مهندس کشتی کیست؟ کار در موتورخانه، گواهی دریایی، استخدام و حقوق

پله‌ها با ماه‌های دریا بالا می‌روند، نه با سال‌های کار در خشکی. قاعده STCW که اداره‌های دریانوردی کشورها، با کمی تفاوت، بازگو کرده‌اند این است:

• افسر نگهبان موتورخانه: دست‌کم ۱۸ سال سن، ۱۲ ماه آموزش کارگاهی و دریا در برنامه تایید شده که دست‌کم ۶ ماه آن روی کشتی باشد، و ۶ ماه نگهبانی موتورخانه زیر نظر یک مهندس.
• مهندس دوم روی کشتی‌های ۳۰۰۰ کیلووات و بیشتر: دست‌کم ۱۲ ماه سابقه دریا به‌عنوان افسر موتور.
• سرمهندس روی همین کشتی‌ها: دست‌کم ۳۶ ماه سابقه دریا، که اگر دست‌کم ۱۲ ماه آن در رتبه مهندس دوم باشد، به ۲۴ ماه کم می‌شود.

این‌ها کمترین زمان دریاست: پس از اولین گواهی، دست‌کم ۱۲ ماه دریا تا مهندس دوم و ۱۲ ماه دیگر تا سرمهندس، یعنی ۲۴ ماه روی آب. چون هر قرارداد چند ماه طول می‌کشد و بین سفرها مرخصی و انتظار برای کشتی بعدی هست، زمان تقویمی خیلی بیشتر از این است. طبق تفسیر سازمان بین‌المللی کار از کنوانسیون کار دریایی، ماندن پیوسته روی کشتی در اصل بیشتر از ۱۱ ماه نمی‌شود.

کشتی تجاری یک کارخانه کوچک شناور است: موتور اصلی که پروانه را می‌چرخاند، چند ژنراتور برای برق، دیگ بخار، پمپ‌های سوخت و آب، دستگاه آب‌شیرین‌کن، سیستم سرمایش و تهویه، و جرثقیل‌ها و وینچ‌های عرشه. مهندس کشتی کسی است که همه این‌ها را در طول سفر روشن، سالم و ایمن نگه می‌دارد. اگر چیزی وسط اقیانوس خراب شود، تعمیرگاهی در کار نیست و خود او و همکارانش باید عیب را پیدا کنند و برطرف کنند.

در زبان کشتیرانی به این کار افسر موتورخانه یا مهندس موتور هم می‌گویند و در آگهی‌های انگلیسی Marine Engineer یا Engine Officer نوشته می‌شود. این شغل مدرک دانشگاهی و گواهی شایستگی دریایی می‌خواهد و با ملوان موتورخانه، که کارهای کمکی را انجام می‌دهد، فرق دارد.

رتبه‌های موتورخانه روی کشتی

• سرمهندس: مسئول کل بخش موتور است و فقط به فرمانده کشتی گزارش می‌دهد. سوخت، قطعات یدکی، برنامه تعمیرات و ایمنی موتورخانه با اوست.
• مهندس دوم: کار روزانه موتورخانه را می‌گرداند، تعمیرات را میان مهندسان تقسیم می‌کند و معمولا مسئول موتور اصلی است.
• مهندس سوم: معمولا ژنراتورها و موتورهای کمکی و دیگ بخار با اوست و یکی از نوبت‌های نگهبانی را می‌گیرد.
• مهندس چهارم: پله اول افسری است؛ کمپرسورها، تصفیه سوخت و دستگاه‌های کوچک‌تر را نگه می‌دارد و کنار مهندسان ارشد کار یاد می‌گیرد.
• افسر برق و الکترونیک: روی بسیاری از کشتی‌های بزرگ جدا از مهندسان موتور است و برق، اتوماسیون و ابزار دقیق را نگه می‌دارد.

یک نوبت نگهبانی در موتورخانه

وقتی کشتی در حرکت است، یک افسر موتور با یک ملوان موتورخانه نوبت نگهبانی دارد. در کشتی‌هایی که نگهبانی سه‌نوبته است، هر افسر روزی دو بار چهار ساعت نگهبان است. کار نگهبان این است که فشار و دمای موتور اصلی و ژنراتورها را بخواند، صدای غیرعادی و نشتی را زود پیدا کند، سوخت و روغن را بین مخزن‌ها جابه‌جا کند، دفتر موتورخانه را بنویسد و اگر آژیری به صدا درآمد، اول ایمنی و بعد کار کشتی را حفظ کند. بیرون از نوبت، کار تعمیر و سرویس دوره‌ای هست: باز کردن یک پمپ، عوض کردن فیلترها، آماده کردن قطعه برای بازرسی در بندر بعدی.

