مهندسی محیط زیست: رشته، دانشگاه و بازار کار محیط زیست در ۱۴۰۵

مهندس محیط زیست جلوی آلودگی آب، هوا و خاک را می‌گیرد یا آن را پاک می‌کند: تصفیه فاضلاب، کنترل آلودگی هوا، مدیریت پسماند و پاک‌سازی زمین آلوده. کارشناس محیط زیست بیشتر اندازه می‌گیرد و گزارش می‌دهد: نمونه آب و خاک و هوا، اثر یک طرح بر محیط، و اینکه یک کارخانه ضوابط را رعایت می‌کند یا نه.

مهندسی محیط زیست یا علوم و مهندسی محیط زیست؟

در ایران این دو یک رشته نیستند. «علوم و مهندسی محیط زیست» رشته کارشناسی منابع طبیعی است، با درس‌هایی مثل اکولوژی، حیات وحش و ارزیابی محیط زیست. «مهندسی محیط زیست» به معنای مهندسی آب و فاضلاب و آلودگی هوا، رشته ارشد گروه عمران است و بیشتر با کارشناسی عمران یا شیمی به آن می‌رسند.

مهندس و کارشناس محیط زیست هر روز چه می‌کنند؟

در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا این دو شغل جدا آمده‌اند. مهندس محیط زیست سیستم‌ها و تجهیزاتی را طراحی می‌کند که کیفیت آب، هوا یا خاک را کنترل یا اصلاح کنند، اثر طرح‌های عمرانی را بر محیط می‌سنجد و به شرکت‌ها و دولت می‌گوید زمین آلوده را چطور پاک کنند. کارشناس محیط زیست داده جمع می‌کند و تحلیل می‌کند، از اندازه‌گیری آلاینده‌های دودکش تا نمونه آب و خاک، مجوزهای زیست‌محیطی را بررسی می‌کند و بازرسی و ممیزی انجام می‌دهد.

۶۲٪ پاسخ‌دهندگان شغل مهندس محیط زیست در آمریکا گفته‌اند کارشناسی لازم است و ۲۹٪ ارشد؛ برای کارشناس محیط زیست ۴۷٪ کارشناسی را لازم دانسته‌اند. علاقه اصلی هر دو شغل پژوهشی است، بعد کار عملی و بعد کار منظم و قاعده‌مند؛ یعنی هم آزمایشگاه و میدان، هم گزارش و استاندارد.

از ۳٬۵۵۴ آگهی که با کلمه‌هایی مثل محیط زیست، HSE، پسماند و تصفیه‌خانه پیدا شد، ۲۵۹ آگهی کار این حوزه بود و ۲۴۷ آگهی آن HSE: ایمنی، بهداشت و محیط زیست در کارخانه و کارگاه. فقط ۱۲ آگهی کار خالص محیط زیست بودند، مثل کارشناس نمونه‌برداری و اپراتور تصفیه‌خانه. کارفرماها بیشتر کارخانه‌ها بودند: ۶۳ آگهی تولیدی و صنعتی، ۲۸ خدمات مهندسی، ۲۵ کالای مصرفی و ۱۸ نفت و گاز و پتروشیمی. ۸۸ آگهی در تهران و ۳۱ آگهی در البرز بود و بقیه در شهرهای صنعتی.

بازار کار مهندسی محیط زیست: آگهی‌های HSE چه می‌خواهند؟

• بیشتر کار ایمنی است: ۱۳۵ آگهی حادثه، ۱۵۱ آگهی آموزش کارکنان و ۷۸ آگهی آتش‌نشانی یا کمک‌های اولیه را نام برده بودند.
• ۸۶ آگهی محیط زیست را هم جزو کار نوشته بودند، ۳۷ آگهی استاندارد ISO 14001 و ۱۶ آگهی پسماند.
• رشته‌ای که در متن آگهی‌ها بیشتر آمده بود بهداشت حرفه‌ای بود، ۹۱ آگهی، بعد مهندسی ایمنی ۵۰ و بهداشت محیط ۲۱ آگهی.

پس فارغ‌التحصیل محیط زیست برای این آگهی‌ها باید ایمنی و بهداشت کار را هم بلد باشد. از ۲۴۷ آگهی، ۱۹۵ آگهی در سطح کارشناس بودند.

