محیط‌بان کیست؟ شرایط استخدام، آموزش، اختیارات قانونی و حقوق

رشته محیط‌بانی در شاخه کاردانش هنرستان‌ها دوباره راه افتاده است. نخستین هنرستان محیط‌بانی خراسان رضوی در شهریور ۱۴۰۵ در مشهد کار خود را شروع کرد و در مهر ۱۴۰۵ این رشته در هنرستان کشاورزی پاکدشت، نخستین مورد استان تهران، افتتاح شد. رئیس مرکز آموزش محیط زیست و تربیت محیط‌بان گفت پیگیری این رشته از ۱۴۰۰ شروع شده و مقطع کاردانی محیط‌بانی با همکاری دانشگاه ملی مهارت برای سال آینده برنامه‌ریزی شده است.

شرط‌های پذیرش در خوزستان برای سال تحصیلی ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۶ نمونه خوبی است: فقط هنرجوی پسر پایه دهم، معدل دست‌کم ۱۵، قبولی در معاینه پزشکی، آزمون آمادگی جسمانی و مصاحبه تخصصی، سلامت روان و تاییدیه هدایت تحصیلی. دوره هنرستان سه سال آموزش نظری و میدانی است.

همین مرکز در شهریور ۱۴۰۳ جذب فارغ‌التحصیلان دیپلم محیط‌بانی و خدمت سربازی آن‌ها در قالب امریه را مهم‌ترین مسیر آینده جذب محیط‌بان دانست. در همان سال ۴ دوره بدو خدمت یک‌هفته‌ای در کرج برگزار شد و ۳۶۴ محیط‌بان آموزش دیدند.

محیط‌بان در زبان اداری «مأمور اجرایی محیط زیست» نام دارد و عضو یگان حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست است. محل کار او پاسگاه محیط‌بانی است: ساختمانی در دل یا کنار یک منطقه حفاظت‌شده که چند محیط‌بان به نوبت و به‌صورت شبانه‌روزی در آن می‌مانند.

طبق آمار اردیبهشت ۱۴۰۴، سازمان ۳۱ پارک ملی، ۴۶ پناهگاه حیات وحش، ۱۶۹ منطقه حفاظت‌شده و ۳۸ اثر طبیعی ملی را اداره می‌کند که روی هم حدود ۱۱ درصد خاک کشور است. بیش از ۲۰۰ منطقه شکار ممنوع با وسعت بیش از ۱۳٫۵ میلیون هکتار هم به این فهرست اضافه می‌شود. فرمانده یگان حفاظت در مهر ۱۴۰۵ گفت حدود ۴٬۲۰۰ محیط‌بان در ۶۳۰ پاسگاه از این عرصه‌ها نگهبانی می‌کنند.

کار هر روزه

• گشت: با خودرو، موتورسیکلت یا پیاده در کوه و دشت، و در منطقه‌های آبی با قایق.
• برخورد با تخلف: توقیف سلاح و تور شکارچی غیرمجاز، تنظیم صورت‌جلسه و تحویل پرونده به دادسرا.
• پایش حیات وحش: سرشماری کل و قوچ و آهو، ثبت ردپا و لاشه، کمک به کارشناسان در طرح‌های پژوهشی.
• آتش و آلودگی: خبر دادن و همکاری در خاموش کردن آتش در عرصه‌ها و گزارش آلودگی آب و خاک.
• مردم محلی: گفت‌وگو با دامداران و روستاییان کنار منطقه، چون بیشتر تعارض‌ها همین‌جا شکل می‌گیرد.

در فراخوان شهریور ۱۳۹۹ شغل مأمور اجرایی شش پست جدا داشت: محیط‌بان راننده، محیط‌بان نگهبان، محیط‌بان اسلحه‌دار، محیط‌بان جانشین، محیط‌بان و محیط‌بان قایقران. یعنی همه محیط‌بان‌ها یک کار نمی‌کنند و هر پاسگاه ترکیبی از این نقش‌ها دارد.

سن و مدرک

سن در هر فراخوان فرق کرده است: ۲۲ تا ۳۲ سال در اسفند ۱۳۹۷ و حداکثر ۲۵ سال در شهریور ۱۳۹۹. شرط عمومی آزمون فراگیر سیزدهم برای همه شغل‌ها ۲۰ تا ۴۰ سال بود و تأهل و هر فرزند تا سقف ۵ سال به آن اضافه می‌کند. ولی شرط اختصاصی محیط‌بان معمولا سخت‌تر از شرط عمومی است، پس سقف سن را باید در فصل همان سازمان در دفترچه دید. مدرک لازم در فراخوان ۱۳۹۹ دیپلم بود و در آزمون سیزدهم هم دیپلم همه رشته‌ها برای این شغل پذیرفته شد.