قانون بین‌المللی کار دریایی برای خسته نشدن خدمه حد گذاشته است: دست‌کم ۱۰ ساعت استراحت در هر ۲۴ ساعت و ۷۷ ساعت در هر هفت روز. موتورخانه گرم، پرسروصدا و پر از روغن است و کار با گوشی محافظ و لباس کار انجام می‌شود؛ کسی که در محیط بسته و گرم کلافه می‌شود، باید این را پیش از انتخاب رشته بداند.

در دفترچه انتخاب رشته کنکور ۱۴۰۵ گروه ریاضی، سه رشته غیرنظامی مستقیم به موتورخانه کشتی می‌رسند و هر سه فقط برای آقایان است:

• مهندسی کشتی (موتور)، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار: ۲۰ نفر، روزانه و با آزمون، با خوابگاه. نزدیک‌ترین رشته به همین شغل است و درسش برای افسر موتورخانه شدن نوشته شده است.
• مهندسی ماشین‌آلات دریایی، دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر: ۴۵ نفر، روزانه و صرفا با سوابق تحصیلی؛ یعنی در همان انتخاب رشته کنکور انتخاب می‌شود، ولی پذیرش با نمره‌های سوابق تحصیلی دبیرستان است، نه نمره آزمون.
• مهندسی ماشین‌آلات دریایی، دانشگاه صنعت نفت، محل تحصیل محمودآباد مازندران: ۲۵ نفر، روزانه و با آزمون. طبق دفترچه، فارغ‌التحصیلانی که شرایط شرکت ملی نفتکش را داشته باشند، برای اعزام به کارورزی روی کشتی در اولویت‌اند.

جمع این سه رشته ۹۰ نفر است. راه نظامی هم هست: دانشگاه افسری علوم دریایی نوشهر، وابسته به نیروی دریایی ارتش، برای مهندسی کشتی ۱۲ نفر ظرفیت داشت که با مصاحبه و استخدام در ارتش همراه است و زندگی کاری دیگری می‌سازد.

شرط‌های جسمی چابهار

برای مهندسی کشتی (موتور) چابهار، دفترچه شرط گذاشته است: ضعف بینایی، عینک طبی و کوررنگی نباشد، نقص جسمانی نباشد و سلامت کامل را پزشک معتمد سازمان بنادر و دریانوردی تایید کند. هزینه معاینه، اسکان و رفت و آمد آن با داوطلب است. قد دست‌کم ۱۶۵ سانتیمتر باشد و معافیت پزشکی سربازی برای کار دریایی پذیرفته نمی‌شود. هزینه لباس فرم هم با دانشجوست.

دفترچه یک نکته مهم دیگر هم دارد: مدرک کارشناسی به‌تنهایی کسی را افسر موتور نمی‌کند. فارغ‌التحصیل برای کار در شرکت‌های دریایی باید دوره‌های کارورزی روی کشتی را بگذراند و در آزمون‌های شایستگی سازمان بنادر نمره قبولی بگیرد. گذرنامه، شناسنامه دریانوردی و مجوز خروج برای کارورزی در دریا هم با هزینه خود دانشجوست و دانشگاه تعهد استخدام نمی‌دهد. در دفترچه شرط سنی یا تعهد خدمت برای این رشته‌ها پیدا نکردیم.

اگر دیپلم ریاضی ندارید یا دانشگاه نرفته‌اید، راه دیگری هم به موتورخانه هست: ملوان موتورخانه با کارت سلامت و دوره‌های پایه ایمنی شروع می‌کند. ولی افسر موتور شدن از این راه سال‌ها دریا و دوره‌های تکمیلی می‌خواهد و راه اصلی همان دانشگاه است.

