رشته موسیقی: هنرستان، کنکور هنر، بازار کار و درآمد

موسیقی در شاخه فنی و حرفه‌ای هنرستان‌ها و در گروه هنر است، با دو رشته: «موسیقی نوازندگی ساز ایرانی» و «موسیقی نوازندگی ساز جهانی» از پایه دهم تا دوازدهم. رشته آهنگسازی در مدرسه نیست و شاخه کاردانش هم موسیقی ندارد.

هنرستان موسیقی ارشاد: شش سال از پایه هفتم

راه دوم، هنرستان‌های موسیقی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد است، مثل هنرستان موسیقی پسران و هنرستان موسیقی دختران تهران. طبق اطلاعیه‌ای که هنرستان پسران در ۱۳۹۳ منتشر کرده بود، پذیرش بعد از کلاس ششم و از پایه هفتم است: داوطلب پیش‌ثبت‌نام می‌کند، یک دوره آشنایی با تئوری موسیقی، سلفژ و سازشناسی می‌گذراند و بعد آزمون تئوری و عملی می‌دهد. قبول‌شدگان به شورای فنی هنرستان معرفی می‌شوند تا ساز هر نفر تعیین شود. پایه‌های بالاتر فقط کسی را می‌گیرند که مهارت کافی داشته باشد و آزمون بدهد.

دوره این هنرستان‌ها شش سال است و دیپلمش را هم وزارت ارشاد و هم آموزش و پرورش تایید می‌کنند. این دیپلم در آیین‌نامه آموزشگاه‌های آزاد هنری هم نام برده شده است: دارنده آن با دو سال سابقه تدریس می‌تواند مدیر مسئول آموزشگاه شود. اطلاعیه پذیرش ۱۴۰۵ این هنرستان‌ها را پیدا نکردیم و جزئیات ۱۳۹۳ ممکن است تغییر کرده باشد؛ زمان و شرط آزمون را از خود هنرستان بپرس.

ظرفیت این رشته در بسیاری از شهرها کم است. در ۱۴۰۰ کل کشور ۴۹ هنرستان هنر با ۵٬۸۵۱ هنرجو در همه رشته‌های هنری داشت و در ۱۴۰۱ پذیرش پایه دهم موسیقی ۶۱ دختر در شیراز به دلیل بودجه لغو شد.

در دانشگاه هنر ایران در کرج، ظرفیت نوازندگی با آزمون برای هر ساز جداست. در ۱۴۰۵ برای موسیقی ایرانی: تار ۴، سنتور ۳، عود و سه‌تار و تنبور ۴، قانون و قیچک ۳، و کمانچه و نی ۴ نفر. برای موسیقی جهانی: پیانو ۶، سازهای بادی ۳، سازهای زهی مثل ویولن و ویولا و ویلن‌سل ۴، و گیتار و هارپ ۴ نفر. یعنی کسی که مثلا سنتور می‌زند، در عمل برای ۳ صندلی رقابت می‌کند، نه برای همه ظرفیت رشته.

دانشگاه تهران برای هر کدام از دو رشته نوازندگی ۱۵ ظرفیت داشت و دانشگاه گیلان برای موسیقی ایرانی ۲۴ ظرفیت روزانه و ۴ ظرفیت نوبت دوم. آهنگسازی با آزمون در هنر اصفهان ۲۰ ظرفیت روزانه داشت، ۱۰ برای دختران و ۱۰ برای پسران، به اضافه یک ظرفیت نوبت دوم؛ هنر ایران در کرج هم ۱۷ ظرفیت آهنگسازی داشت. از ۵۳۵ ظرفیت با سوابق تحصیلی، فقط ۲۰ ظرفیت در دانشگاه کردستان دولتی بود و بقیه در موسسه‌های غیرانتفاعی با شهریه.

آزمون عملی موسیقی هم‌وزن درک عمومی هنر

ضریب ۱۲ آزمون عملی موسیقی برابر ضریب درس درک عمومی هنر است که مهم‌ترین درس کتبی کنکور هنر است. داوطلب باید از ۲۵ مرداد تا ۵ شهریور ۱۴۰۵ اعلام علاقه می‌کرد و آزمون عملی در مهر برگزار شد. دفترچه سازمان سنجش محتوای دقیق آزمون را شرح نداده است؛ پیش از ثبت‌نام، اطلاعیه آزمون عملی همان سال را بخوان و با یک قطعه آماده روی ساز خودت تمرین کن.

آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ با نوازنده، آهنگساز، خواننده و موسیقی و همه آگهی‌های گروه طراحی موسیقی و صدا خوانده شد. فقط ۱۳ آگهی خود کار موسیقی بود و آموزشگاه‌های موسیقی ۲۶ آگهی برای منشی، فروش و ثبت‌نام داده بودند. یعنی بازار پررونق موسیقی در ایران آموزش است.

