آموزش کشاورزی: دوره و مدرک، یک سال کار کشاورز و درآمد آن در ۱۴۰۵

پله اول را می‌شود با دوره‌های مزرعه‌محور جهاد کشاورزی، کلاس‌های آنلاین مراکز تحقیقات کشاورزی و یکی از دوره‌های کوتاه فنی و حرفه‌ای شروع کرد. برای پله دوم، دوره‌های طولانی‌تر گلخانه و آبیاری و گرفتن گواهینامه مهارت به کار می‌آیند. پله سوم بیشتر با تجربه، بازدید از مزرعه‌های موفق و دوره‌های تخصصی کوتاه جلو می‌رود.

دوره‌هایی که آموزشگاه‌های تاییدشده برای هر پله ثبت کنند، در بخش آموزشگاه‌های همین صفحه نشان داده می‌شوند.

کشاورز کسی است که زمین را برای تولید محصول اداره می‌کند و نتیجه‌اش را خودش می‌فروشد. اگر بپرسی «کشاورز چیست» یا «کشاورز کیست»، جواب کوتاه این است: هم کارگر است، هم مدیر و هم فروشنده. صبح شاید پشت تراکتور باشد، ظهر با فروشنده کود چانه بزند و شب حساب کند آب چاه برای یک نوبت آبیاری دیگر کافی است یا نه.

کار روزانه کشاورز به فصل بستگی دارد، ولی چند کار همیشه هست:

• سرکشی به زمین: نگاه به رنگ برگ، رطوبت خاک، علف هرز و نشانه‌های آفت.
• آب: نوبت آبیاری، تعمیر لوله و قطره‌چکان، هماهنگی با صاحب چاه یا میراب.
• نهاده: خرید بذر، کود و سم به‌موقع، چون دیر رسیدن آن‌ها یعنی محصول کمتر.
• ماشین و کارگر: اجاره تراکتور و کمباین، پیدا کردن کارگر فصلی برای کاشت و برداشت.
• فروش و حساب: قرارداد با خریدار، تحویل محصول و دنبال کردن پول آن.

کشاورز چیست: کارگر، مدیر یا صاحب کسب‌وکار؟

از نظر قانون کار، کشاورزی که زمین خودش را می‌کارد کارفرمای خودش است و حقوق نمی‌گیرد؛ بیمه بازنشستگی را هم خودش انتخاب می‌کند. کسی که در مزرعه دیگران کار می‌کند، کارگر است و حداقل دستمزد قانونی شامل او می‌شود. بیشتر کشاورزان تازه‌کار سال‌های اول را در همین نقش دوم می‌گذرانند.

سه راه که آدم‌ها از آن کشاورز می‌شوند

کار در مزرعه یا گلخانه دیگران: کم‌خرج‌ترین شروع است. حقوق ماهانه می‌گیری و کار را از نزدیک یاد می‌گیری. بیشتر آگهی‌های این کار در گلخانه‌هاست.

کشاورز اجاره‌دار: زمین و آب را برای یک یا چند فصل اجاره می‌کنی. سرمایه کمتری از خرید زمین می‌خواهد، ولی ریسک محصول و قیمت با خودت است.

کشاورز صاحب زمین یا وارث: بسیاری از کشاورزان زمین را از خانواده گرفته‌اند. برای این گروه، آموزش یعنی کم کردن هزینه و ضرر، نه شروع از صفر.

این صفحه درباره خود کشاورز و راه یاد گرفتن کار است. تصویر کلی کشاورزی ایران، قیمت خرید تضمینی گندم و رشته‌های دانشگاهی در صفحه گروه آمده است و این‌جا تکرار نمی‌شود.

«کشاورزی نوین» در جستجوها بیشتر سه چیز را می‌خواهد: گلخانه، آبیاری کم‌مصرف و ابزارهای داده‌محور. هر سه برای کشاورزی که با کم‌آبی کار می‌کند معنی دارند، ولی هر کدام سرمایه و مهارت جدا می‌خواهند.

