، با پرونده‌ای که فرم کارشناسی نظام مهندسی کشاورزی دارد؛ صدور حدود ۳۰ روز کاری و اعتبار ۲۴ ماه.
• پروانه بهره‌برداری: بعد از ساخت، با معرفی مسئول فنی؛ اعتبار ۳۶ ماه.
• کاربری زمین: طبق تبصره ۴ قانون حفظ کاربری اراضی، ساخت گلخانه در روستا با موافقت جهاد کشاورزی استان تغییر کاربری حساب نمی‌شود.

پیش از ساخت گلخانه، بهتر است مدتی در یک گلخانه فعال کار کنید. آگهی یک مجموعه ۷ هکتاری در ورامین برای کارشناس گلخانه ۲۵ تا ۳۵ میلیون تومان پیشنهاد داده بود و صریح نوشته بود امکان آموزش حین کار وجود دارد؛ همین تجربه، اشتباه‌های گران اول کار را کم می‌کند.

به گفته معاون باغبانی وزارت جهاد کشاورزی در آبان ۱۴۰۴، حدود ۲۸ هزار هکتار گلخانه در ایران ساخته شده یا در حال ساخت است و حدود ۱۸ هزار هکتار آن تولید دارد. خیار با ۸٬۲۰۰ هکتار بزرگ‌ترین محصول گلخانه‌ای است، گل با ۳٬۳۰۰ و گوجه‌فرنگی با ۳٬۰۰۰ هکتار بعد از آن. در ۱۴۰۴ حدود ۱٬۱۶۶ هکتار گلخانه تازه اضافه شد. هدف قبلی، ۶۴ هزار هکتار تا ۱۴۰۴، محقق نشد و برنامه هفتم به جای مساحت، تولید ۱۰ میلیون تن محصول گلخانه‌ای را هدف گذاشته است.

به گزارش مرداد ۱۴۰۵، صادرات محصولات باغی و گلخانه‌ای از ۲٫۹ به ۴٫۳ میلیارد دلار و تولید گلخانه‌ای از ۳٫۲ به ۳٫۹ میلیون تن رسیده است. ایران در تولید پسته هم، به گفته یکی از مسئولان وزارت جهاد، دومین کشور دنیاست. این عددها یعنی باغبانی در ایران فقط یک سرگرمی نیست؛ یک صنعت صادراتی است که به کارشناس و کارگر ماهر نیاز دارد.

نام رسمی رشته در ۱۴۰۵ «علوم و مهندسی باغبانی» است و از گروه تجربی پذیرش دارد. این رشته در ۸۱ کد با ۱٬۱۱۹ ظرفیت عرضه شده بود و همه آن‌ها صرفا با سوابق تحصیلی بودند؛ هیچ ظرفیتی با آزمون کنکور نداشت. ۹۱۰ ظرفیت روزانه دانشگاه‌های دولتی، ۱۹۶ ظرفیت نوبت دوم و ۵ ظرفیت غیرانتفاعی بود. بیشترین ظرفیت‌ها در دانشگاه‌های گرگان و ساری، هر کدام ۴۰ نفر، و دانشگاه تهران در کرج و پاکدشت، هر کدام ۲۰ نفر بود. دانشگاه آزاد هم این رشته را در حدود ۲۶ واحد با سوابق تحصیلی دارد.

«کاردانی گلخانه» فقط در یک کد در ساری با ۱۰۰ ظرفیت آمده بود. رشته‌ای با نام قارچ یا گیاهان زینتی در دفترچه‌های کارشناسی نبود؛ این‌ها گرایش‌های ارشدند.

کارشناسی ارشد

مجموعه علوم و مهندسی باغبانی در کنکور ارشد پنج گرایش دارد: درختان میوه، سبزی‌ها، گیاهان زینتی، گیاهان دارویی و تولید محصولات گلخانه‌ای. کسی که می‌خواهد کارشناس تخصصی یا مدیر فنی گلخانه شود، اغلب یکی از این گرایش‌ها را می‌خواند.