چهار راه درآمد موسیقی‌دان‌ها

• تدریس: طبق آیین‌نامه آموزشگاه‌های آزاد هنری، مربی آموزشگاه باید کارشناسی داشته باشد یا مهارتش را شورای نظارت تایید کند.
• اجرای زنده: کنسرت مجوز وزارت ارشاد لازم دارد؛ رستوران‌ها و مراسم هم نوازنده می‌گیرند.
• انتشار اثر: انتشار قانونی تک‌آهنگ و آلبوم مجوز دفتر موسیقی ارشاد را می‌خواهد و شعر هم مجوز جدا دارد. در شش ماه اول ۱۴۰۰ بیش از ۲٬۲۰۰ تک‌آهنگ مجوز گرفت.
• آهنگسازی سفارشی: برای تبلیغ، فیلم، بازی و شبکه‌های اجتماعی.

گزارش‌های معتبر حقوق، موسیقی‌دان‌ها را جدا نمی‌شمارند. نزدیک‌ترین گروه، شغل‌های فیلم و سینماست که میانه حقوق دریافتی خالصشان در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۳ میلیون تومان در ماه بود. این عدد برای موسیقی فقط یک برآورد است.

درآمد موسیقی‌دان معمولا از چند جا جمع می‌شود: ساعت تدریس، اجرا و سفارش. در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا هم ۸۳٪ نوازنده‌ها و خواننده‌ها کمتر از ۴۰ ساعت در هفته کار دارند و نیمی برنامه کاری فصلی یا نامنظم دارند. اسپاتیفای برای ایران ارائه نمی‌شود، پس درآمد پخش آنلاین بین‌المللی هم برای ساکنان ایران راه ساده‌ای نیست.

درآمد موسیقی‌دان در آمریکا و درآمد استریم

در آمریکا هم دستمزد نوازندگان و خوانندگان ساعتی منتشر می‌شود: میانه ۴۷٫۸۰ دلار در ساعت در ۲۰۲۵، برای حدود ۱۷۰٬۴۰۰ شاغل، و تا ۲۰۳۵ تغییر چندانی در تعدادشان پیش‌بینی نمی‌شود. آهنگسازان و رهبران موسیقی میانه درآمد سالانه ۷۳٬۷۱۰ دلار دارند و ۵۲٪ آن‌ها بیش از ۴۰ ساعت در هفته کار می‌کنند؛ برعکس نوازنده‌ها که بیشترشان کمتر از ۴۰ ساعت کار دارند.

داده‌های اسپاتیفای برای ۲۰۲۵ نشان می‌دهد درآمد استریم چقدر نابرابر است. حدود ۱۳ میلیون نفر دست‌کم یک قطعه در آن منتشر کرده‌اند. ۳۰۳٬۲۰۰ هنرمند بیش از ۱ هزار دلار، ۸۱٬۱۰۰ هنرمند بیش از ۱۰ هزار دلار، ۱۳٬۸۰۰ هنرمند بیش از ۱۰۰ هزار دلار و ۱٬۵۴۰ هنرمند بیش از ۱ میلیون دلار حق پخش ایجاد کرده‌اند. این یعنی شانس رسیدن به ۱۰ هزار دلار در سال برای کسی که آهنگ منتشر می‌کند حدود ۰٫۶۲٪ است، و این رقم سهمی است که به صاحبان حق اثر می‌رسد، نه آنچه خود هنرمند می‌گیرد.

آموزشگاه آزاد موسیقی با مجوز اداره ارشاد استان کار می‌کند و آیین‌نامه آموزشگاه‌های آزاد هنری شرط‌هایش را تعیین کرده است. هنرآموز، یعنی مربی آموزشگاه، باید کارشناسی یا بالاتر داشته باشد، یا تجربه و تبحر کاملش در همان رشته را شورای عالی نظارت بر آموزشگاه‌های آزاد هنری تایید کند. در این آیین‌نامه کارت مربیگری جداگانه‌ای نیامده است.

اگر بخواهی آموزشگاه موسیقی باز کنی

• موسس: دست‌کم ۲۵ سال سن، سوءپیشینه نداشتن و برای آقایان کارت پایان خدمت یا معافیت دائم.
• مدیر مسئول: کارشناسی در یک رشته هنری، یا درجه هنری ۱ تا ۳، یا کاردانی هنر با ۲ سال سابقه تدریس، یا دیپلم هنرستان‌های ارشاد با ۲ سال سابقه، یا کارشناسی غیرهنری با ۴ سال سابقه. مدیر آموزشگاه پسرانه باید مرد و مدیر آموزشگاه دخترانه زن باشد.
• یک نفر برای همه: یک نفر می‌تواند هم موسس، هم مدیر مسئول و هم مربی آموزشگاه باشد.
• هنرجوی زیر ۱۸ سال: برای ثبت‌نام رضایت کتبی ولی لازم است.

برای همین بسیاری از موسیقی‌دان‌ها کار را با تدریس در آموزشگاه دیگران شروع می‌کنند و بعد از چند سال آموزشگاه خودشان را باز می‌کنند. آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم نشان می‌داد آموزشگاه‌ها پرتحرک‌ترین کارفرمای این حوزه‌اند.