دوره ملوانی: کدام دوره و مدرک ملوانی، با چه شرایط و هزینه‌ای، و کار ملوان کجاست

پله‌های ملوانی با ماه‌های ثبت‌شده در شناسنامه دریانوردی بالا می‌روند. کسی که دوره ملوان عمومی را تمام کند، باید دست‌کم ۲۴ ماه روی کشتی‌های بالای ۵۰۰ تن کار کند تا وارد دوره ملوان عرشه شود. اگر هر قرارداد حدود شش ماه روی آب و چند ماه مرخصی باشد، این ۲۴ ماه در تقویم معمولاً سه تا چهار سال طول می‌کشد.

برای سرملوانی دوره جداگانه‌ای در فهرست‌ها ندیدیم؛ این پله را شرکت با سابقه می‌دهد. در آگهی کار روی کشتی که مهر ۱۴۰۵ در بندرعباس منتشر شد، کارفرما برای سرملوان ۵ سال سابقه و برای ملوان ساده ۳ سال سابقه با کارت ملوانی بالای ۵۰۰ تن خواسته بود.

راه موتورخانه یک پله بیشتر دارد: ملوان موتورخانه بعد از ۱۸ ماه کار در موتورخانه وارد دوره ۲۵۰ ساعته ملوان ماهر موتورخانه می‌شود.

ملوان عضو خدمه کشتی است که کار دستی و نگهبانی را انجام می‌دهد و افسر نیست. افسر عرشه مسیر کشتی را تعیین می‌کند و مهندس کشتی موتور را می‌گرداند؛ ملوان کسی است که دستور آن‌ها را روی عرشه یا در موتورخانه اجرا می‌کند. در زبان کشتی‌ها به او «رتبه» هم می‌گویند، در برابر «افسر». در آگهی‌های انگلیسی همین شغل را با Ordinary Seaman (ملوان تازه‌کار، OS)، Able Seaman (ملوان ماهر، AB)، Deckhand یا Rating می‌بینید.

یک روز ملوان عرشه

• نوبت دیده‌بانی: در ساعت‌های نگهبانی کنار افسر روی پل می‌ایستد، چراغ و شناور و کشتی‌های دیگر را گزارش می‌دهد و اگر لازم باشد سکان را به دستور افسر می‌گیرد.
• پهلوگیری و لنگر: هنگام ورود و خروج از بندر طناب‌ها و سیم‌ها را آماده می‌کند، دور پایه‌ها می‌بندد و باز می‌کند و با وینچ کار می‌کند.
• نگهداری بدنه و عرشه: زنگ‌زدایی، رنگ زدن، روغن‌کاری قرقره‌ها و نظافت؛ بیشتر ساعت‌های روز همین کار است.
• بار و تانک: در بارگیری و تخلیه کمک می‌کند، در انبارها را می‌بندد و در نفتکش‌ها در کارهای ساده تانک دست دارد.
• تمرین اضطراری: در مانورهای آتش‌نشانی و ترک کشتی جای مشخصی دارد و قایق نجات را آماده می‌کند.

ملوان موتورخانه چه می‌کند؟

ملوان موتورخانه زیر نظر افسر موتور کار می‌کند: دما و فشار دستگاه‌ها را می‌خواند، تانک‌ها را اندازه می‌گیرد، در سوخت‌گیری لوله‌ها را وصل و جدا می‌کند و در تعمیرها ابزار می‌دهد و تمیزکاری می‌کند. در کشتی‌های بزرگ این دو کار جدا هستند و هر کدام دوره و گواهی خودش را دارد.

ملوان، جاشو و صیاد

در بندرهای جنوب به ملوان لنج و قایق صیادی «جاشو» هم می‌گویند. کار جاشو روی شناورهای کوچک محلی است و دوره کوتاه‌تری دارد؛ کار ملوان کشتی تجاری روی شناورهای ۵۰۰ تن و بیشتر است و گواهی «نامحدود» می‌خواهد. اگر هدفتان کشتی‌های بزرگ و سفر به بندرهای دیگر کشورهاست، از همان اول دوره‌های نامحدود را انتخاب کنید.

اولین تصمیم این است که می‌خواهید روی کدام شناور کار کنید. گواهی ملوانی دو دسته کلی دارد و دوره‌های آن هم جداست:

• محدود یا «زیر ۵۰۰»: برای شناورهای کمتر از ۵۰۰ تن ظرفیت ناخالص و سفرهای نزدیک به ساحل؛ یعنی لنج، شناورهای خدماتی، مسافری کوتاه و صیادی. در یک مرکز بندرعباس این دوره همراه ایمنی چهارگانه ۲۱ روز طول می‌کشد و کمترین مدرک تحصیلی آن پنجم ابتدایی است.
• نامحدود یا «بالای ۵۰۰»: برای کشتی‌های ۵۰۰ تن و بیشتر و هر سفری، از جمله اقیانوس‌پیماها. این همان مدرکی است که شرکت‌های کشتیرانی و نفتکش برای ملوان می‌خواهند.

