کارشناس محیط زیست: کار در صنعت و شرکت مشاور، استخدام و حقوق ۱۴۰۵

ترتیب پیشنهادی ساده است: اول قانون و استاندارد، بعد کار میدانی و آزمایشگاه، بعد گزارش‌نویسی و مشاوره. فنی و حرفه‌ای استانداردی با اسم «کارشناس محیط زیست» یا دوره ارزیابی اثرات ندارد، ولی چند دوره نزدیک دارد. سقف شهریه حضوری آموزشگاه‌های آزاد استان تهران در ۱۴۰۵ برای «کارشناس شیمی آزمایشگاه آب» ۲۰۸ ساعت و حدود ۷۸٫۶ میلیون تومان است، برای «کارور سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS» ۴۸ ساعت و حدود ۸٫۹ میلیون تومان و برای «کارشناس HSE» ۳۹۰ ساعت و حدود ۴۶٫۲ میلیون تومان.

بعد از چند سال سه راه رشد باز می‌شود: مدیر فنی آزمایشگاه معتمد با چهار سال سابقه، کارشناس ارشد در شرکت مشاور ارزیابی اثرات، یا کارشناس رسمی دادگستری رشته محیط زیست که طبق قانون کانون کارشناسان دست‌کم مدرک کارشناسی و پنج سال سابقه بعد از مدرک می‌خواهد. دوره‌های هر سطح روی نقشه زیر آمده است؛ روی هر دوره بزنید تا صفحه آن و آموزشگاه‌هایی را که برگزارش می‌کنند ببینید.

کارشناس محیط زیست سه کار اصلی دارد: داده جمع می‌کند، گزارش می‌نویسد و سیستمی را راه می‌اندازد که آلودگی کم شود. داده یعنی نمونه‌برداری از پساب، دودکش، خاک یا پسماند و خواندن نتیجه آزمایشگاه. گزارش یعنی ارزیابی اثرات یک طرح تازه، گزارش خوداظهاری فصلی یا گزارشی که اداره کل محیط زیست استان می‌خواهد. سیستم یعنی تصفیه‌خانه‌ای که درست کار کند، برنامه مدیریت پسماند و استاندارد ISO 14001 که کارخانه گواهی آن را گرفته است.

مهندس محیط زیست یا کارشناس محیط زیست؟

در آگهی‌ها این دو اسم اغلب برای یک نفر به کار می‌رود، ولی تفاوت کوچکی دارند. وقتی کار طراحی و بهره‌برداری تصفیه‌خانه، کنترل آلودگی هوا یا دفن پسماند است، آگهی بیشتر «مهندس» می‌نویسد و رشته‌هایی مثل عمران، شیمی و مهندسی شیمی را هم می‌پذیرد. وقتی کار پایش، نمونه‌برداری، گزارش و پیگیری قانون است، عنوان «کارشناس» رایج‌تر است. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم همین دیده شد: یک آگهی «کارشناس ارشد عمران (محیط زیست)» برای شرکت مدیریت پسماند بود و دو آگهی «کارشناس محیط زیست» برای کارخانه.

پایگاه شغلی آمریکا هم این دو را جدا می‌کند: مهندس محیط زیست سیستم‌های کنترل و پاک‌سازی آب، هوا و خاک را طراحی می‌کند و اثر طرح‌ها را می‌سنجد؛ کارشناس محیط زیست داده‌های آلودگی را جمع، تحلیل و گزارش می‌کند و مجوزها و بازرسی‌ها را پیگیری می‌کند. در ایران بیشتر کسانی که در کارخانه کار می‌کنند هر دو کار را با هم انجام می‌دهند.

• ابزار روزانه: دستگاه‌های سنجش میدانی، فرم‌های نمونه‌برداری، نقشه و نرم‌افزار GIS، اکسل و متن قانون‌ها.
• طرف حساب: مدیر کارخانه، آزمایشگاه معتمد، کارشناس اداره کل محیط زیست استان و گاهی مردم محلی.
• خروجی کار: عدد اندازه‌گیری، گزارش، برنامه اصلاح و آموزش کارکنان.

بخش بزرگی از کار کارشناس محیط زیست را چند آیین‌نامه و شیوه‌نامه می‌سازد. دانستن تاریخ و متن آن‌ها در مصاحبه کاری هم به کار می‌آید، چون کارفرما می‌خواهد بداند تو با سامانه و نامه‌های اداره محیط زیست آشنا هستی یا نه.

ارزیابی اثرات: از ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۹

• ۲۳ تیر ۱۳۸۴: آیین‌نامه تشخیص صلاحیت مشاوران تصویب شد؛ آیین‌نامه ارزیابی اثرات بعدا به همین آیین‌نامه ارجاع داد.
• ۲۹ آبان ۱۳۹۰: هیئت وزیران آیین‌نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی، خدماتی و عمرانی را تصویب کرد. طبق ماده ۲ آن، مجری طرح باید در مرحله امکان‌سنجی و مکان‌یابی گزارش ارزیابی را به کارگروه ارزیابی سازمان بدهد. طبق تبصره ۳ همان ماده، این گزارش را فقط مشاوران حقیقی و حقوقی ذی‌صلاح می‌توانند تهیه کنند. ماده ۳ هم مجری را موظف می‌کند از شروع بهره‌برداری، از راه واحد HSE، اجرای تعهدها را پایش و گزارش کند.
• ۲ تیر ۱۳۹۵: هیئت وزیران همین آیین‌نامه را اصلاح کرد.
• ۳۱ شهریور ۱۳۹۹: سازمان هشت دستورالعمل ارزیابی اثرات برای صنعت‌های مشخص داد: شهرک‌های صنعتی، مجتمع‌های گردشگری، مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، آهن و فولاد، مس، سرب و روی، طلا و مراکز دفن پسماند.