آبیاری قطره‌ای و بارانی

تا تیر ۱۴۰۵ بیش از ۳٫۲ میلیون هکتار از زمین‌های کشاورزی کشور به آبیاری نوین مجهز شده بود؛ بیش از ۲٫۶ میلیون هکتار با کمک دولت و بیش از ۶۰۰ هزار هکتار بدون آن. هنوز ۲ تا ۲٫۵ میلیون هکتار جای اجرای این سامانه‌ها را دارد. در ۱۴۰۴ کمی بیش از ۱۹٬۷۹۹ هکتار سامانه تازه اجرا شد و هدف ۱۴۰۵، ۲۰۰ هزار هکتار است.

خبر مهم برای کسی که تازه شروع می‌کند، تغییر سهم دولت است: کمک بلاعوض که از دهه ۸۰ حدود ۸۵ درصد هزینه بود، طبق گزارش‌های تیر ۱۴۰۵ به ۵۰ درصد رسیده است. یعنی کشاورز باید نیمی از خرج سامانه را خودش بیاورد. پیش از اجرای سامانه، شرط‌های روز را از مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بپرسید.

یاد گرفتن آبیاری قطره‌ای فقط نصب لوله نیست. کشاورز باید فیلتر را بشوید، فشار را تنظیم کند، گرفتگی قطره‌چکان را پیدا کند و بداند کود محلول را چطور با آب بدهد. همین کارهای کوچک است که فرق سامانه‌ای که پنج سال کار می‌کند با سامانه‌ای که بعد از یک فصل کنار گذاشته می‌شود را می‌سازد.

گلخانه

بیشتر آگهی‌های کار عملی کشاورزی که ما خواندیم مال گلخانه بود. کارهایی که آگهی یک گلخانه خیار نوشته بود، تصویر روشنی از روز کاری می‌دهد: چیدن و بسته‌بندی خیار، علف‌زنی و پیچاندن بوته دور نخ، از ۶ صبح تا ۴ عصر در هوای گرم. گلخانه دیگری آشنایی با زمان‌بندی آبیاری، کوددهی و سم‌پاشی را خواسته بود. دوره گلخانه به تو این کارها را یاد می‌دهد، ولی کار کردن یک فصل در گلخانه دیگران پیش از ساختن گلخانه خودت، ارزان‌ترین درس است.

کشت با داده و هوش مصنوعی

سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی امسال را «سال آموزش و ترویج» نامیده و در کلاس‌های آنلاینش موضوع‌هایی مثل کاربرد هوش مصنوعی در کشاورزی هم هست. برای کشاورز تازه‌کار، این ابزارها پله سوم‌اند: اول باید بتوانی خاک، آب و گیاه را بدون دستگاه بخوانی.

برای کشت در زمین خودت یا زمینی که اجاره کرده‌ای، هیچ مدرک آموزشی اجباری نیست. مدرک کشاورزی سه کاربرد دارد: اعتماد کارفرما، امتیاز در وام و طرح‌های حمایتی و استخدام در جایی که شرط گذاشته است. این سه مدرک را با هم قاطی نکنید:

• گواهینامه مهارت فنی و حرفه‌ای: بعد از دوره و قبولی در آزمون کتبی و عملی داده می‌شود و با کد ملی در سامانه فنی و حرفه‌ای استعلام می‌شود. برای کار در گلخانه و مزرعه‌های بزرگ و برای نشان دادن مهارت به کارفرما به کار می‌آید.
• گواهینامه مهارت حرفه‌ای کشاورزی: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی آن را از راه آزمون مهارت صادر می‌کند. طبق شناسنامه خدمت که در آبان ۱۴۰۵ خواندیم، این خدمت برای متقاضی هزینه‌ای ندارد و بین ۲ تا ۱۰ روز طول می‌کشد.
• مدرک دانشگاهی کشاورزی: برای کار کارشناسی، نظارت و مسئول فنی لازم است، نه برای کشت. اگر هدفت کار کارشناسی است، صفحه کارشناس کشاورزی را ببین.