دوره‌های مسیر نامحدود، به ترتیب

فهرستی که دو مرکز آموزش در کیش و بندرعباس با متن یکسان منتشر کرده‌اند، این ساعت‌ها و شرط‌ها را می‌گوید:

• ایمنی چهارگانه (۸۰ ساعت): بقا در دریا، پیشگیری و مبارزه با آتش، کمک‌های اولیه، و ایمنی فردی و مسئولیت‌های اجتماعی. همه خدمه کشتی، از ملوان تا فرمانده، باید آن را داشته باشند.
• ملوان عمومی (۱۵۸ ساعت): قطب‌نما و جهت‌ها، دیده‌بانی و گزارش، نوبت نگهبانی، انواع شناور، تعمیر و نگهداری، علائم اضطراری، قسمت‌های کشتی و اصطلاحات انگلیسی آن. اولین گواهی ملوانی شما همین است.
• مهارت در فنون عرشه (۶۰ ساعت): سکان‌گیری، پرچم و چراغ و بوق، مورس، طناب‌های الیافی و سیمی، گره‌ها، داربست و صندلی ملوانی، جرثقیل و پهلوگیری، و رنگ‌کاری. پیش‌نیاز آن ایمنی چهارگانه است.
• آگاهی امنیتی دریانوردان (۴ ساعت): یک دوره کوتاه که کشتی‌های بین‌المللی از همه خدمه می‌خواهند.
• ملوان عرشه (۱۶۸ ساعت): پله ملوان ماهر عرشه. فقط کسی وارد آن می‌شود که گواهی ملوان عمومی دارد و دست‌کم ۲۴ ماه به عنوان ملوان عمومی روی کشتی کار کرده است.
• ملوان موتورخانه (۱۷۸ ساعت) و ملوان ماهر موتورخانه (۲۵۰ ساعت): برای کسی که می‌خواهد به موتورخانه برود؛ اولی ۲۴ ماه کار به عنوان ملوان عمومی و دومی ۱۸ ماه کار در موتورخانه را شرط می‌گذارد.

شرط سنی همه این دوره‌ها دست‌کم ۱۸ سال است و همه کارت سلامت دریانوردی معتبر می‌خواهند. کمترین مدرک تحصیلی دوره ملوان عمومی نامحدود در فهرست این دو مرکز سوم راهنمایی است، ولی یک مرکز در بوشهر در بهمن ۱۴۰۴ برای همین دوره دیپلم خواسته است. پس شرط تحصیلی را پیش از ثبت‌نام از خود مرکز بپرسید.

دوره‌های تطبیقی را با دوره اصلی اشتباه نگیرید. دوره تطبیقی ملوان عرشه ۱۵ ساعت و تطبیقی ملوان موتورخانه ۱۶ ساعت است و فقط برای کسی است که گواهی قدیمی همان رتبه را دارد و باید آن را با قاعده‌های تازه به‌روز کند.

«شناخت انواع گره‌ها و خفت‌ها و کاربرد هر کدام» یکی از سرفصل‌های رسمی دوره مهارت در فنون عرشه است. گره برای ملوان سرگرمی نیست: طنابی که هنگام پهلوگیری درست بسته نشود، می‌تواند در یک لحظه باز شود یا زیر بار گیر کند و دست کسی را ببرد. برای همین مربی دوره از شما می‌خواهد هر گره را سریع، بدون نگاه و با دست خیس ببندید و باز کنید.

شش گره پایه و کار هر کدام

• گره هشت: سر طناب را کلفت می‌کند تا از قرقره یا سوراخ بیرون نلغزد. ساده‌ترین گره و اولین تمرین.
• گره صندلی یا بولین: یک حلقه ثابت که زیر بار تنگ نمی‌شود و بعد از کشش هم راحت باز می‌شود. برای انداختن حلقه دور پایه اسکله و برای بالا کشیدن آدم به کار می‌رود.
• گره مربع: دو سر یک طناب هم‌ضخامت را به هم می‌بندد، مثلاً برای جمع کردن برزنت. برای بار سنگین مناسب نیست.
• گره شیت‌بند: دو طناب با ضخامت متفاوت را به هم وصل می‌کند، مثل طناب پرتابی سبک به طناب پهلوگیری سنگین.
• گره دوبل یا خفت دوبل: طناب را سریع دور میله یا نرده می‌بندد؛ برای بستن موقت ضربه‌گیر کنار کشتی رایج است.
• یک دور و دو نیم‌خفت: بستن مطمئن طناب به حلقه یا پایه که بار را می‌گیرد و باز کردنش هم آسان است.