در روزهای پایانی مهر و آغاز آبان ۱۴۰۵ همه آگهی‌های زنده یک سایت بزرگ کاریابی با کلیدواژه‌های کشتی، دریایی، موتورخانه، کشتیرانی و دریانوردی خوانده شد؛ ۴۵۱ آگهی یکتا. در یک سایت آگهی محلی هم آگهی‌های ۴۰ شهر با کلیدواژه‌های کشتی، موتورخانه و دریانورد جست‌وجو شد و ۳۵ آگهی پیدا شد. ۲۱ آگهی از این ۳۵ آگهی برای موتورخانه ساختمان بود، یعنی تاسیسات گرمایش، نه کشتی. وقتی آگهی موتورخانه می‌بینید، اول ببینید منظور کشتی است یا ساختمان.

در هیچ‌کدام از ۴۸۶ آگهی، کار روی کشتی برای مهندس سوم، مهندس دوم یا سرمهندس نبود. این به معنی نبودن کار نیست: شرکت‌های کشتیرانی و شرکت‌های تامین خدمه، افسران موتور را بیشتر از راه پرونده‌هایی که دریانوردان در دفترشان می‌گذارند، معرفی همکاران و کارورزی دانشجویان پیدا می‌کنند. برای تازه‌کار، مهم‌ترین قدم پیدا کردن جای کارورزی روی کشتی است.

آن ۱۰ آگهی فنی چه می‌خواستند؟

• یک شرکت کشتیرانی در تهران مهندس مکانیک با دست‌کم ۵ سال سابقه در کشتیرانی خواسته بود که با تجهیزات موتورخانه کشتی آشنا باشد، تعمیرات شناورها را پیگیری کند و انگلیسی بداند؛ فقط آقا و دست‌کم ۳۰ ساله. این همان کار ناظر فنی است که مهندسان باتجربه کشتی بعد از دریا انجام می‌دهند.
• یک شرکت مدیریت کشتی در تهران برای کار عملیات ناوگان و مدیریت ایمنی، سابقه کار روی کشتی و آشنایی با مقررات ایمنی، آلودگی و کار دریایی خواسته بود، با سن ۳۵ تا ۴۵ سال.
• یک شرکت در خرمشهر کارشناس مهندسی دریایی و فراساحل با مدرک مهندسی دریا، کشتی یا دریانوردی خواسته بود، با دست‌کم ۶ ماه تجربه در عملیات دریایی، سن ۲۵ تا ۴۵ و پیشنهاد ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان.
• یک نمایندگی کشتیرانی در بندرعباس مدیر فنی با گواهی شایستگی، سابقه بیمه و مدارک دریایی می‌خواست؛ یک شرکت بازرسی در همین شهر بازرس کشتی‌های نفتی با دست‌کم ۲ سال سابقه.
• یک آگهی برق‌کار فنی برای کار روی کشتی خواسته بود، با ۲۵ روز کار و ۵ روز استراحت و حقوق دست‌کم ۵۰ میلیون تومان. دو آگهی کشتی‌سازی در بندرعباس جوشکار و مونتاژکار می‌خواستند و دو آگهی هم برای الکترونیک دریایی و طراحی سازه‌های دریایی بود.

بیشتر این آگهی‌ها فقط آقا می‌خواستند و چند آگهی پایان خدمت را شرط کرده بودند. نکته مشترک آن‌ها سابقه دریاست: حتی کار دفتری فنی در کشتیرانی هم تجربه روی کشتی را امتیاز می‌داند.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های حقوق ۱۴۰۵ در ایران گروهی برای دریانوردان یا مهندسان کشتی ندارند. نزدیک‌ترین گروه آن‌ها مهندسی مکانیک در خشکی است، ولی کار مهندس کشتی چیز دیگری است: ماه‌ها دور از خانه، قرارداد سفر به سفر و گاهی پرداخت ارزی. عدد یک شغل دیگر را به جای حقوق مهندس کشتی نمی‌گذاریم. در هیچ آگهی تازه هم برای کار روی کشتی عددی ندیدیم. بعضی سایت‌ها برای حقوق مهندس کشتی عدد ماهانه دقیقی می‌نویسند، ولی منبعش را نمی‌گویند؛ پیش از تصمیم، از هر کسی که عدد می‌دهد منبع و تاریخش را بخواهید.

چیزی که داریم پیشنهاد آگهی‌های فنی صنعت دریاست. از ۱۰ آگهی فنی که در بخش استخدام آمد، ۴ آگهی عدد نوشته بودند: