آموزش مدیریت پسماند: دوره‌ها، شهریه ۱۴۰۵ و راه کارشناس پسماند شدن

برای کسی که رشته بهداشت محیط یا محیط زیست خوانده، سطح اول با یکی دو دوره فنی و حرفه‌ای و چند ماه کار به دست می‌آید. سطح دوم معمولا دو تا سه سال کار در کارخانه، بیمارستان یا شرکت پسماند می‌خواهد. سطح سوم بیشتر با کارشناسی ارشد و سابقه چند پروژه کامل می‌رسد. آگهی شرکت پسماند کنگان هم برای کار فنی، عمران با گرایش محیط زیست یا مواد زائد جامد خواسته بود.

قانون ایران پسماند را این‌طور تعریف کرده است: هر ماده جامد، مایع یا گازی، به جز فاضلاب، که از کار انسان به وجود آمده و تولیدکننده‌اش آن را زائد می‌داند. مدیریت پسماند یعنی همه کارهایی که از لحظه تولید این ماده تا لحظه‌ای که بی‌خطر شود روی آن انجام می‌شود: تولید کمتر، جداسازی، نگهداری، جمع‌آوری، حمل، بازیافت، پردازش و دفع.

پنج دسته پسماند در قانون

• عادی: زباله خانگی و نخاله ساختمانی، یعنی آنچه هر روز در شهر و روستا تولید می‌شود.
• پزشکی یا بیمارستانی: پسماند عفونی و زیان‌آور بیمارستان، مرکز درمانی و آزمایشگاه تشخیص طبی.
• ویژه: پسماندی که دست کم یکی از خاصیت‌های خطرناک را دارد، مثل سمی بودن، بیماری‌زایی، انفجار، اشتعال یا خورندگی.
• کشاورزی: فضولات، لاشه دام و طیور و آبزیان و محصول فاسد کشاورزی.
• صنعتی: پسماند کارخانه و معدن، مثل براده، سرباره و لجن صنعتی.

ترتیب درست: اول کمتر تولید کن، آخر دفن کن

ضوابط پسماند صنعتی و معدنی که شورای عالی حفاظت محیط زیست ۶ بهمن ۱۳۹۹ تصویب کرد ترتیب کار را روشن نوشته است: اول کم کردن پسماند در مبدأ با اصلاح فرایند، بعد استفاده دوباره، بعد بازیافت مواد، بعد بازیافت انرژی و در آخر دفع بهداشتی در محلی که سازمان حفاظت محیط زیست تعیین کرده است. همین ترتیب را در کتاب‌ها «هرم پسماند» می‌نامند. کسی که مدیریت پسماند را یاد می‌گیرد باید بتواند برای هر پسماند بگوید کدام پله برایش شدنی است و هزینه‌اش چقدر است.

اگر برای درس مدرسه آمده‌ای

بیشتر جست‌وجوهای «مدیریت پسماند چیست» برای درس انسان و محیط زیست پایه یازدهم است. جواب کوتاهش همین بند بالاست: مدیریت پسماند یعنی برنامه‌ریزی برای تولید کمتر، تفکیک، بازیافت و دفع بی‌خطر پسماند. بقیه این صفحه برای کسی است که می‌خواهد این کار را یاد بگیرد و از آن درآمد داشته باشد.

بیشتر دوره‌هایی که با نام آموزش مدیریت پسماند فروخته می‌شوند چند ساعت ویدیوی کلی‌اند. برای کار، ترتیب یادگیری مهم‌تر از تعداد دوره‌هاست. این چهار گام از ساده به سخت چیده شده‌اند و هر گام به یک شغل واقعی می‌رسد.

گام اول: تفکیک و جمع‌آوری

شناختن جنس پسماند، تفکیک کاغذ و شیشه و آلومینیوم و فلز، کار با مخزن و خودرو، و ایمنی کارگر پسماند. استاندارد تفکیک پسماند فنی و حرفه‌ای ۲۷۰ ساعت است و شهریه حضوری آن در آموزشگاه آزاد تهران در ۱۴۰۵ حدود ۲۵٫۰۲ میلیون تومان. اگر وقت کمتری داری، استانداردهای ۳۰ ساعته همین خانواده، مثل جمع‌آوری پسماند از مکان‌های مسکونی یا حمل اقلام قابل بازیافت، هر کدام ۲٫۷۸ میلیون تومان است.

گام دوم: پسماند ویژه، صنعتی و پزشکی

اینجا کار از جمع‌آوری به قاعده می‌رسد: کدام پسماند ویژه است، چطور برچسب می‌خورد، چقدر در محل می‌ماند و با چه کسی حمل می‌شود. مسئول امحا و دفع زباله‌های بیمارستانی ۱۲۰ ساعت است با ۱۵٫۷۵ میلیون تومان، و دفن ایمن پسماندها و پساب‌های صنعتی ۳۰ ساعت با ۳٫۵۵ میلیون تومان.

گام سوم: پایش و دفع

محل دفن چه چیزی را آلوده می‌کند و چطور اندازه گرفته می‌شود: شیرابه، گاز، خاک و آب زیرزمینی. استاندارد پایشگر زیست‌محیطی مراکز دفن زباله ۱۲۰ ساعت است و ۱۴٫۶۳ میلیون تومان. کسی که کمپوست را هم بلد باشد، برای پسماند تر شهر و کشاورزی کار پیدا می‌کند؛ استاندارد تولیدکننده ورمی‌کمپوست ۱۷۰ ساعت است با ۱۹٫۲۸ میلیون تومان.