مجوز کار با مدرک آموزشی فرق دارد

بعضی فعالیت‌ها مجوز می‌خواهند، هر مدرکی هم که داشته باشی. ساخت گلخانه پروانه تاسیس و بهره‌برداری از جهاد کشاورزی می‌خواهد و چاه کشاورزی بدون پروانه بهره‌برداری از شرکت آب منطقه‌ای قانونی نیست. پس از گرفتن هر دوره، اولین سوال این باشد: این کار در منطقه من چه مجوزی لازم دارد و کجا صادر می‌شود؟

در جستجوی «مدرک کشاورزی» آگهی‌هایی هم دیده می‌شود که مدرک دانشگاهی یا «بین‌المللی» می‌فروشند. مدرکی که با آزمون و کار عملی گرفته نشده باشد، نه مهارت می‌آورد و نه جای مجوز را می‌گیرد.

بیشترین ضررهای اول کار کشاورزی از کلاس نمی‌آید؛ از قراردادی می‌آید که درباره آب و کاربری زمین ساکت بوده است. پیش از امضا این‌ها را بپرس و جواب را کتبی بگیر:

• آب از کجاست؟ چاه، قنات، رودخانه یا شبکه آبیاری؟ اگر چاه است، پروانه بهره‌برداری دارد و سهم این زمین از آن چند ساعت در هفته است؟
• برق و آب‌بها با کیست؟ یک سیب‌زمینی‌کار در شهریور ۱۴۰۵ گفت قبض برق یک ماه چاهش ۱۳۶ میلیون تومان آمده است. این گفته یک نفر است، ولی نشان می‌دهد این هزینه را باید پیش از قرارداد حساب کرد.
• زمین آبی است یا دیم؟ هزینه، محصول و ریسک این دو خیلی فرق دارد.
• کاربری زمین چیست؟ زمین باید کاربری کشاورزی داشته باشد و در سند یا قرارداد همین نوشته شده باشد.
• سابقه کشت قبلی: شوری خاک، آفت مانده از سال قبل و محصولی که پیش‌تر کاشته شده، روی محصول تو اثر دارد. آزمایش خاک پیش از کاشت خرج کمی در برابر یک فصل ضرر است.

قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها

این قانون که در ۱۳۷۴ تصویب شد و آخرین اصلاحش به ۱۳۸۵ برمی‌گردد، تغییر کاربری زمین زراعی و باغ را بیرون از محدوده شهرها جز در موارد ضروری ممنوع می‌کند. تشخیص موارد ضروری با کمیسیونی در هر استان به ریاست جهاد کشاورزی است. ساختن بنا بدون مجوز روی زمین کشاورزی، طبق ماده ۳، به تخریب بنا و جریمه یک تا سه برابر قیمت زمین می‌رسد. طبق تبصره ۴، ساخت گلخانه، دامداری و کارگاه فرآوری در روستا با موافقت جهاد کشاورزی استان تغییر کاربری حساب نمی‌شود.

وقتی کسی از «حقوق کشاورزی» به معنای قانون حرف می‌زند، بیشتر همین قانون‌ها منظور است: کاربری زمین، آب و بیمه. در این صفحه، عنوان «حقوق کشاورزی» در بخش درآمد به معنای دستمزد آمده است.

جدول خدمات ماشینی نشان می‌دهد چرا زمین آبی گران‌تر است: خاک سنگین‌تر، بقایای گیاهی بیشتر و فصل برداشت شلوغ‌تر. شخم با تراکتور در زمین آبی ۳٫۲ و در دیم ۲ میلیون تومان، دیسک ۱٫۴ و ۰٫۹ میلیون و شخم و دیسک با هم ۴٫۷ و ۲٫۶ میلیون تومان در هر هکتار بود. این‌ها فقط کار ماشین است؛ بذر، کود، سم، آب، برق، کارگر و اجاره زمین جدا حساب می‌شوند.

یک مثال واقعی، نه وعده سود

یک سیب‌زمینی‌کار در شهرستان بن، در شهریور ۱۴۰۵، از ۶ هکتار حدود ۲۴۰ تن محصول گرفته بود؛ یعنی ۴۰ تا ۵۰ تن در هکتار، کمی بالاتر از میانگین استان. اگر همه محصول کیلویی ۵۰ هزار تومان سر زمین فروخته شود، فروش ناخالص هر هکتار ۴۰ تنی حدود ۲ میلیارد تومان می‌شود. ولی همین کشاورز گفت قیمت کود فسفات حدود چهار برابر، سم پنج برابر و دستمزد کارگر ده برابر شده است. پس این عدد، درآمد نیست؛ فقط سقف فروش است که هنوز همه خرج‌ها از آن کم نشده است.

