رشته شیلات: شیلات و آبزی‌پروری چیست، پرورش ماهی و بازار کار

شیلات به همه فعالیت‌هایی گفته می‌شود که با آبزیان سروکار دارند: صید، پرورش، فرآوری و فروش ماهی، میگو و دیگر جانداران آبی. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) دو بخش اصلی آن را از هم جدا می‌کند. آبزی‌پروری یعنی پرورش آبزیان با دخالت انسان در فرایند رشد، مثل ذخیره‌سازی بچه‌ماهی، غذادهی و محافظت از شکارچی، و با مالکیت مشخص بر ماهی‌ها. صید یعنی برداشت آبزیانی که منبع عمومی‌اند و مال کسی نیستند، با مجوز یا بدون آن.

آبزی‌پروری خودش چند شکل دارد. ماهیان سردآبی، مثل قزل‌آلا، در استخرهای بتنی با آب جاری و سرد پرورش داده می‌شوند. ماهیان گرم‌آبی، مثل کپور، در استخرهای خاکی بزرگ. میگو در مزرعه‌های ساحلی جنوب، ماهیان خاویاری در استخرهای مخصوص، و ماهی‌های دریایی در قفس‌های شناور در دریا. مرکز تکثیر یا هچری هم جایی است که تخم و لارو و بچه‌ماهی تولید می‌شود.

رشته شیلات چیست و مهندسی شیلات چیست؟

رشته علوم و مهندسی شیلات همه این‌ها را آموزش می‌دهد: زیست‌شناسی آبزیان، کیفیت آب، تغذیه و جیره‌نویسی، تکثیر، بیماری‌ها، فناوری صید و فرآوری محصولات. کار فارغ‌التحصیل این رشته بیشتر کارشناسی در مزرعه‌های پرورش، هچری‌ها، شرکت‌های غذای آبزیان و سازمان شیلات است.

رئیس سازمان شیلات ایران در شهریور ۱۴۰۵ گفت تولید آبزیان کشور در سال گذشته ۱٬۵۶۶ هزار تن بود که ۴۴ درصد آن از آبزی‌پروری آمد و صادرات به ۸۰۰ میلیون دلار رسید. تولید میگو ۶۲ هزار تن بود که ۴۲ هزار تن آن به ارزش ۱۶۸ میلیون دلار صادر شد. ماهیان خاویاری پرورشی سالانه ۶ هزار تن گوشت و ۳۰ تن خاویار تولید می‌کنند. به گزارش‌های مقدماتی، تولید آبزی‌پروری در ۱۴۰۴ حدود ۷۴۰ هزار تن بود که ۲۷۰ هزار تن آن قزل‌آلا و دیگر ماهیان سردآبی بود.

هدف تا ۱۴۱۱، رسیدن به ۲٫۶ میلیون تن تولید است که بیش از ۱٫۴ میلیون تن آن پرورشی باشد. ولی یک محدودیت جدی وجود دارد: به گفته همین مسئولان، گسترش آبزی‌پروری در محل‌های تازه به‌خاطر کمبود آب متوقف شده است. رشد این صنعت از این به بعد بیشتر از راه بهره‌وری بالاتر است؛ مثلا تولید قزل‌آلا در هر مترمربع از ۱۰ کیلو به بیش از ۳۰ کیلو رسیده، و پرورش در قفس‌های دریایی که از ۱۳۳ به حدود ۳۳۹ قفس در ۱۴۰۳ رسیده است.

نام رسمی رشته «علوم و مهندسی شیلات» است. در ۱۴۰۵ حدود ۶۱۲ ظرفیت در ۴۳ کد داشت که همه صرفا با سوابق تحصیلی بودند و هیچ ظرفیتی با آزمون کنکور نداشت. ۳۴۴ ظرفیت روزانه در ۱۸ دانشگاه دولتی بود، از گرگان، ساری و گیلان در شمال تا تهران در کرج و هرمزگان، بوشهر، چابهار، خرمشهر و بهبهان در جنوب و زابل در شرق. ۱۰۵ ظرفیت نوبت دوم، ۵۰ ظرفیت غیرانتفاعی و ۱۰۰ ظرفیت پیام نور هم بود. دانشگاه آزاد این رشته را نداشت.

محل دانشگاه در این رشته مهم است: دانشگاه‌های شمال بیشتر با ماهیان خاویاری و قزل‌آلا کار می‌کنند و دانشگاه‌های جنوب با میگو و ماهی‌های دریایی. در کارشناسی ارشد، مجموعه علوم و مهندسی شیلات چهار گرایش دارد: تکثیر و پرورش آبزیان، فرآوری محصولات شیلاتی، بوم‌شناسی آبزیان و صید و بهره‌برداری.

دوره‌های کوتاه

فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ این دوره‌ها را دارد: پرورش ماهیان سردآبی ۱۰۸ ساعت و حدود ۳۱٫۵ میلیون تومان، ماهیان گرم‌آبی ۱۱۰ ساعت و ۳۲٫۱ میلیون، ماهیان آکواریومی ۱۲۰ ساعت و ۳۵٫۱ میلیون، تکنسین تغذیه و جیره‌نویسی آبزیان ۲۴۴ ساعت و ۸۶٫۳ میلیون و پرورش جلبک اسپیرولینا ۱۰۰ ساعت و ۲۹٫۵ میلیون تومان. برای صیاد، ملوان یا پرورش میگو دوره جدا در این فهرست نبود.