گام چهارم: HSE و برنامه کامل پسماند

در کارخانه، مدیریت پسماند یکی از کارهای واحد HSE است. استاندارد کارشناس HSE ۳۹۰ ساعت است و ۴۶٫۱۵ میلیون تومان. در این گام باید بتوانی برای یک کارخانه یا یک شهر برنامه بنویسی: چه پسماندی، چقدر، کجا نگهداری می‌شود، به چه کسی می‌رسد و چه گزارشی به اداره محیط زیست می‌رود.

همه شهریه‌ها شهریه حضوری مصوب ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد استان تهران است؛ شهریه آنلاین همین استانداردها حدود یک‌پنجم کمتر است و در شهرهای دیگر عدد کمی فرق می‌کند.

همه آگهی‌های فعال یک سایت بزرگ کاریابی که کلمه پسماند یا بازیافت داشتند، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ خوانده شدند: ۴۴ آگهی. هیچ‌کدام عنوان کارشناس پسماند یا کارشناس مدیریت پسماند نداشت. کار پسماند در آگهی‌ها زیر عنوان‌های دیگر آمده است:

• ۱۴ آگهی HSE، بهداشت حرفه‌ای و بهداشت محیط که در شرح کار، مدیریت پسماند یا پایش پسماند را نوشته بودند. ۹ آگهی در سطح کارشناس بود، ۴ آگهی مدیر میانی و یکی کارشناس ارشد. ۴ آگهی در البرز بود و ۳ آگهی در تهران؛ بقیه در یزد، قزوین، بوشهر، خراسان رضوی، خراسان شمالی، آذربایجان شرقی و کهگیلویه و بویراحمد. ۱۲ آگهی گزارش‌نویسی و ۶ آگهی کار با مواد شیمیایی خواسته بودند.
• ۷ آگهی در ۴ شرکت مدیریت پسماند: دو آگهی فنی در یک شرکت پسماند در کنگان بوشهر (کارشناس ارشد عمران با گرایش محیط زیست یا مواد زائد جامد، و کارشناس اجرایی برای گزارش روزانه و نظارت)، یک مهندس مکانیک در یک شرکت پسماند ویژه در همدان، و بقیه کار مالی و اداری در همین شرکت‌ها یا پیمانکار مدیریت پسماند شهرداری تهران.
• ۹ آگهی خدماتی و نظافت که جمع‌آوری و انتقال پسماند جزو کارشان بود؛ ۶ آگهی در تهران.
• ۴ آگهی فروش، تماس و توسعه بازار در شرکت‌های بازیافت، مثل فروش دستگاه بازیافت پلاستیک.
• ۱۰ آگهی دیگر فقط یک بند درباره دفع درست پسماند داشتند، مثل برقکار صنعتی یا کارشناس آزمایشگاه خاک.

شرط‌های آگهی‌های HSE با کار پسماند

از ۱۴ آگهی، ۷ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند، ۵ آگهی فقط آقا و ۲ آگهی ترجیحا آقا خواسته بودند. ۸ آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند. سقف سن بیشتر بین ۳۵ تا ۴۵ سال بود و فقط یک آگهی مبلغ حقوق را نوشته بود.

نتیجه برای کسی که آموزش می‌بیند روشن است: اگر فقط پسماند بلد باشی، باید سراغ شهرداری، پیمانکار شهری و شرکت پسماند بروی. اگر پسماند را کنار HSE یاد بگیری، در کارخانه‌ها هم باز می‌شود، چون آنجا یک نفر هر دو کار را می‌کند.

گزارش‌های حقوق ایران گروهی به نام کارشناس پسماند ندارند. نزدیک‌ترین گروه، ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE) است، چون ۱۴ آگهی از آگهی‌های این شغل زیر همین عنوان بود و کار پسماند کارخانه در همین واحد انجام می‌شود. اعداد جدول برای سطح کارشناس و کارشناس ارشد این گروه است، نه برای کارگر تفکیک یا جمع‌آوری.

آگهی‌هایی که مبلغ نوشته بودند

از ۴۴ آگهی آبان ۱۴۰۵ فقط چند آگهی مبلغ داشتند. در کار پسماند این‌ها را دیدیم: کارشناس HSE با نظارت بر مدیریت پسماند در البرز ۴۰ تا ۵۰ میلیون، مهندس مکانیک شرکت پسماند ویژه در همدان ۴۰ تا ۵۰ میلیون، و در شرکت پسماند کنگان هم کارشناس اجرایی و هم کارشناس ارشد عمران محیط زیست ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان. در این دو آگهی اولویت با ساکنان کنگان و اطراف بود. کار خدماتی که جمع‌آوری پسماند هم داشت در تهران ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان پیشنهاد شده بود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

• کار در منطقه صنعتی و نفت و گاز، که حقوق بالاتری برای کار دور از شهر می‌دهد.
• بلد بودن پسماند ویژه و پزشکی، که خطا در آن جریمه سنگین دارد.
• ترکیب پسماند با HSE و ISO 14001، تا یک نفر کار چند نفر را بکند.
• سابقه نوشتن طرح جامع پسماند برای یک شهر یا یک شهرک صنعتی.