شغل صیادی: کار صیاد حرفه‌ای، پروانه صید، فصل‌های صید و درآمد

برای گواهینامه ناخدای شناور صیادی کمتر از ۲۴ متر در آب‌های محدود، شیلات خوزستان این شرط‌ها را نوشته است: ۹ ماه خدمت دریانوردی با درجه کمک ناخدا روی شناور صیادی، گواهینامه کمک ناخدا، و گواهی دوره‌های بقا در دریا، کمک‌های اولیه و اطفای حریق. متقاضی دوره و آزمون پایان دوره را می‌گذراند و بعد برای آزمون نهایی به اداره بنادر و دریانوردی معرفی می‌شود. مراکز آموزش دریانوردی جنوب هم اعلام کرده‌اند که برای کمک ناخدایی و ناخدایی شناور صیادی، اول باید گواهینامه ملوان صیاد را داشت.

در فهرست استانداردهای آموزشی سازمان فنی و حرفه‌ای هم چند استاندارد مخصوص این کار هست؛ از جمله «صیاد ماهر صید ماهی کیلکا با نور»، «صیاد ماهیان خاویاری»، «سکان‌دار موتور لنج»، «موتوریست موتور لنج درجه ۱ و ۲»، «بافنده تور ماهیگیری سرب‌دار» و «کارور مخابراتی دریایی شناورهای کوچک». این دوره‌ها بیشتر در استان‌های ساحلی برگزار می‌شوند و برای کسی که می‌خواهد موتوریست یا سکان‌دار لنج شود، کمک می‌کنند.

صیاد حرفه‌ای کسی است که درآمد اصلی‌اش از صید آبزیان در دریا یا آب‌های بزرگ می‌آید و این کار را با مجوز شیلات و روی یک شناور ثبت‌شده انجام می‌دهد. در جست‌وجوها «صیاد» گاهی به چک صیادی یا نام اشخاص هم برمی‌گردد؛ این صفحه فقط درباره شغل صید است.

یک سفر صید از نزدیک

روز کاری صیاد پیش از روشن شدن هوا در اسکله شروع می‌شود: سوخت و یخ بار می‌شود، تورها و طناب‌ها وارسی می‌شوند و ناخدا با نگاه به پیش‌بینی هوا تصمیم می‌گیرد شناور بیرون برود یا نه. در صیدگاه، خدمه تور را به آب می‌اندازند، چند ساعت بعد آن را بالا می‌کشند، صید را جدا می‌کنند، گونه‌های ممنوع یا ریز را به آب برمی‌گردانند و بقیه را لای یخ می‌چینند. صیاد قایق معمولا همان روز برمی‌گردد. خدمه لنج ممکن است چند روز یا چند هفته روی آب بمانند و روی همان لنج بخوابند و غذا بپزند. در صید پره شمال، تور بزرگ از ساحل به دریا برده و با نیروی ده‌ها نفر به ساحل کشیده می‌شود.

نقش‌ها روی یک شناور صیادی

• ملوان صیاد یا جاشو: انداختن و جمع کردن تور، جدا کردن و یخ زدن صید، تمیز کردن عرشه. اولین نقش هر تازه‌کار همین است.
• موتوریست: روشن نگه داشتن موتور، پمپ‌ها و وینچ در تمام سفر؛ روی لنج‌ها یک نقش جداست.
• کمک ناخدا: سکان‌داری در غیاب ناخدا، کار با رادار و جی‌پی‌اس و نظم کار خدمه.
• ناخدا: مسئول جان خدمه، مسیر، صیدگاه و رعایت مقررات؛ برای این نقش گواهینامه جداگانه لازم است.

بعد از برگشت، صید در بندر به خریدار، تعاونی یا بازار ماهی تحویل می‌شود. وصله کردن تورهای پاره و سرویس موتور هم بخشی ثابت از کار است، چون یک تور پاره می‌تواند یک روز صید را از بین ببرد.