«درآمد پرورش ماهی» از پرجستجوترین سوال‌های این حوزه است، ولی عدد رسمی و قابل اعتمادی برای سود یک مزرعه پیدا نکردیم و هر عدد ثابتی که دیده می‌شود، ساده‌سازی است. سود به نوع ماهی، اندازه مزرعه، قیمت غذای ماهی، تلفات، کیفیت و مقدار آب، و قیمت فروش بستگی دارد. غذای ماهی معمولا بزرگ‌ترین هزینه است و بیماری یا کمبود آب در یک فصل می‌تواند سود یک سال را از بین ببرد.

چند نکته اما روشن است. آب مهم‌ترین سرمایه این کار است و همین حالا گسترش مزرعه‌ها در محل‌های تازه متوقف شده؛ پس پیش از هر برنامه‌ای باید درباره حق آبه و امکان مجوز از شیلات استان پرسید. بهره‌وری بالاتر، مثل تولید بیشتر در هر مترمربع، تغذیه درست و کنترل بیماری، فرق مزرعه سودده و زیان‌ده است.

مجوز پرورش ماهی

طبق ماده ۶ قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی، مصوب ۱۳۷۴، بهره‌برداری از منابع آبزی بدون پروانه معتبر ممنوع است. مزرعه پرورش ماهی پروانه تاسیس و بهره‌برداری می‌خواهد و ساخت استخر پرورش ماهی در روستا، با موافقت جهاد کشاورزی استان، تغییر کاربری زمین حساب نمی‌شود. جزئیات مراحل را از شیلات و جهاد کشاورزی استان بپرسید.

پیش از ساختن مزرعه، کار در یک مزرعه یا هچری فعال بهترین آموزش است. یک هچری در هرمزگان در مهر ۱۴۰۵ کارشناس شیلات می‌خواست که روتیفر و آرتمیا کشت کند، لاروها را بشمارد و دما و هوادهی را کنترل کند؛ همان کارهای روزانه‌ای که در کلاس کمتر یاد گرفته می‌شود.

ایران به گفته سازمان شیلات در آبان ۱۴۰۴ حدود ۱۷۰ هزار صیاد و ۲۰٬۵۰۰ شناور صیادی دارای مجوز داشت که بیشترشان در خلیج فارس و دریای عمان کار می‌کنند. صیادی شغلی خانوادگی و منطقه‌ای است: صیادان اغلب از شهرها و روستاهای ساحلی‌اند و کار را از پدر و خویشانشان یاد می‌گیرند. برای صید، پروانه صید و برای ناخدایی شناور، گواهی‌های دریانوردی لازم است.

این کار سخت و فصلی است: روزها یا هفته‌ها دور از ساحل، وابسته به آب‌وهوا و فصل‌های صید که سازمان شیلات برای حفظ ذخایر تعیین می‌کند. در آمریکا هم پیش‌بینی می‌شود تعداد صیادان تا ۲۰۳۵ کم شود، چون ذخایر دریایی محدودند و رشد این صنعت بیشتر در آبزی‌پروری است.

جستجوی شیلات، آبزی، پرورش ماهی و میگو در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ روی هم فقط ۱۰ آگهی آورد. سه تای آن‌ها کار واقعی شیلات بود: سرپرست اجرایی پرورش ماهی‌های دریایی در قفس در بوشهر، کارشناس هچری در هرمزگان با ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان و کارشناس شیلات در یک شرکت بازرگانی در تهران با ۲۵ تا ۴۰ میلیون. بقیه مسئول فنی دامپزشک برای کارخانه فرآوری قزل‌آلا و میگو، فروش به مزرعه‌های دام و آبزیان و کار اداری بودند.

این عدد کوچک یعنی بازار کار شیلات از راه آگهی‌های اینترنتی نمی‌چرخد. مزرعه‌ها بیشتر خانوادگی و منطقه‌ای‌اند و نیرو را از راه آشنا، دانشگاه‌های منطقه، شرکت‌های غذای آبزیان و هچری‌ها پیدا می‌کنند. برای فارغ‌التحصیل شیلات، کارآموزی در یک مزرعه یا هچری در همان منطقه دانشگاه، بهترین در ورود است.

گزارش‌های معتبر حقوق گروه جدایی برای شیلات ندارند. نزدیک‌ترین گروه مهندسی کشاورزی و علوم دامی است که در سطح کل کشور گزارش شده: کارشناس میانه این گروه در پایان ۱۴۰۴ ماهانه ۲۹ میلیون تومان دریافت می‌کرد و نیمی از کارشناسان بین ۲۲ تا ۳۵ میلیون می‌گرفتند. چون شیلات در این گروه نام برده نشده، این عدد در کادر حقوق تخمینی علامت خورده است.

سه آگهی واقعی شیلات که بازه داشتند، در همین حدود بودند: کارشناس هچری در هرمزگان ۳۰ تا ۳۵ و کارشناس شیلات در تهران ۲۵ تا ۴۰ میلیون تومان.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

تخصص در تکثیر و هچری، تغذیه و جیره‌نویسی یا بیماری‌های آبزیان کم‌یاب است و ارزش بیشتری دارد. کار در مزرعه‌های بزرگ میگو یا قفس‌های دریایی در جنوب هم معمولا پرداخت بهتری از کار اداری دارد. بیشترین درآمد این حوزه، مثل کشاورزی، مال کسانی است که خودشان مزرعه راه می‌اندازند؛ با ریسکی که آن هم بالاست.