حقوق کاپیتان کشتی: درآمد هر رتبه افسر عرشه، کشتی ایرانی یا خارجی و راه فرمانده شدن

پله‌ها با ماه‌های واقعی روی آب بالا می‌روند، نه با سال‌های تقویم. کوتاه‌ترین راه بر پایه STCW این است: ۱۲ ماه دریا در دوره آموزشی تا گواهی افسر نگهبان، ۱۲ ماه کار افسری تا گواهی افسر یکم، و ۱۲ ماه دیگر به عنوان افسر یکم تا روی هم ۲۴ ماه سابقه افسری برای گواهی فرمانده کامل شود.

اگر کسی هر سال حدود شش ماه روی کشتی باشد، همین ۲۴ ماه سابقه افسری در عمل نزدیک چهار سال تقویمی طول می‌کشد. با چهار سال دانشگاه، فاصله کنکور تا اولین فرماندهی در بهترین حالت حدود هشت تا نه سال است و برای بیشتر افسران بیشتر، چون جای خالی افسر یکم و فرمانده همیشه آماده نیست.

برای حقوق دریانوردان یک جدول جهانی هست که کف قرارداد بسیاری از کشتی‌های بین‌المللی را نشان می‌دهد. سازمان بین‌المللی کار هر چند سال کمترین حقوق پایه ملوان ماهر را تعیین می‌کند و اتحادیه بین‌المللی کارگران حمل‌ونقل، با نسبت‌های قرارداد استاندارد خود، عدد همه رتبه‌ها را از آن بیرون می‌آورد. در جدولی که از ۱۲ دی ۱۴۰۳ (ژانویه ۲۰۲۵) اجرا شد، فرمانده دست‌کم ۲٬۲۶۷ دلار حقوق پایه می‌گیرد و با اضافه‌کار ثابت، مرخصی و تعطیلات به ۳٬۹۸۲ دلار در ماه می‌رسد. افسر یکم ۲٬۵۷۱ دلار، افسر دوم ۲٬۰۵۹ دلار و افسر سوم ۱٬۹۸۵ دلار در ماه است.

این عددها کف است، نه میانگین. شرکت‌هایی که قرارداد جمعی دارند یا افسر باتجربه برای نفتکش و کشتی گاز می‌خواهند، اغلب بالاتر از این جدول قرارداد می‌بندند، و کشتی‌هایی که زیر هیچ قرارداد جمعی نیستند گاهی پایین‌تر. عدد کمترین حقوق پایه ملوان ماهر از ۱۱ دی ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶) به ۶۹۰ دلار رسید و برای ژانویه ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ به ترتیب ۷۰۴ و ۷۱۵ دلار تعیین شده است؛ جدول رتبه‌های افسری هم به همین نسبت بالا می‌رود، ولی جدول رتبه‌به‌رتبه ۲۰۲۶ را نیافتیم.

عدد ۳٬۹۸۲ دلار از چه ساخته شده است؟

در این جدول حقوق ماهانه چهار بخش دارد: حقوق پایه، ۱۰۴ ساعت اضافه‌کار ثابت با ضریب ۱٫۲۵، مزد مرخصی برابر ۲٫۵ روز برای هر ماه کار، و مزد کار در روزهای تعطیل. برای فرمانده، اضافه‌کار ثابت ۱٬۴۱۷ دلار است؛ یعنی بیش از یک‌سوم عدد نهایی. وقتی کسی می‌گوید حقوق کاپیتان چند هزار دلار است، بپرسید منظورش حقوق پایه است یا جمع ماهانه با اضافه‌کار.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ در ایران گروهی برای افسران عرشه و فرماندهان کشتی ندارند. نزدیک‌ترین گروه آن‌ها کارکنان حمل‌ونقل و لجستیک در خشکی است که کارشان چیز دیگری است: نه ماه‌ها روی آب می‌مانند، نه گواهی بین‌المللی می‌خواهند، نه قراردادشان ارزی است. پس عدد آن گروه را به جای حقوق کاپیتان نمی‌گذاریم. تنها عدد رسمی که برای ناوگان ایران پیدا کردیم قدیمی است: یک عضو هیئت مدیره کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در تیر ۱۳۹۹ گفت فرماندهان کشتی‌های این شرکت ماهانه ۴ هزار دلار حقوق می‌گیرند. عدد تازه‌تری از خود شرکت‌ها ندیدیم. بعضی سایت‌ها میانه ماهانه دقیقی به تومان برای افسر عرشه می‌نویسند، بی‌آنکه بگویند از کجا آمده؛ عددی را جدی بگیرید که تاریخ و منبع داشته باشد.