خوداظهاری و آزمایشگاه معتمد: از ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴

• ۱۵ بهمن ۱۴۰۲: سازمان پنج شیوه‌نامه خوداظهاری داد: خود شیوه‌نامه، معیار واحدهای مشمول، پارامترهای مشمول، فرم‌ها و تعیین پایه آزمایشگاه‌های معتمد. طبق شیوه‌نامه پارامترها، واحدهای مشمول هر فصل از راه آزمایشگاه معتمد پایش می‌کنند و نتیجه را در سامانه می‌گذارند. واحدی که دودکش ندارد از نظر هوا مشمول نیست.
• ۲۷ شهریور ۱۴۰۴: هیئت وزیران آیین‌نامه اجرایی نظارت سازمان بر واحدهای آلاینده از راه آزمایشگاه‌های معتمد و همکار را بر پایه بند «پ» ماده ۲۲ برنامه هفتم تصویب کرد. طبق ماده ۳ آن هزینه خدمات آزمایشگاه با خود واحد است و طبق ماده ۵ تعرفه‌ها هر سال حداکثر به اندازه نرخ تورم بالا می‌رود.

نتیجه برای کسی که دنبال کار است روشن است: هر کارخانه مشمول دست‌کم چهار بار در سال با آزمایشگاه معتمد سروکار دارد، هر طرح بزرگ یک گزارش ارزیابی لازم دارد و هر گزارش تاییدشده یک برنامه پایش همیشگی می‌سازد. این سه، تقاضای اصلی بازار کارشناس محیط زیست هستند.

یعنی کسی که فقط عنوان «کارشناس محیط زیست» را جستجو می‌کند، بیشتر بازار را نمی‌بیند. از ۱۴ آگهی خالص، ۷ آگهی کار تصفیه‌خانه و پساب بودند، ۳ آگهی نمونه‌برداری و آزمایشگاه، ۲ آگهی «کارشناس محیط زیست» در کارخانه و ۲ آگهی در شرکت مشاور یا پیمانکار پسماند. ۵ آگهی در استان تهران بود و بقیه در همدان، زنجان، قزوین، اصفهان، مازندران، بوشهر و البرز.

آگهی‌های HSE که کار محیط زیست هم دارند

از ۲۸۱ آگهی HSE، ۵۸ آگهی کار محیط زیستی مشخص در شرح وظایف نوشته بودند: ۳۵ آگهی استاندارد ISO 14001، ۱۹ آگهی پسماند، ۱۳ آگهی آلاینده یا آلودگی و ۶ آگهی تصفیه‌خانه و پساب. برای این آگهی‌ها باید ایمنی کار، ارزیابی ریسک و آموزش کارکنان را هم بلد بود. ۱۰۰ آگهی HSE در استان تهران بود و ۳۴ آگهی در البرز.

دو آگهی «کارشناس محیط زیست» کارخانه نمونه خوبی از انتظار کارفرماست: یکی در عسلویه دست‌کم دو سال سابقه در نفت و گاز، آشنایی با قوانین سازمان و ISO 14001 خواسته بود؛ دیگری در قزوین مدرک مهندسی محیط زیست، سنجش آلاینده‌ها، الزامات تصفیه‌خانه، مدیریت پسماند و گزارش به اداره محیط زیست را.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای کارشناس محیط زیست گروه جداگانه ندارند و او را در گروه شغلی «ایمنی، بهداشت و محیط زیست» آورده‌اند. پس نزدیک‌ترین عدد همین گروه در سطح کارشناس است. میانه حقوق دریافتی خالص در پایان ۱۴۰۴ در تهران ۳۲ میلیون تومان، در شهرهای بزرگ ۳۰ میلیون و در شهرهای کوچک ۳۱ میلیون بود. درخواست همین افراد برای ۱۴۰۵ بالاتر بود: ۴۶، ۴۲ و ۴۵ میلیون تومان. کارشناس ارشد این گروه در تهران میانه ۴۲ میلیون دریافت می‌کرد و برای ۱۴۰۵ میانه ۵۹ میلیون می‌خواست.

حقوق پیشنهادی آگهی‌های آبان ۱۴۰۵

از ۲۸۱ آگهی HSE، ۶۹ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۴۰ و ۵۵ میلیون تومان بود. از ۱۴ آگهی خالص محیط زیست فقط ۴ آگهی عدد داشتند: تکنسین تصفیه‌خانه در تهران ۳۵ تا ۴۰ میلیون، کارشناس فرآیند آب و فاضلاب در تهران ۳۵ تا ۴۵ میلیون، کارشناس فنی تصفیه‌خانه‌های صنعتی در تهران ۴۵ تا ۶۰ میلیون و کارشناس ارشد عمران محیط زیست در کنگان ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان. چهار آگهی برای میانه گرفتن کم است، برای همین آن‌ها را یکی یکی آورده‌ایم.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟

• کار در نفت، گاز و پتروشیمی و سایت‌های جنوب، مثل عسلویه و کنگان.
• مدرک ارشد و چند سال سابقه؛ فاصله کارشناس و کارشناس ارشد در تهران ۱۰ میلیون تومان بود.
• بلد بودن ایمنی و بهداشت کار کنار محیط زیست، چون بیشتر آگهی‌ها HSE هستند.
• مسئولیت فنی آزمایشگاه یا امضای گزارش ارزیابی در شرکت مشاور.