صیاد نمی‌تواند هر روز که خواست به دریا برود. برای هر گونه و هر استان، «کمیته مدیریت صید» با حضور شیلات، پژوهشکده‌های شیلاتی و اتحادیه تعاونی‌های صیادی، شروع و پایان فصل را بر اساس وضعیت ذخایر تعیین می‌کند. بیرون از این بازه‌ها صید آن گونه ممنوع است و یگان حفاظت شیلات با گشت دریایی بر آن نظارت می‌کند. تاریخ‌های ۱۴۰۵ این‌ها بودند:

میگو در جنوب

بوشهر: بر اساس مصوبه ۲۷ تیر کمیته صید، صید میگو از ۷ مرداد برای قایق‌ها و از ۸ مرداد برای لنج‌های دارای امتیاز صید میگو آزاد شد و دوشنبه ۲۳ شهریور به پایان رسید؛ یعنی ۴۸ روز. روز بعد همه شناورها باید در بندر مبدا صیدشان را تخلیه و ادوات ترال را جدا می‌کردند. در این فصل ۲٬۵۵۷ تن میگو صید شد که نزدیک ۲۰ درصد بیشتر از فصل قبل بود.

هرمزگان: بعد از اجرای «دریابست»، یعنی چند روز ممنوعیت کامل رفتن به دریا برای حفظ ذخایر، صید میگو از شنبه ۴ مهر آغاز شد. صیدگاه‌های میگوی این استان از کوهستک در سیریک تا طولا در قشم کشیده شده‌اند. خوزستان: صید میگوی سفید در چهار صیدگاه از جمله لیفه و بوسیف از ۱ آبان به مدت یک ماه آزاد شد.

دریای خزر

صید کیلکا از ۲۰ خرداد، پس از پایان دوره ممنوعیت تخم‌ریزی، آغاز شد و تا پایان مهر به ۴٬۴۰۳ تن رسید. صید پره ماهیان استخوانی در مازندران از ۱۵ مهر شروع شد و تا ۲۰ فروردین ۱۴۰۶ ادامه دارد؛ آغاز رسمی فصل در سطح کشور ۲۰ مهر اعلام شد. در فصل گذشته، یعنی ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵، در مجموع ۹٬۳۷۷ تن ماهی استخوانی در سه استان شمالی صید شد: ۴۸ درصد در گلستان، ۴۳ درصد در مازندران و ۹ درصد در گیلان.

آب‌های دور

فصل صید تن‌ماهیان جاسک از شهریور شروع می‌شود و تا اواخر خرداد سال بعد ادامه دارد. بیش از ۹۰ درصد این صید برای کنسرو به کارخانه‌ها فرستاده می‌شود.

این تاریخ‌ها هر سال دوباره اعلام می‌شوند و ممکن است با هشدار هواشناسی جابه‌جا شوند. کسی که تازه وارد این کار می‌شود، باید اطلاعیه اداره شیلات شهرستان خودش را دنبال کند، نه تاریخ سال قبل را.

از ۳۴ آگهی یکتایی که سایت آگهی محلی نشان داد، ۱۷ آگهی به چک صیادی یا خیابان‌هایی به نام صیاد شیرازی برمی‌گشت. فقط یک آگهی واقعا صیاد می‌خواست. این عدد کم به این معنا نیست که کاری نیست؛ یعنی استخدام در صیادی تقریبا هیچ‌وقت از راه آگهی نیست. خدمه قایق و لنج از راه خانواده، همسایه و آشنایان در اسکله پیدا می‌شوند و در شمال، ورود به کار یعنی عضویت در یک تعاونی پره.

صاحب شناور شدن چقدر سرمایه می‌خواهد؟

آگهی‌های فروش همان روزها تصویری از سرمایه این کار می‌دهند: یک قایق صیادی ۲۷ فوتی با موتور ۱۱۵ اسب در بندرعباس ۱٫۸ میلیارد تومان، دو «بچه لنج» صیادی در ماهشهر و آبادان ۴٫۳ و ۵٫۵ میلیارد تومان، و یک بدنه لنج بدون مجوز ۷ میلیارد تومان. در آبادان حتی یک دونگ، یعنی یک ششم، از یک لنج صیادی به ۱۵ میلیارد تومان آگهی شده بود. در بندرعباس هم آگهی‌دهنده‌ای برای خرید کشتی صیادی دنبال سرمایه‌گذار بود و قیمت این کشتی‌ها را ۷۰۰ هزار تا ۲ میلیون دلار با حدود ۲۰ نفر خدمه نوشته بود.

چند آگهی هم «مجوز صیادی» را جدا از شناور می‌فروختند. پیش از هر معامله‌ای، اعتبار مجوز و شناور را از اداره شیلات استعلام کنید؛ بدنه بدون مجوز اجازه صید ندارد.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای صید و صیادی ندارند و نزدیک‌ترین گروه‌هایشان کارهای خشکی‌اند که شرط سابقه دریایی، فصل و سفر ندارند. آگهی‌های استخدام هم رقمی نداشتند. به جای عددی ساختگی، این را می‌گوییم که درآمد صیاد از کجا می‌آید.