بیشتر کسانی که از دانشگاه یا دوره آموزشی به دریا می‌روند، با گواهی افسر نگهبان عرشه روی کشتی کار می‌کنند و عنوانشان افسر سوم یا افسر دوم است. هر دو یک گواهی دارند؛ فرقشان در مسئولیت روی کشتی است. در جدول بین‌المللی ۲۰۲۵ فاصله این دو رتبه کم است: افسر سوم ۱٬۱۳۰ دلار و افسر دوم ۱٬۱۷۲ دلار حقوق پایه، و جمع ماهانه ۱٬۹۸۵ و ۲٬۰۵۹ دلار. پرش اصلی درآمد بعد از این دو پله است، وقتی گواهی افسر یکم گرفته می‌شود.

زیر ۳۰۰۰ و نامحدود یعنی چه؟

در جست‌وجوها و آگهی‌های دریانوردان ایرانی عبارت‌هایی مثل افسر دوم زیر ۳۰۰۰ یا افسر نامحدود زیاد دیده می‌شود. این عددها حد تناژ گواهی است. قاعده‌های STCW برای فرمانده و افسر یکم دو سطح دارد: کشتی‌های ۵۰۰ تا ۳۰۰۰ تن ناخالص، و کشتی‌های ۳۰۰۰ تن و بزرگ‌تر. گواهی محدود فقط روی کشتی‌های کوچک‌تر، مثل بیشتر شناورهای خدماتی و ساحلی، اعتبار دارد. گواهی بدون حد تناژ همه کشتی‌های تجاری بزرگ را باز می‌کند، و قرارداد کشتی‌های اقیانوس‌پیما با همین گواهی بسته می‌شود.

نوآموز عرشه چقدر می‌گیرد؟

دانشجو یا نوآموز عرشه در ماه‌های کارآموزی روی کشتی هنوز افسر نیست. در بررسی دستمزد هنگ‌کنگ برای ۲۰۲۵، نوآموز عرشه روی کشتی باری ۷٬۰۶۴ دلار هنگ‌کنگ در ماه می‌گرفت، در حالی که افسر سوم همان کشتی‌ها ۳۸٬۶۹۰ دلار هنگ‌کنگ داشت. یعنی حقوق در سال اول دریا بیشتر کمک‌هزینه است و فاصله واقعی با گرفتن اولین گواهی افسری ساخته می‌شود. در ایران عدد تاریخ‌دار برای کمک‌هزینه نوآموزان پیدا نکردیم.

افسر دوم معمولا نقشه‌ها و طرح سفر را آماده و به‌روز می‌کند و افسر سوم مسئول وسایل نجات و آتش‌نشانی است. این تقسیم کار در قراردادها اثر کمی بر حقوق دارد؛ چیزی که عدد را عوض می‌کند حد تناژ گواهی، نوع کشتی و دوره‌های ویژه‌ای است که افسر گذرانده است.

افسر عرشه ایرانی دو راه اصلی دارد: کشتی‌های شرکت‌های ایرانی، مثل کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران و شرکت ملی نفتکش، و کشتی‌هایی که پرچم کشور دیگری دارند و خدمه را از چند کشور می‌گیرند. در هر دو، قرارداد افسر معمولا سفر به سفر بسته می‌شود و پرداخت به ماه‌هایی گره می‌خورد که روی کشتی است. مرخصی با حقوق هم به نسبت همان ماه‌ها حساب می‌شود: ۲٫۵ روز برای هر ماه. اگر کسی شش ماه روی کشتی باشد، ۱۵ روز مرخصی با حقوق جمع می‌کند و ماه‌های بعد در خانه، تا قرارداد بعدی، بی‌حقوق است مگر اینکه کارمند ثابت شرکت باشد.

حقوق روی کشتی‌های بین‌المللی به دلار تعیین می‌شود. برای فرماندهان ناوگان ایران هم عدد اعلام شده در ۱۳۹۹ دلاری بود. ماده ۲ قانون دریایی، مصوب ۱۳۴۳، مهندسان، افسران و کارکنان ایرانی کشتی را در مدتی که جزو کارکنان کشتی‌اند از مالیات بر حقوق معاف می‌داند؛ وضعیت امروز این معافیت را پیش از قرارداد از امور مالی شرکت بپرسید.

خطرهایی که در قرارداد کشتی خارجی باید دید

کشتی خارجی همیشه امن‌تر یا پردرآمدتر نیست. بعضی کشتی‌هایی که با ایران کار می‌کنند زیر تحریم‌اند و ممکن است گواهی یا ویزای خدمه آن‌ها در کشورهای دیگر مشکل پیدا کند. پیش از امضا، نام کشتی، پرچم، شرکت مدیریت آن و شرکت تامین خدمه را بررسی کنید. منطقه کار هم مهم است: به گفته دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی در ۱۷ تیر ۱۴۰۵، حدود ۶ هزار دریانورد هنوز در منطقه خلیج فارس گیر مانده بودند. قراردادی که بیمه، بازگشت به خانه و پرداخت ماهانه را روشن ننوشته باشد، با هر عددی ارزان است.