سربازی و سلامت

برای مردان کارت پایان خدمت یا معافیت دائم لازم است. سلامت جسم و روان، نداشتن سوءپیشینه مؤثر و نداشتن اعتیاد از شرط‌های عمومی همه آزمون‌های دولتی است. پذیرفته‌شده باید آماده خدمت شبانه‌روزی در پاسگاه‌های استانی باشد که انتخاب کرده است.

زن‌ها می‌توانند محیط بان شوند؟

فعلا نه. فراخوان آذر ۱۴۰۲ محیط‌بان را فقط از میان آقایان خواست و فرمانده یگان در مرداد ۱۴۰۴ گفت سازمان «در حال حاضر» برنامه‌ای برای استخدام محیط‌بان زن ندارد ولی پیگیری می‌کند. تا ۱۴۰۴ فقط از یک زن به‌عنوان محیط‌بان شاغل نام برده شده است. زنانی که می‌خواهند در حفاظت کار کنند، از راه پست‌های کارشناسی سازمان وارد می‌شوند؛ همان ۲۲۰ کارشناسی که در آذر ۱۴۰۲ برای خانم و آقا باز بود.

ضابط خاص قضایی یعنی چه؟

محیط‌بان مسلح «ضابط خاص قضایی» است. یعنی در جرم‌های محیط زیستی مثل شکار و صید غیرمجاز، به دستور و زیر نظر دادستان کار پلیس قضایی را انجام می‌دهد: متخلف را متوقف می‌کند، ابزار جرم را توقیف می‌کند و صورت‌جلسه‌ای می‌نویسد که در دادسرا ملاک پرونده است. نوشتن درست همین صورت‌جلسه بخش مهمی از آموزش اوست.

کی اجازه شلیک دارد؟

«قانون حمایت قضایی و بیمه‌ای از مأموران یگان حفاظت محیط زیست و جنگلبانی» مصوب اردیبهشت ۱۳۹۹ می‌گوید مأموران مسلح این یگان‌ها فقط در موردهای بندهای ۱ تا ۳ ماده ۳ قانون به‌کارگیری سلاح مصوب ۱۳۷۳ حق به‌کارگیری سلاح دارند. بند ۴ آن ماده فقط وقتی مجاز است که هیچ راه دیگری، حتی سلاح غیرکشنده، برای متوقف کردن متخلف نمانده باشد. دادسرا و دادگاه باید این پرونده‌ها را خارج از نوبت رسیدگی کنند.

معاون حقوقی سازمان در خرداد ۱۴۰۴ گفت این سه بند بیشتر دفاع از جان خود و دیگران است و محیط‌بان اغلب پس از شلیک متخلف اجازه واکنش دارد. اصلاحیه قانون حمل و به‌کارگیری سلاح از ۱۳۹۵ در مجلس مانده و تا آن تاریخ تصویب نشده بود. کسی که این شغل را انتخاب می‌کند باید بداند هر شلیک می‌تواند خودش را به دادگاه ببرد.

بیمه

همان قانون ۱۳۹۹ سازمان را موظف کرده همه مأموران یگان حفاظت، چه رسمی چه پیمانی و قراردادی، را در برابر شهادت، فوت، بیماری صعب‌العلاج، نقص عضو، ازکارافتادگی و حادثه بیمه کند. کسانی که بیرون از یگان در مأموریت حفاظتی به کار گرفته می‌شوند هم باید همین پوشش را داشته باشند.

رانندگی و سلاح در پاسگاه

گواهینامه خودرو و موتورسیکلت شرط صدور حکم است، چون گشت بیشتر با همین دو وسیله انجام می‌شود. همه محیط‌بانان مسلح نیستند؛ قانون ۱۳۹۹ فقط از مأمورانی حرف می‌زند که طبق دستورالعمل یگان‌های حفاظت تسلیح شده‌اند و در فراخوان ۱۳۹۹ هم پست جدایی به نام محیط‌بان اسلحه‌دار وجود داشت.