درآمد صیاد به چه چیزهایی بسته است؟

• شکل پرداخت: تنها آگهی واقعی، دستمزد روزانه برای صید روز با قایق پیشنهاد می‌داد. در شمال، صیاد پره عضو و سهامدار تعاونی است و درآمدش به فروش صید تعاونی در همان فصل بستگی دارد.
• فصل: بیشتر درآمد سال در چند ماه فصل صید به دست می‌آید. صیادان مازندران خودشان می‌گویند شش ماه سال را کشاورزی می‌کنند و شش ماه را صید.
• مقدار صید: هیچ دو روزی مثل هم نیست. مقدار صید به هوا، وضع ذخایر و گونه‌هایی بستگی دارد که آن روز در صیدگاه هستند.
• هزینه‌ها: سوخت، یخ، تعمیر موتور و تور از فروش صید کم می‌شود. هر تعاونی پره در یک فصل حدود ۳ تن تور لازم دارد و قیمت هر کیلو تور در مهر ۱۴۰۴ به ۹۰۰ هزار تومان رسیده بود.
• مالکیت شناور: صاحب شناور هم هزینه‌ها و هم سود سفر را به عهده دارد؛ و صاحب شناور شدن یعنی میلیاردها تومان سرمایه، که در آگهی‌های همین ماه دیده می‌شد.

صیادی کاری است که بدن و اعصاب را خسته می‌کند: رطوبت، آفتاب جنوب یا سرمای زمستان خزر، بلند کردن تور خیس، بی‌خوابی در سفرهای چندروزه و ماه‌هایی که به‌خاطر ممنوعیت یا طوفان کاری نیست. در کنار این‌ها چند مسئله رسمی هم هست که هر تازه‌کاری باید بداند.

سخت و زیان‌آور، ولی هنوز روی کاغذ

دولت در ماه‌های پایانی ۱۳۹۲ حرفه صید و صیادی را جزو مشاغل سخت و زیان‌آور شمرد، اما به گفته اتحادیه پره مازندران در مهر ۱۴۰۴، این مصوبه پس از حدود ۱۲ سال به‌خاطر تامین نشدن منابع مالی اجرا نشده است. مدیرکل شیلات مازندران هم در شهریور ۱۴۰۵ گفت این موضوع هنوز در حال پیگیری است. یعنی فعلا نمی‌شود روی بازنشستگی زودتر به عنوان صیاد حساب کرد.

بیمه صیادان

صیادان دارای کارت فعال می‌توانند زیر پوشش بیمه تامین اجتماعی با کمک دولت بروند. رئیس وقت سازمان شیلات در اسفند ۱۴۰۱ اعلام کرد سهم دولت در حق بیمه صیادان ۱۳ درصد و سهم خود صیاد ۷ درصد شده است. با این حال در مهر ۱۴۰۵ مدیرکل شیلات مازندران «کاهش سطح پرداختی بیمه» را یکی از سه مشکل اصلی صیادان استان نام برد.

ذخایر کمتر، صیاد بیشتر

مدیرکل شیلات گیلان در آبان ۱۴۰۵ گفت فشار صید مجاز و غیرمجاز در سالیان طولانی ذخایر خزر را کم کرده و این کاهش مستقیم به سفره صیادان رسیده است. در مازندران هم برای «تعدیل جامعه صیادی»، یعنی بیرون رفتن بخشی از صیادان از این کار تا صید پره برای بقیه اقتصادی‌تر شود، حدود ۱۰۰ میلیارد تومان قول گرفته شده است. پس ورود تازه به صید پره شمال آسان نیست.

امنیت روی آب

طوفان‌های ناگهانی، برخورد با شناورهای دیگر و خرابی موتور در دریا خطرهای همیشگی این کارند. در ۱۴۰۵ خطر تازه‌ای هم اضافه شد: رئیس سازمان شیلات در شهریور گفت در جنگ اخیر ۱۰ صیاد هنگام صید جان باختند و امنیت صیادان در خلیج فارس دشوارتر شده است، هرچند صید جنوب و آب‌های دور در پنج ماه نخست سال حدود ۳۰ درصد بیشتر شد.