بیشتر کار این رشته را قانون می‌سازد. طبق مصوبه مجلس در لایحه هوای پاک در ۱۳۹۶، همه واحدهای صنعتی ۵۰ نفر به بالا باید برای نمونه‌برداری و پایش آلودگی هوا واحد HSE راه بیندازند و نیروی متخصص بگیرند. طرح‌های بزرگ تولیدی و عمرانی هم طبق آیین‌نامه ارزیابی اثرات زیست‌محیطی مصوب ۱۳۹۰ پیش از اجرا گزارش ارزیابی می‌خواهند، و طبق قانون مدیریت پسماند، پسماند عادی شهرها با شهرداری است و پسماند صنعتی با خود تولیدکننده.

همان قانون هوای پاک کارخانه‌ها را موظف می‌کند آلودگی هوای خود را در قالب خوداظهاری نمونه‌برداری و اندازه‌گیری کنند، با آزمایشگاه‌هایی که سازمان حفاظت محیط زیست معتمد دانسته است؛ این آزمایشگاه‌ها هم برای نمونه‌برداری و اندازه‌گیری نیرو لازم دارند. آیین‌نامه اجرایی قانون پسماند، مصوب ۱۳۸۴، تولیدکننده پسماند ویژه را هم موظف می‌کند مقدار آن را در اظهارنامه ثبت و به سازمان گزارش کند. آیین‌نامه ارزیابی اثرات در ۱۳۹۵ اصلاح شد و دفتر ارزیابی سازمان در ۱۴۰۴ پایش طرح‌های مشمول ارزیابی و نوشتن آیین‌نامه ارزیابی راهبردی برنامه هفتم را جزو کارهایش گذاشت.

سازمان حفاظت محیط زیست از راه آزمون استخدامی فراگیر نیرو می‌گیرد. رئیس سازمان در ۱۴ مهر ۱۴۰۵ گفت جذب ۴۸۰ نیروی تازه تصویب شده و آزمونش برگزار می‌شود؛ تاریخ و رشته‌ها را در دفترچه همان آزمون ببین. در آزمون فراگیر سیزدهم در ۱۴۰۴، سازمان دو دسته شغل داشت: مامور اجرایی، مثل محیط‌بان، با دیپلم یا کاردانی، و کارشناس تخصصی محیط زیست برای رشته‌هایی مثل زیست‌شناسی، محیط زیست و اکولوژی. شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور هم در همان آزمون فارغ‌التحصیل محیط زیست می‌گرفت. برای محیط زیست پروانه نظام مهندسی جداگانه‌ای نیست.

استاندارد ISO 14001، که شرکت‌ها برای سیستم مدیریت محیط زیست می‌گیرند، در فروردین ۱۴۰۵ ویرایش تازه گرفت و گواهی‌های ویرایش ۲۰۱۵ تا اردیبهشت ۱۴۰۸ اعتبار دارند. ویرایش تازه کنار تغییر اقلیم به آلودگی، تنوع زیستی و منابع طبیعی هم توجه بیشتری دارد و بخش ریسک و فرصت را روشن‌تر کرده است؛ یعنی شرکت‌هایی که گواهی دارند باید تا آن تاریخ سیستمشان را به‌روز کنند و برای این کار به کسی نیاز دارند که استاندارد را بشناسد. در ایران قانونی پیدا نکردیم که شرکت‌های بورسی را به گزارش پایداری موظف کند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای محیط زیست ندارند و آن را با ایمنی و بهداشت در مشاغل HSE می‌آورند. میانه حقوق دریافتی خالص کارشناس HSE در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۲ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۶ تا ۳۹ میلیون می‌گرفتند؛ درخواستشان برای ۱۴۰۵ میانه ۴۶ میلیون بود. کارشناس ارشد HSE در تهران میانه ۴۲ میلیون دریافت می‌کرد.

حقوق پیشنهادی آگهی‌ها

۵۴ آگهی HSE عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۴۰ و ۵۵ میلیون تومان بود. از ۱۲ آگهی محیط زیست فقط ۴ آگهی عدد داشتند، برای همین عددی جدا برایشان نمی‌آوریم.