نظام مهندسی کشاورزی

فارغ‌التحصیلان کشاورزی برای کار به‌عنوان کارشناس رسمی، مثل نظارت بر احداث گلخانه یا مسئول فنی واحد تولیدی، به عضویت سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی و پروانه اشتغال آن نیاز دارند. در پرونده تاسیس گلخانه هم فرم کارشناسی نظام مهندسی کشاورزی خواسته می‌شود.

دسته مهندسی کشاورزی و علوم دامی یک سایت بزرگ کاریابی، به‌اضافه جستجوی گلخانه، باغبان و فضای سبز، در مهر ۱۴۰۵ روی هم ۱۶۲ آگهی داشت که بیشترشان دامپروری و طیور بودند. ۶۹ آگهی گیاه و باغ یکی‌یکی خوانده شد و ۶۷ آگهی ماند: ۲۹ آگهی کارشناس کشاورزی، گیاه‌پزشک، خاک و آبیاری، ۱۵ آگهی باغبان و کارگر باغ، ۱۲ آگهی فروش کود، سم و گیاه، ۹ آگهی فضای سبز و طراحی منظر و ۲ آگهی گلخانه.

۲۳ آگهی در تهران، ۹ آگهی در البرز و ۷ آگهی در اصفهان بود. آگهی‌های باغبان بیشتر از ویلاها و باغ‌های البرز بود؛ یکی برای باغبان و خانواده‌اش واحد مسکونی جدا در خود باغ در نظر گرفته بود. یک نهالستان در گیلان کارگر باغبانی و تولید نهال می‌خواست. ۳۲ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۲۴ آگهی شرط جنسیت نداشتند. از ۴۳ آگهی که رشته نوشته بودند، ۳۳ آگهی مهندسی کشاورزی را خواسته بودند.

کمی آگهی گلخانه هم یک واقعیت دارد: بیشتر گلخانه‌ها خانوادگی‌اند و کارگر و کارشناسشان را از راه آشنا یا شرکت‌های فروش نهاده پیدا می‌کنند. برای کارشناس باغبانی، شرکت‌های کود، سم و بذر که مشاور فنی می‌خواهند، یکی از اصلی‌ترین راه‌های ورود به بازار کارند.

گزارش‌های معتبر حقوق، مهندسان کشاورزی و علوم دامی را در یک گروه و در سطح کل کشور گزارش می‌کنند. میانه دریافتی ماهانه کارشناسان این گروه در پایان ۱۴۰۴، ۲۹ میلیون تومان بود و نیمه میانی ۲۲ تا ۳۵ میلیون. حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۰ و نیمه میانی ۳۱ تا ۵۰ میلیون تومان است. این عدد برای کارشناسان دانشگاه‌رفته است؛ کارگر باغ و فضای سبز معمولا کمتر می‌گیرد.

از ۶۷ آگهی، ۳۵ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه همه آن‌ها ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان بود؛ برای باغبان، فضای سبز، کارشناس کشاورزی و فروش تقریبا یکسان. کارگر فضای سبز در البرز ۲۰ تا ۳۰، کارآموز فضای سبز در بابل ۱۵ تا ۱۸ و طراحان منظر ۳۰ تا ۴۰ و ۳۵ تا ۴۵ میلیون پیشنهاد گرفته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

مهارت‌هایی که کم‌یاب‌اند، مثل پیوند، هرس اصولی درختان میوه و شناخت آفت‌ها، مزد باغبان را بالا می‌برد. برای کارشناس، تخصص در گلخانه، هیدروپونیک یا تغذیه گیاه و توانایی مشاوره به کشاورزان ارزش دارد. بیشترین درآمد این حوزه اما مال کسانی است که خودشان صاحب باغ، نهالستان یا گلخانه می‌شوند؛ با ریسکی که آن هم بالاست.