چرا عدد حقوق از گزارش‌های حقوق نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق ایران گروهی برای مأموران حفاظت دولتی ندارند و نزدیک‌ترین گروه‌ها، مثل مهندسان کشاورزی یا نگهبانان شرکت‌ها، کار دیگری می‌کنند. آگهی خصوصی هم برای این شغل نیست: در مهر ۱۴۰۵، ۲۴۰ آگهی کار یک سایت بزرگ نیازمندی در تهران، مشهد، اصفهان و شیراز را با کلمه‌های محیط‌بان، قرق و نگهبان باغ خواندیم و یک آگهی محیط‌بان یا حفاظت حیات وحش هم پیدا نشد. پس حقوق محیط‌بان را فقط از قاعده حقوق کارکنان دولت و خبرهای دریافتی خود محیط‌بانان می‌شود فهمید.

عددهایی که وجود دارد

محیط‌بان کارمند پیمانی دولت است و حقوقش با حکم کارگزینی تعیین می‌شود. هیئت وزیران در فروردین ۱۴۰۵ ضریب حقوق کارکنان دولت را ۲۰ درصد بالا برد و حداقل حقوق کارمندان را حدود ۱۸٫۸ میلیون تومان در ماه کرد. یک گزارش خبری در اردیبهشت ۱۴۰۴، پیش از این افزایش، دریافتی محیط‌بانان را ۱۰ تا ۱۸ میلیون تومان در ماه نوشت؛ عددی که رسمی نیست و برای ۱۴۰۵ به‌روز نشده است. عدد رسمی‌ای برای حقوق محیط‌بان در ۱۴۰۴ یا ۱۴۰۵ منتشر نشده است.

چه چیزی حقوق را بالا و پایین می‌برد؟

• سختی کار و مزایای ویژه: به گفته مدیر محیط زیست یک استان در دوره‌ای که تاریخ دقیقش روشن نیست، امتیاز سختی کار محیط‌بانان از ۹۰۰ به ۳ هزار امتیاز رسید و یک مزایای ویژه محیط‌بانی هم به احکام اضافه شد.
• اضافه‌کار: گزارش اردیبهشت ۱۴۰۴ از شیفت‌های ۱۸ روزه و پرداخت نشدن کامل اضافه‌کار نوشته است.
• حق‌الکشف: پاداشی که برای کشف تخلف داده می‌شود و شیوه پرداخت آن یکی از گلایه‌های محیط‌بانان در همان گزارش است.
• سابقه و مدرک: در کار دولتی سال‌های خدمت و مدرک بالاتر گروه و حقوق را بالا می‌برد.

کسی که سنش از سقف گذشته یا منتظر فراخوان است، راه‌های دیگری هم برای کار در حفاظت دارد. هیچ‌کدام استخدام نیست، ولی تجربه میدانی می‌دهد.

همیار محیط‌بان

سازمان حفاظت محیط زیست سامانه‌ای برای درخواست «کارت همیار محیط‌بان» دارد. همیار داوطلبی است که کارت سازمان را می‌گیرد و در کنار محیط‌بانان استان در کار حفاظت کمک می‌کند. آنچه در جستجوها «محیط‌بان افتخاری» نامیده می‌شود همین همکاری داوطلبانه است و حقوق یا حکم استخدام ندارد.

قرق اختصاصی

قرق اختصاصی زیستگاهی بیرون از چهار منطقه تحت مدیریت سازمان است که پروانه حفاظت و بهره‌برداری آن ۵ تا ۱۰ ساله به یک شخص یا شرکت داده می‌شود. طبق آیین‌نامه حقوق و تکالیف دارندگان این پروانه‌ها، حفاظت از حیات وحش داخل قرق تکلیف خود دارنده است و او باید طرح جامع حفاظتی بنویسد و هر شش ماه گزارش بدهد. پس کار حفاظت در قرق‌ها با بخش خصوصی است؛ ولی در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هیچ آگهی برای این کار پیدا نکردیم.

سرباز محیط‌بان و امریه

از آبان ۱۴۰۴ برخی سربازان وظیفه خدمت خود را در مناطق حفاظت‌شده و در نقش محیط‌بان می‌گذرانند. فارغ‌التحصیلان هنرستان محیط‌بانی هم می‌توانند سربازی را به‌صورت امریه در سازمان بگذرانند. این خدمت استخدام نمی‌آورد، ولی کسی که بعدا در آزمون شرکت کند کار را از نزدیک دیده است.

سازمان‌های مردم‌نهاد

گروه‌های حفاظت از یوز و پلنگ و تالاب‌ها بیشتر با داوطلب و پروژه‌های کوتاه کار می‌کنند. شغل محیط‌بانی با حقوق ثابت در این گروه‌ها پیدا نکردیم.