افسر عرشه افسری است که کشتی را از پل فرماندهی هدایت می‌کند و بارگیری، تخلیه و ایمنی عرشه با اوست. به انگلیسی Deck Officer می‌گویند و رتبه‌ها Master یا Captain، Chief Officer یا Chief Mate، Second Officer و Third Officer است. در ناوهای جنگی به جای کاپیتان واژه ناخدا به کار می‌رود، ولی در کشتی‌های تجاری ایران فرمانده و کاپیتان هر دو رایج است.

نگهبانی در سه نوبت

روی بیشتر کشتی‌های تجاری، شبانه‌روز به شش نوبت چهار ساعته تقسیم می‌شود و هر افسر دو نوبت دارد. افسر یکم معمولا ساعت ۴ تا ۸ صبح و عصر را می‌ایستد، افسر دوم ۱۲ تا ۴ و افسر سوم ۸ تا ۱۲. در نوبت نگهبانی، افسر مسیر و سرعت کشتی را نگه می‌دارد، رادار و نقشه الکترونیکی را می‌پاید، با کشتی‌های دیگر و ایستگاه‌های ساحلی تماس می‌گیرد و هر رخداد را در دفتر ثبت وقایع می‌نویسد. فرمانده نوبت ثابت ندارد، ولی در تنگه‌ها، ورود به بندر و هوای بد خودش روی پل است.

کار بیرون از نوبت

• افسر یکم: برنامه بارگیری و پایداری کشتی، سرپرستی ملوانان و نگهداری بدنه و عرشه، و جانشینی فرمانده.
• افسر دوم: طرح سفر از بندر مبدا تا مقصد، به‌روز نگه داشتن نقشه‌ها و دستگاه‌های ناوبری.
• افسر سوم: قایق‌های نجات، جلیقه‌ها، کپسول‌های آتش و تمرین‌های اضطراری.

کار عرشه با کار موتورخانه فرق دارد: افسر عرشه با نقشه، هوا، بار و قانون دریا سروکار دارد و مهندس کشتی با موتور و دستگاه‌ها. هر دو گواهی جدا دارند و جابه‌جایی میان آن‌ها یعنی آموزش و سابقه دریای تازه.

در ۵ آبان ۱۴۰۵ همه آگهی‌های زنده یک سایت بزرگ کاریابی با کلیدواژه‌های کشتی، کاپیتان، ناخدا، افسر عرشه، دریانوردی، شناور و دریایی خوانده شد؛ ۵۳۰ آگهی یکتا. در یک سایت آگهی محلی هم آگهی‌های ۴۰ شهر با کلیدواژه‌های کاپیتان، ناخدا، افسر عرشه، سکاندار و شناور جست‌وجو شد و ۳۱۱ نتیجه آمد.

در هیچ‌کدام از ۸۴۱ آگهی، کار روی کشتی برای افسر عرشه یا فرمانده نبود. واژه کاپیتان در آگهی‌ها تقریبا همیشه یعنی کاپیتان اوردر، یعنی سفارش‌گیر رستوران و کافه، و واژه شناور یعنی پمپ آب یا ساعت کاری شناور: ۲۵۹ نتیجه محلی با این واژه آمد و هیچ‌کدام کار روی کشتی نبود. برای افسر عرشه و سکاندار هیچ آگهی محلی نیامد.

آن چند آگهی واقعی دریا چه می‌خواستند؟

• ناخدای قایق در بندرعباس: آگهی ۲۹ مهر ۱۴۰۵ برای قایقی در پارسیان، تمام‌وقت، با دست‌کم ۲ سال سابقه و پرداخت ماهانه بی‌ذکر مبلغ، که ناخدا و جاشو را با هم می‌خواست. قایق و لنج گواهی جدا و کوچک‌تری از کشتی تجاری دارند.
• مدیریت ناوگان و ایمنی در تهران: یک شرکت مدیریت کشتی کسی را با سابقه کار روی کشتی، آشنایی با مقررات ایمنی و کار دریایی و STCW، و توان هماهنگی با فرماندهان خواسته بود، با سن ۳۵ تا ۴۵ سال. این همان کار خشکی است که افسران باتجربه بعد از دریا به آن می‌روند.

نبودن آگهی به معنی نبودن کار نیست. شرکت‌های کشتیرانی و شرکت‌های تامین خدمه افسران را بیشتر از راه فراخوان خودشان، پرونده‌هایی که دریانوردان در دفترشان می‌گذارند و معرفی همکاران پیدا می‌کنند. کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در ۱۴۰۴ دو فراخوان داشت: مرداد برای دارندگان گواهی افسری و ملوانی، و مهر برای جذب دانشجوی افسری که مهلت آن ۱۰ آبان ۱۴۰۴ تمام شد. تا ۵ آبان ۱۴۰۵ فراخوان تازه‌ای از آن ندیدیم.