کنار گره‌ها، «پیوند» طناب را هم یاد می‌گیرید: بافتن سر طناب در خودش برای ساختن حلقه دائمی، و نگهداری طناب‌های سیمی و الیافی که بخشی از همین دوره است. ویدیوهای آموزش گره در اینترنت برای تمرین خوب‌اند، ولی جای تمرین زیر نظر مربی را نمی‌گیرند؛ گواهی فنون عرشه بعد از آزمون عملی صادر می‌شود.

کار ملوانی در سایت‌های کاریابی عمومی تقریبا دیده نمی‌شود. از دو آگهی واقعی، یکی در بندرعباس برای شناوری در دریای خزر بود: سرملوان و ملوان با کارت ملوانی بالای ۵۰۰ تن، با ۵ و ۳ سال سابقه، همراه فرمانده، افسر دوم، آشپز، مهندس موتور و کاربر موتور. بیمه داشت، جنسیت را شرط نکرده بود و عدد حقوق نداشت. دیگری در بوشهر یک صیاد قایق باتجربه برای صید روزانه در جزیره شیف می‌خواست، با مزد روزانه و بدون عدد.

پس ملوان‌ها چطور کار پیدا می‌کنند؟

• شرکت‌های کشتیرانی و نفتکش: فراخوان جذب خدمه را گاه‌به‌گاه روی سایت خود یا در خبرها می‌دهند و مدرک ملوانی و سن دست‌کم ۱۸ سال می‌خواهند.
• شرکت‌های تامین خدمه: در بندرعباس، بوشهر و بندر انزلی برای شناورهای خدماتی، یدک‌کش و کشتی‌های خارجی نیرو معرفی می‌کنند. پیش از دادن پول یا گذرنامه، مجوز شرکت را بپرسید.
• سایت‌ها و کانال‌های کاریابی دریایی: آگهی‌هایی مثل «ملوان OS نامحدود» با فهرست مدارک لازم بیشتر آنجا منتشر می‌شود تا در سایت‌های عمومی.
• بندر و آشنایان: بسیاری از اولین قراردادها با معرفی همکار و حضور در بندر بسته می‌شود؛ مرکزهای آموزش هم گاهی دانش‌آموختگان را معرفی می‌کنند.

هیچ دوره ملوانی کار تضمینی ندارد. اگر کسی برای ثبت‌نام قول استخدام قطعی می‌دهد، آن را جدی نگیرید و قول را کتبی بخواهید.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ در ایران گروهی برای خدمه کشتی ندارند. نزدیک‌ترین گروه‌ها کار حمل‌ونقل و انبار در خشکی است که نه ماه‌ها دوری از خانه دارد، نه گواهی دریایی می‌خواهد و نه قرارداد سفری؛ پس عدد آن‌ها را به جای حقوق ملوان نمی‌گذاریم. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم هیچ آگهی کار روی آب عدد حقوق ننوشته بود. عددهایی که بعضی سایت‌ها و صفحه‌ها برای حقوق ملوان کشتی می‌نویسند تاریخ و منبع ندارند. پرداخت روی شناورهای ایرانی به نوع شناور، خط کار (خزر، خلیج فارس یا سفر خارجی)، شرکت و ریالی یا ارزی بودن قرارداد بستگی دارد؛ پیش از قرارداد، مبلغ ماهانه، روزهای مرخصی و بیمه را مکتوب بپرسید.

کف حقوق در کشتی‌های بین‌المللی

برای کشتی‌هایی که زیر قرارداد جمعی بین‌المللی کار می‌کنند یک جدول کمترین حقوق هست. در نسخه‌ای که از ژانویه ۲۰۲۵ اجرا شد، ملوان تازه‌کار ۵۰۱ دلار حقوق پایه دارد و با اضافه‌کار ثابت، مزد مرخصی و تعطیلات به ۸۷۹ دلار در ماه می‌رسد. ملوان ماهر ۶۷۳ دلار پایه و ۱٬۱۸۲ دلار جمع ماهانه دارد و سرملوان ۷۵۲ دلار پایه و ۱٬۳۲۰ دلار جمع. حقوق پایه ملوان ماهر از ژانویه ۲۰۲۶ به ۶۹۰ دلار رسیده است. این‌ها کمترین عدد است؛ قراردادهای واقعی کشتی‌های خارجی می‌تواند بالاتر باشد و کشتی‌هایی که زیر هیچ قرارداد جمعی نیستند گاهی پایین‌تر می‌دهند.

فاصله ملوان تازه‌کار تا ملوان ماهر در این جدول ۳۰۳ دلار در ماه است؛ همان پله‌ای که با ۲۴ ماه دریا و دوره ملوان عرشه باز می‌شود.