در گندم هم تصویر روشن است. در شهریور ۱۴۰۵، اعضای شورای قیمت‌گذاری هزینه تمام‌شده هر کیلو گندم آبی را حدود ۸۲ هزار تومان و دیم را نزدیک ۹۰ هزار تومان گفته بودند؛ عددی بالاتر از قیمت خرید تضمینی که در صفحه گروه آمده است. یعنی کشاورزی که عملکردش زیر میانگین است، با قیمت تضمینی هم ممکن است ضرر کند.

این صفحه توصیه سرمایه‌گذاری نیست. پیش از هر تصمیم، با کارشناس جهاد کشاورزی شهرستان، چند کشاورز همان منطقه و صندوق بیمه کشاورزی حساب یک سال را دقیق کنید.

چرا عدد حقوق در ایران از گزارش حقوق نمی‌آوریم؟

گزارش حقوق ۱۴۰۵ برای کشاورز یا کارگر مزرعه خانواده جدایی ندارد. نزدیک‌ترین خانواده، مهندسی کشاورزی است که کارشناس‌های دارای مدرک را می‌سنجد و عددش در صفحه گروه آمده است. عدد کارگرهای عمومی هم کار دیگری را می‌سنجد. برای همین، این‌جا فقط پیشنهاد خود آگهی‌ها را می‌آوریم. کشاورز صاحب زمین هم حقوق نمی‌گیرد؛ درآمدش همان حساب محصول و خرج است.

آگهی‌ها چه شرطی گذاشته بودند؟

از ۱٬۷۶۶ آگهی که جستجوی کار کشاورزی، گلخانه و مزرعه در یک سایت آگهی محلی در ۸ شهر بزرگ آورد، بیشترشان ربطی به مزرعه نداشتند: چایخانه، فروشگاه و بازاریابی. بعد از خواندن یک‌به‌یک، ۳۷ آگهی کار واقعی مزرعه، باغ و گلخانه ماند؛ ۲۲ آگهی گلخانه و ۱۵ آگهی مزرعه و باغ. ۲۰ آگهی در مشهد بود و بقیه در تهران، شیراز، اصفهان، تبریز، کرج، اهواز و قم؛ بعضی مزرعه‌ها بیرون شهر بودند، مثل تاکستان قزوین و مازندران.

• ۱۸ آگهی جای زندگی می‌دادند: اتاق، کانکس یا خانه با آب و برق و گاز. این بخشی از دستمزد است و باید در مقایسه حساب شود.
• ۱۱ آگهی زوج یا خانواده می‌خواستند تا هم کار کنند و هم در مزرعه زندگی کنند.
• ۲۱ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۱۱ آگهی هر دو را پذیرفته بودند؛ چند آگهی ویژه خانم‌ها هم بود، بیشتر برای گلخانه گل رز و کار پاره‌وقت گلخانه.
• فقط ۶ آگهی از بیمه نوشته بودند و ۶ آگهی اتباع با مدارک قانونی یا کارت کار را هم می‌پذیرفتند.
• تجربه: ۱۱ آگهی سابقه، آشنایی با تراکتور یا کار ماهر خواسته بودند و بقیه کارگر ساده می‌خواستند.

در سایت کاریابی هم جستجوی «مزرعه» در همان روز ۸۲ آگهی آورد که تقریبا همه فروش، حسابداری و انبار شرکت‌های کشاورزی و غذایی بودند و فقط یکی کارگر مزرعه می‌خواست. آگهی مدیر مزرعه در هیچ‌کدام پیدا نکردیم. کار مدیریت مزرعه بیشتر از راه آشنایی و سابقه پیدا می‌شود تا آگهی.

چه چیزی دستمزد را بالا می‌برد؟

رانندگی تراکتور، آشنایی با آبیاری قطره‌ای و برنامه کود و سم و توان سرپرستی کارگرها. کارگری که این‌ها را بلد است، سریع‌تر به سرکارگری و مدیریت گلخانه می‌رسد.